Okazo kaj kazo

Antaŭe publikigita en «La ondo de Esperanto», n‑ro 234–235 (2014:4–5), p. 16–19; n‑ro 236, p. 16–17; n-ro 237, p. 12–14.

Unu el la malstabilaj aferoj en la leksiko de Esperanto estas la semantika limo inter la vortoj okazo kaj kazo. Ambaŭ estas fundamentaj, la klasika uzo estas sufiĉe klara – kaj tamen pro la nacilingva premo (kaj misprezento de la oficialaj signifoj en la vortaroj) la provoj redifini la kazon laŭ la modelo de la angla case regule reaperas. Iuj esperantistoj opinias, ke la klasika signifodistribuo estas primitiva, spegulas subevoluintan pensmanieron ruslingvan, kaj en la moderna mondo estas ŝanĝenda. Mi mem cedis al tiu opinio en la unua periodo de mia vivo esperantista.

Tamen kiam mi provis redifini la limon inter la du vortoj, kaj apartigi la «modernan» signifon de kazo, mi baldaŭ konstatis, ke rezultas kaprica ĥaoso, malpli kohera kaj pli malsimpla ol ĉe la difino zamenhofa. Tiun mian sperton mi resumas en ĉi tiu studaĵo.



0. La Fundamento

En la Fundamento la vorto «kazo» aperas nur en la Universala vortaro, difinite per tradukoj:

kaz⋅(o)
cas ¦ case ¦ Kasus ¦ падежъ ¦ przypadek.

Tiuj tradukoj malsame impresas diverslingvajn esperantistojn: la tradukoj rusa kaj germana indikas signifon gramatikan (la kazo deklinacia); dum por la esperantistoj francaj kaj anglalingvaj la deklinacian signifon (por iliaj hejmlingvoj neaktualan) tute eklipsas la signifo kiun Zamenhofo esprimis per okazo (kaj kiun li neniam atribuis al kazo).

Aliloke en la Fundamento kazo ne aperas; en la cetera verkaro zamenhofa ĝi ĉiam havas la signifon deklinacian; interalie, 4-foje en la esperanta traduko de la «Plena gramatiko»:

Kazoj ekzistas nur du: nominativo kaj akuzativo [PG]

ktp.

Sekve de tio en la Akademiaj korektoj [AK] (preparitaj antaŭ la Unua Mondmilito, sed plene ne publikigitaj ĝis 1922) aperis precizigoj:

kaz⋅(o)
cas (gram.) ¦ case (gram.) ¦ Kasus, Fall ¦ падеж (грамматич.) ¦ przypadek (gramat.)
okaz⋅(i)
avoir lieu, arriver ¦ happen ¦ vorfallen ¦ случаться ¦ zdarzać się.
okaz⋅o
occasion ¦ occasion ¦ Fall, Ereignis, Gelegenheit ¦ случай ¦ wypadek, zdarzenie.
okaz⋅a
accidentel ¦ accidental ¦ zufällig ¦ случайный ¦ przypadkowy.

La vorto okazo havas 3 aperojn en la Fundamento, tamen nur la rusa traduko bone konvenas por traduki ilin:

ni devas tion ĉi fari ne facilanime, sed nur en okazoj de efektiva neceseco [AF];

Leĝan sankcion ili ricevos nur en tia okazo, se ili estos akceptitaj de la unua internacia kongreso de esperantistoj [AF].

tiel same ni ankaŭ diras: «la birdo flugis en la ĝardenon, sur la tablon», kaj la vortoj «ĝardenon», «tablon» staras tie ĉi en akuzativo (…) ĉar ni volis esprimi direkton (…); en tiaj okazoj ni uzus la finiĝon «n» tute egale ĉu ia prepozicio starus aŭ ne [Ekzercaro, §28].

1. Ĉu rusaĵo?

Nur la rusaj tradukoj de la indikitaj vortoj estas kontentigaj; kaj nur en la rusa lingvo la verbo, substantivo kaj la adjektivo respondaj al okaz⋅ estas samradikaj, samkiel en

La lasta okazo de endemia variolo en la mondo estis registrita en oktobro 1977, en Somalio, kaj en aŭgusto 1978, en Anglio, okazis du pliaj okazoj pro infekto en laboratorio [Monato].

Kp la tradukojn anglajn kaj francajn:

okazi
avoir lieu, arriver [GW] ¦ happen, occur [JW]
okazo
événement; cas; occasion [GW] ¦ event; case; occasion; opportunity [JW]
okaza
accidentel, occasionel, fortuit [GW] ¦ casual, occasional.

Eĉ se la rusa lingvo inspiris al Zamenhofo ĉi tiun unuecigon, eĉ tiam temas pri trajto propre esperanta, kp

  • Petro aperis, venis, falis, sukcesis … → la apero, veno, falo, sukceso de Petro;
  • se okazos inundo, incendio, ĥolero → en okazo de inundo, incendio, ĥolero.

Oni obĵetas, ke «okazo = tio, kio okazas» estas nekutima maniero substantivigi, ke normale deverba substantivo signifas aŭ objekton (aĉeti → aĉeto), aŭ «la agon ~i»:

veno = la ago veni
apero = la ago aperi, ktp.

Tamen la modelo «tio, kio ~as» ja ekzistas en Esperanto:

  • kovro: tio, kio kovras (neĝo kovras la teron – la neĝa kovro blankas sur la tero)
  • difekto: tio, kio difektas (makulo difektas diamanton – la difekto de tiu diamanto estas flava makulo)
  • indiko: tio, kio indikas (la finaĵo „n“ indikas akuzativon – la finaĵo „n“ estas indiko pri akuzativo)
  • rezulto: tio, kio rezultas.

Ankaŭ «apero» povas indiki objekton aperantan: «Substreku la lastan aperon de a en abrakadabra».

Cetere, similan fenomenon prezentas la angla to occur → occurrence, ekz‑e unusual occurrence, occurrence of skin cancer.

Alia riproĉo koncernas la uzon de okazo por la signifoj, kiujn la PIV-oj aldonis al la fundamenta kazo (cititaj ĉi-sube).

Tamen tiu kombino ne estas fenomeno specife rusa – tute male, ĝi prezentas la ĉefan evolulinion de la penso eŭropa, kiel montras analizo de la signifoj de la latina casus, el kiu devenas la angla case, la franca cas (kaj la koncernaj signifoj de la germana Fall).

2. La latina casus

La angla case, la franca cas devenas de latina casus. La germana Fall kaj la pola przypadek estas ties paŭsaĵoj. La latina vorto havas ĉiujn signifojn de la rusa случай kaj de la esperanta okazo, kaj ankoraŭ multajn aliajn.

(Almenaŭ en la gramatika signifo la latina termino ŝajnas esti paŭsaĵo de la greka πτῶσις, novgreke πτώση, «falo»; la metonimiajn signifojn de la situacia okazo ricevis ties derivaĵo περίπτωση.)

Latine casus estas derivita de verbo cado (fali), kaj posedas ĉiujn signifojn de falo. Tio estas ĝia kroma difekto (kompare kun okazo), sed ĉi tie tio nin ne interesas – ĉar la falo-signifoj klare apartiĝis, kaj en la novajn lingvojn ne penetris (krom en la germanan paŭsaĵon Fall). La hazardluda metaforo pri tio, kiel falis ĵetkuboj, donis la metaforon sence egalan al okazo, kaj tiu okaza casus ekvivis sian propran vivon. Ĝi evoluigis ĉiujn signifojn de la skolastika kazuistiko, surbaze de tiuj okazo-signifoj, kiuj ŝokas la kazulojn en la abstraktaj uzoj de okazo. Jen iom da tiaj komunlingvaj signifoj:

casus

  • okazo (evento, akcidento):
    • propter casus navigandi Cic.
      pro akcidentoj de marvojaĝo
    • communem cum reliquis belli casum sustinere Cæs.
      elteni kun la aliaj la okazojn militajn
    • casus secundi, casus adversi
      (favora, malfavora okazo)
  • hazardo:
    • cæco casus Cic.
      per blinda hazardo
    • sive casu sive consilio deorum immortalium Cæs.
      ĉu hazarde, ĉu per la volo de la senmortaj dioj
  • ebliga cirkonstanco, ŝanco:
    • fortunam illis præclare facinoris casum dare Sall.
      Fortuno donis al ili okazon por bela glorago
    • ætas illa multo plures quam nostra casus mortis habet Cic.
      en ĉi tiu aĝo estas multe pli da okazoj por morti, ol en la nia.

3. Logiko zamenhofa

En la epoko zamenhofa, kaj certagrade eĉ ĝis nun, Latino estis modelo de lingvo internacia. Ŝajnis ke sufiĉas simpligi la fleksian sistemon de Latino – kaj rezultos ideala lingvo internacia; en la jaro 1903ª Peano nomis do sian projekton Latino sine flexione; ni memoras la frapfrazon de E. Boirac «l’Espéranto est le Latin de la démocratie».

Latinon tiam lernis ĉiuj gimnazianoj, do ankaŭ Zamenhofo kaj liaj kamaradoj bone konis la vorton cado (kaj ties derivaĵon casus):

Malamikete de las nacjes
Kadó, kadó, jam temp’ está !

En Esperanto tamen la signifon de cado transprenis la germandevena fali; la signifojn de casus Zamenhofo distribuis inter falo, okazo kaj kazo. (Poste la 2ª OA apartigis la signifon hazardo.)

Probable tio estas la kaŭzo, kial en la germanaj tradukoj de UV la vorto Fall mankas en la tradukoj de kazo kaj okazo: Zamenhofo volis eviti eventualan konfuzon kun falo. Dudek jarojn poste, kiam tia konfuzo ne plu eblus, en la germana parto de la Akademiaj korektoj ja aperis la ĝustigo:

okaz⋅o: Fall, Ereignis, Gelegenheit

Ankaŭ estas sufiĉe komprenebla, kial en la partoj angla kaj franca Zamenhofo uzis la tradukon occasion: li elektis vorton kies ekstera formo plej similas al okazo, eĉ malgraŭ tio, ke la traduko esprimis nur parton de la intencitaj signifoj. Propaganda truko, kiu en la posta epoko sekvigis merititan punon en la formo de hezitoj pri la signifodistribuo inter okazo kaj kazo.

La reviziantoj de la partoj franca kaj angla estis malpli atentaj ol la germanoj, kaj la tradukoj angla kaj franca ankaŭ post la Akademiaj korektoj restas misaj (kaj nesufiĉaj eĉ por traduki la Antaŭparolon de la Fundamento).

4. Okazo kiel situacio

Reala aŭ imagata okazo implicas situacion:

  • La lingvo internacia (…) povos bone atingi sian celon nur en tiu okazo, se ĉiuj uzos ĝin plene egale [Z, Antaŭparolo al FK]
  • En okazo de efektiva milito la malamiko povus ataki vin de tiu flanko
    [Faraono, vol. 1ª, ĉap. 1ª]
  • En la kontraŭa okazo (se la situacio estos inversa) ni devus rigardi lin kiel perfidulon … [Faraono, vol. 3ª, ĉap. 12ª]

Kp la anglajn in event of war, in event of force majeure, in the event of non-payment (of death, of disability, of an accident, of a fire) ktp.

Tiu signifo de la substantivo okazo akordas kun la maniero uzi la verbon okazi por demandi aŭ paroli pri atentinda situacio:

Kio okazis? – kriis li minace. – Kial vi trumpetas alarmon, anstataŭ marŝi? [Faraono, vol. 1ª, ĉap. 4ª]

Kio okazis? Okazis, ke programistoj uzantaj tiun program-lingvon konstatis, ke io ne estas en ordo: (…) [Francisko Simonnet: «Ĉu la lingvoj devas evolui?»]

Linda: Tom, kara! Kio okazas al vi? Eble vi laboras tro multe, kaj…

Tom: Nenio speciala okazas al mi. Kaj mi ne laboras tro multe. Fakte, mi laboras malmulte nun. La vera demando estas: kio okazas al vi, Linda?
[Gerda malaperis, ĉap. 1]

«Situacio» estas maniero priskribi ion kio okazas aŭ povas okazi, esence do speco de okazo:

Dum la atakado (…) povas okazi situacio, kiun oni nomas ofsajdo [Tibor Ujlaky-Nagy: La sporta lingvo en Esperanto. HEA, 1972].

Situacion oni povas taksi kaj eventuale profiti laŭ siaj planoj kaj bezonoj:

  • en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze [PIV];
  • en ekstremaj okazoj (en situacioj de ekstrema bezono) oni uzas la specifan imunoglobulinon [Monato];
  • okazo (favora situacio) kreas ŝteliston [Proverbaro];
  • kaj de tiam li serĉis okazon, por transdoni lin [Mateo 26:16];
  • kapti [Z], profiti la okazon [PV].

Eble la malakcepto de la abstrakta signifo de okazo fare de iuj esperantistoj estas ŝuldata al malvasta interpreto de responda vorto nacilingva (ekz‑e de la angla event), kontraŭ kiu avertas lernolibro pri Loĵbano:

The final selbri form we cover here isn’t found very often in selbri in their most basic form. However, it turns out to be one of the most important constructs in the language (…) The word nu indicates an event abstraction, the most common kind of abstraction found in Lojban (…) The term event should not be misconstrued. In Lojban, it can refer to a momentary occurrence, or to a situation lasting hours, days, or even an indefinite period of time. nu can stand for any of these kinds and durations of events. Other words may substitute for nu when you need to be specific and indicate particular event contours, such as a point event in time (mu’e) or a steady, unchanging state (za’i) of indefinite duration.

Kp la rezonadon de Zamenhofo en la «Aldono al la Dua Libro de l’ Lingvo Internacia»:

… ĉar la kongreso povas ankoraŭ ne efektiviĝi, kaj se ĝi efektiviĝos, povas ankoraŭ okazi, ke ĝi donos neniajn praktikajn rezultatojn.

Temas pri hipoteza kongreso, dum kies okazigo povas okazi, ke io ne okazos. Do, okazo, kiu konsistas en neokazo. Simile:

Sed ankaŭ povas okazi ke ni nek ĝojas nek malĝojas.
[Platono, tr. D. Broadribb: La Respubliko]

Ne rajtas okazi, ke ni ne solidariĝu en ĝusta tempo kaj ke ni ne montru tiun komprenon, seriozon kaj kuraĝon, kiun postulas la rekta rigardo al la realo. [A. Schweitzer, tr. Ferenc SZILÁGYI: Averto. «Norda Prismo», 57:3]

5. Okazoj faklingvaj

Plej ofte, la fakaj uzoj de komunlingva vorto prezentas du specojn de tropoj: metonimion kajaŭ metaforon.

Kuracisto aŭ natursciencisto observas fenomenojn; fenomeno estas speco de okazo; do, la uzo de okazo rilate al manifestiĝo de malsano estas sufiĉe simpla metonimio.

Rezonado, kian oni trovas en teksto filozofia aŭ matematika, ofte aperas kiel metafora vojaĝo: «la deira punkto de nia rezonado», «ni transiru al sekva temo» ktp. En tiu metafora vojaĝo oni povas renkonti disvojiĝojn, alternativojn; povas okazi tia aŭ alia situacio (principe oni devas esplori ĉiujn eblojn ĉe ĉiu disvojiĝo: x<0; aŭ x=0; aŭ x>0 ktp); al tiuj alternativaj situacioj kaj ebloj respondas la metafora uzo de la vorto okazo.

Kaj fojfoje tiuj du tropoj povas kombiniĝi.

5.1. Ano de klaso da fenomenoj (okazo klasifika)

En la sciencoj naturaj kaj sociaj ofte temas pri klaso da fenomenoj, kiujn oni esploras, komparas, klasas, eksplikas ktp.

Fenomeno povas esti konkreta fakto, okazo observita en specifaj loko kaj tempo (ekz‑e la hieraŭa fulmotondro aŭ malsano ĉe la najbaro); aŭ ĝi povas esti ĝeneraligita fenomeno (kompreninte la fenomenon fulmotondro oni elpensis fulmosuĉilon; la malsano de la najbaro estas okazo de ĥolero).

Metonimie oni povas uzi nomojn de aĵoj aŭ eĉ personoj por paroli pri rilataj fenomenoj:

la libro «La fenomeno Esperanto» de William Auld

Miguel Fernández (…) prezentas la fenomenon Federico García Lorca sur 6 paĝoj
[LOdE] (t.e. liajn verkojn kiel parton de la literatura procezo, la biografion kiel parton de la socia vivo ktp)

la personoj, kiuj nepre deziras diferencigi la francajn «instruire» kaj «enseigner», povas tre bone en la unua okazo uzi «instrui» kaj en la dua «lernigi» [LR 12/120A]

Prave vi diras, ke la frazoj «ŝi kutimas havi ĉe sia zono ĉu rozon, ĉu diamanton» kaj «diru tion ĉu al la kapitano, ĉu al la leŭtenanto» estas ne tre bonaj; en la unua okazo mi preferus «jen», en la dua «aŭ» [LR 21/122]

Mi same konservis la formojn kun ĥ, kvankam en pluraj okazoj (ekz. ĥemio, meĥanismo) la nuna uzado pli kaj pli decideme preferas la formojn kun k.
[G. Waringhien: Antaŭparolo al PIV, p. xii] (okazoj = vortoj)

ekz. oni ne povas uzi komenci anstataŭ komenciĝi, ĉar en ambaŭ okazoj temas pri la sama procezo. [G. Waringhien: Antaŭparolo al PIV, p. xiii]

Aliflanke, oni povas rilatigi konkretan okazon kun okazo (aŭ fenomeno) abstrakta (klasi okazon):

― Tio estas kurioza okazo de la malsano nomata: la monomanio de la memmortigo, diris la sanoficiro patose [KP]

tio estis bela okazo de hemiplegio [Kabe, citite laŭ PIV]

La terminoj «speciala okazo», «ĝenerala okazo», «degenera okazo», «lim-okazo», «ekstrema okazo» implicas du nivelojn de la nocio «okazo»: la pli abstraktan tipa-klasan, kaj la konkretan; laŭ NPIV,

lim⋅okazo: okazo, troviĝanta ĉe la limo inter la efikzonoj de du reguloj, leĝoj ks, el kiuj jen unu jen la alia povus aplikiĝi:
tiu estas limokazo inter murdo kaj senintenca mortigo.

Evitante la metaforon pri «limo» eblus diri, ke «limokazo» estas konkreta okazo kiu kombinas trajtojn de du (aŭ pluraj) tipaj okazoj. Reala ekzemplo:

kunskriboj de O-vortoj kaj A-vortoj estas limokazoj inter apartaj kaj kunmetitaj vortoj [PMEG].

Noto etimologia

Etimologie kaj signife fenomeno kaj fakto estas specoj de okazo.

La greka φαινόμενον signifas apero; laŭ NPIV,

fenomen¹o: (…) 2 [KOMUNE] Natura aŭ eksperimenta okazaĵo, aparte rimarkita k klasigita:
astronomiaj, fizikaj, spiritaj fenomenoj;
ĉiu, por klarigi la fenomenon, elpensis sian teorion [Z];
perioda, neperioda fenomeno.
apero, efiko.

La difino estas fuŝeta, ĉar samkiel okazo, fenomeno povas esti ne nur individua apero (kion probable celas «okazaĵo»), sed la tuta klaso, la ĝenerala tipo da samspecaj «okazaĵoj». Kiam oni diras, ke Neŭtono esploris la fenomenon ĉielarko, oni ne celas individuan «okazaĵon, aparte rimarkitan» en la 1718ª jaro.

La latina factum origine signifis faro, faritaĵo, kaj en la moderna lingvo iĝis

Reala, nefikcia okazo, evento, fenomeno, pri kiu oni fidinde scias kaj kiun oni povas uzi kiel bazon por konkludo, rezonado aŭ pruvo.

5.2. Okazo disjunkcia (dilemа, alternativa)

En matematiko, logiko, filozofio, inĝenierado oni ofte devas analizi alternativojn, rezoni surbaze de la derivregulo nomata dilemo (pli sistemema, pli matematikeca termino estus du⋅lemo – kaj ankaŭ tri⋅lemo, kvar⋅lemo, … plur⋅lemo):

AB; AC; BCC

Vorte:

  1. Veras «AB» (ekz‑e z<0 aŭ z≥0);
  2. Veras, ke «se A, tiam C»;
  3. Veras, ke «se B, tiam C»;
  4. Sekve, veras C.

Ekzemple:

  1. La kastelon eblas penetri nur per la ponto transnaĝante la fosaĵon.
  2. Se fremdulo iros per la ponto, la gardistoj lin vidos.
  3. Se fremdulo naĝos trans la la fosaĵon, la gardistoj lin vidos.
  4. Sekve, fremdulo ne povos penetri la kastelon nerimarkite.

En ĉi tiu ekzemplo (2) kaj (3) estas eventualaj okazoj kaj rektasence, kaj metafore; simile programisto verkanta programon konsideras eventualajn okazojn kaj indikas konvenajn preskribojn por ili, ekz‑e en difino de signum-funkcio:

FUNKCIO sg(reela: x): entjera;
STARTO
  SE x < 0.0 TIAM sg := -1
  ALIE SE x > 0.0 TIAM sg := 1
  ALIE sg := 0;
FINO;

Vorte:

  • Ekzamenu la valoron de x. Eblas tri okazoj:
  • povas okazi, ke x estas negativa; en tia okazo liveru -1;
  • povas okazi, ke x estas pozitiva; en tia okazo liveru 1;
  • en la cetera(j) okazo(j) liveru 0.

5.3. La sinonima vorto eblo

En la ĵusa sekcio plurfoje aperis la vortoj «povas» kaj «eblas». Tio ne estas hazarda, la vorto eblo ofte estas interŝanĝebla kun la vorto «okazo». ReVo ĝin jene difinas:

eblo: Io kio povas okazi, io kion oni povas profiti …

kaj pri la signifo kiu nin interesas (kaj kiun la PIV-oj perdis) donas ekzemplon el akademia klarigo pri la refleksivoj:

deverbaj substantivoj ofte povas montri egale aŭ la agon aŭ rezulton de la ago … la du lastaj ekzemploj … ilustras la unuan eblon.

Similan sinonimecon prezentas aliaj lingvoj, ekz‑e la angla:

Now there are two possibilities: either b divides cn or not; in the latter case, it divides m. In the first case, we are done. Otherwise, set = (r—q)m. Then …

En ĉi tiu ekzemplo la vorton possibility (t.e. eblon, t.e. «tion, kio povas okazi», t.e. okazon) referencas kiel sinonimo la vorto case, responda al okazo.

6. La nedeklinacia kazo

La plej grava leksikografia antaŭanto de PV, la sencodifina «Vortaro de Esperanto» fare de Kabe (unue eldonita en 1911), difinas por kazo la signifon deklinacian kaj nenion alian. Nedeklinacia signifo de kazo aperas en PV (unue eldonita en 1930).

6.1. La Plena vortaro (PV)

PV difinas:

*kazo

  1. (G) { kazo deklinacia }
  2. Difinita aparta okazo:
    • en tiu kazo mi prenas pluvombrelon;
    • la leĝo ne antaŭvidis tiun kazon.

La kapvorto estas markita per steleto, kiel vorto fundamenta – kaj la uzanto de PV apenaŭ povas rezisti la eraran impreson, ke ambaŭ indikitaj signifoj estas fundamentaj.

Nu, la dua signifo estas nefundamenta, kaj ties difino estas fuŝa. Kion signifas «difinita»? Kion signifas «aparta»? La difino neniel sufiĉas por kompreni, kiajn okazojn oni nomu «kazo», ĝi estas uzebla nur por esperantistoj kiuj konas la celatan signifon el alia lingvo.

Ankaŭ la ekzemploj malkoheras kun la difino:

En tiu difinita aparta okazo mi prenas pluvombrelon

– ĉu ĉi tiun strangaĵon oni celis?

La leĝo ne antaŭvidis tiun difinitan apartan okazon

– normale leĝo ne temas pri «apartaj okazoj», normale ĝi difinas abstraktan situacion. Eblus korekti anstataŭigante tiun per tian; tamen «tiun» ne estas hazarda, ĝi esprimas la ideon de la ekzemplo kiun kutimas doni la francaj vortaroj: la leĝo ne antaŭvidis ĉi tiun situacion (abstraktan). Ĉi tiun probable celatan signifon la difino maltrafas.

Ĝin tamen ebligas la dua signifo de okazo :

*okazo

  1. Tio, kio okazas …
  2. Difinita aparta cirkonstanco; = kazo 2

Rimarkindas, ke ĉe kazo.2 estas nur du ekzemploj, ambaŭ neatribuitaj; dum ĉe okazo.2 aperas (apud tri aliaj) du ekzemploj zamenhofaj kaj unu fare de Kabe.

6.2. PIV

La PIV-a difino de kazo konsiderinde limigis la negramatikajn signifojn, tiel ke la pluvombrela PV-ekzemplo ne estas per ĝi klarigebla:

*kaz/o

  1. Λ { la deklinacia kazo, ĉi tie neinteresa }
  2. jur Difinita, aparte studinda okazaĵo:
    • la leĝo ne antaŭvidis tiun kazon;
    • difini jurajn sankciojn en konkretaj individuaj kazoj.

    ☞ kazuo.

  3. med Manifestiĝo de malsano, konsiderata ĉe difinita individuo:
    • ne ekzistas du identaj kazoj;
    • tio estas kuranta kazo de gripo;
    • benigna, maligna kazo.

militkazo jur Ago, kiu per si mem povas pravigi militproklamon (casus belli).

La steleto plu misprezentas ĉiujn signifojn kiel fundamentajn.

6.2.1. La jura kazo

En la jura difino anstataŭ okazo nun aperas malklara vorto okazaĵo (difinita kiel «io, okazinta pli-malpli hazarde»; la vortaro franca-esperanta klarigas, ke la celata signifo estas incident, fait). Min tio impresas kiel koncepta ŝanĝo: la juran ekzemplon de la PV-difino mi interpretus kiel abstraktan stiacion, okazon tipan; PIV transformas ĝin en individuan okazon konkretan; la leĝa ekzemplo povus do esti precizigita kiel «La leĝo ne antaŭvidis lian hieraŭan trafikakcidenton». Por mi tio sonas strange.

Iuj vidas en tiu ekzemplo tion, kion en la normala Esperanto oni nomas «juĝafero» aŭ simple «afero» (kaj angle tio estas unu el la signifoj de case):

*afero

4 jur Tio, kio estas diskutata antaŭ juĝisto(j):

  • defendu aferon de vidvino (Jesaja, 1:17);
  • havi aferon kun iu [Z];
  • kiam oni estas maljusta kontraŭ homo en lia juĝa afero … [Z];
  • mi esperas, ke mia afero venos baldaŭ antaŭ la tribunalon;
  • krima, sensacia afero.

☞ proceso.

Nu, eĉ kun tia interpreto la ekzemplo aspektas iom strange: «la leĝo ne antaŭvidis tiun juĝaferon». Supozeble okazis mallerta redaktado pro miskompreno de la celata signifo de kazo: ekzemplon celantan signifon francan redaktis persono pensanta anglosakse.

La francan signifon (kaj tiun de PV) eblas ilustri per la ekzemplo [KP]:

– Sed, via markiza Moŝto, mi troviĝis en okazo de rajta defendo

(la leĝo antaŭvidis tipan situacion, en kiu oni rajtas sin defendi per armilo). Dum la anglosaksan signifon povas ilustri la ekzemplo el «Monato»:

la juĝisto ekzamenis 60 kazojn dum 28 tagoj kaj nuligis 54 el ili.

La supraĵa internacieco de la termino ne nur ne klarigis la uzon, ĝi kaŭzis miskomprenon.

La 2ª jura PIV-ekzemplo ne lasas dubon ke temas pri individuaj okazoj; parenteze mi notu la skizofrenian uzon de la vorto sankcio, kiu ĉe Zamenhofo ĉiam signifas aprobon, sed ĉi-okaze aperas kun preskaŭ kontraŭa signifo, proksima al puno. Mi notas tion, ĉar tia senpripensa uzo interlingvaeca kompletigas la fetiĉisman uzon de kazo – ambaŭ estas trajtoj de unu sama lingva sinteno. (Por la puna signifo de la internacia vorto mi aliloke proponis la vorton «sankciumo».)

6.2.2. La medicina kazo

La difino kaj la 1ª ekzemplo temas pri individuaj okazoj; la 2ª ekzemplo tamen malakordas kun la difino, kaj prezentas tion, kion mi nomus ne «kazo», sed formo de gripo (ekz‑e la epidemia stamo A H5N1).

Ĉe Zamenhofo kaj Kabe, ambaŭ medicinistoj, la medicina termino estas «okazo»; ekz‑e [KKK]:

La konjunktivo estas glata kaj ne ŝvelinta; nur en malnovaj okazoj aperas hipertrofio de la konjunktivo kun ĝia dikiĝo kaj velursimila karaktero …

En kelkaj okazoj la sekrecio, anstataŭ esti pliigita, ŝajnas eĉ malpliigita. Pro la tre malgranda aŭ eĉ tute mankanta pliiĝo de la sekrecio kelkaj aŭtoroj difinas multajn okazojn de kronika kataro ne kiel tian, sed kiel hiperemion de la konjunktivo …

Oni uzas ĝin nur en tiuj okazoj, en kiuj la kataro estas akompanata de pli forta sekrecio kaj do malfirmiĝo de la konjunktivo …

6.2.3. Kazuistiko kaj case study

La jura paragrafo de la PIV-a difino de kazo referencas la ekzotan vorton kazuo (kiun, verdire, mi neniam vidis aŭ aŭdis en la reala uzo).

Tiu kazuo evidente estas retroformita el kazuistiko; probable, estas senutile ekzameni ties latinan etimologion. (En Latino casu formale estas ablativo de casus. La latina Casus Ablativus konfuzas tri pralingvajn kazojn: la lokan, la deiran – t.e. la proprasencan «ablativon» – kaj la ilan. Por «kazuistiko» plej konvenus la signifo lokkaza, t.e. casu = «en okazo», kvankam fakte tiu ablativo adverbiĝis kun la signifo «hazarde».)

En la naciaj lingvoj la vortoj respondaj al kazuistiko havas ĝenerale malaproban nuancon, proksiman al sofistiko kaj harfendado. Ĝenerale temas pri analizo de ekzemplaj okazoj, kiujn do PIV proponas nomi kazuoj; principe tiuj kazuoj povus aparteni al diversaj fakoj; ruse kaj angle temas precipe pri «kazuoj» juraj, dum por PIV, laŭ la tradicio franca, temas nur pri la problemoj moralaj.

Laŭ la Ĉeĥa Vikipedio, kazuistiko plej evidente funkcias en

  • medicino, kiel «okazostudado» (případová studie)
  • klinika psiĥologio, psiĥiatrio, «sociala laboro» ktp
  • juro, precipe en la precedenca anglosaksa Case Law kaj la islama Ŝario
  • etiko – tio sola, kion priskribas la PIV-oj.

La pola Vikipedio referencas kiel medicinajn ekzemplojn la librotitolojn Kazuistyka gastro­enterologiczna u dzieci (Infana kazuistiko gastroenterologia) kaj Kazuistyka psychiatryczna (Kazuistiko psiĥiatria).

Kazuo povus signifi «okazon uzatan kiel objekto de studado aŭ lernado»; do, kiel faka sinonimo de «ekzemplo»; tamen la vorto «kazuistiko» estas tro kompromitita. Por ties moderna versio the case study iuj preferas transskribi la anglan vorton kaj paroli pri кейс-метод (kejs-metodo), kiu konsistas en studado de kejsoj (ekzemplaj okazoj).

6.2.4. Casus belli

Preskaŭ ĉiuj esperantistoj, kiujn mi demandis pri la PIV-a militkazo, deklaris ĉi tiun uzon de kazo stranga kaj neregula. Tamen malfacilas korekti tiun misaĵon per esprimo pli trafa.

La problemo konsistas en tio, ke en Esperanto (samkiel en la angla) mankas vorto sence egala al la jura signifo de la rusa «повод» aŭ de la germana „der Anlass“. Temas pri formala kialo, formala pravigo, kiu akompanas juran pretendon, apelacion, … militproklamon. Tiu formala kialo povas esti la vera motivo de la koncerna ago – sed eventuale nur preteksto, ebliganta ja juran procedon:

  • кассационный повод (pravigo por kasacio) — ground for cassation
  • повод к разводу (preteksto por divorco) — ground for divorce
  • повод к войне (deklarita kialo de militproklamo) — casus belli (the stated reason for war)

La francoj uzas por tiu signifo la saman vorton cas (cas de divorce ktp – vd ĉi-sube), sed por Esperanto tio ne konvenas. En Esperanto oni devas uzi plurvortajn ĉirkaŭfrazojn, ekz‑e «formala pravigo».

6.3. La franca cas

Laŭ la vortaro Le petit Robert:

1. cas

  1. (komunlingve)
    1. cas = kio okazas aŭ kion oni supozas okazi (ce qui arrive ou est supposé d’arriver):
      • cas de force majeur (superforta okazo)
      • cas spécial, général, particulier (okazo speciala, ĝenerala, aparta)
      • cas limite (limokazo)
      • cas type (tipa okazo)
      • c’est le cas de + inf.,
        c’est le cas ou jamais
        (favora cirkonstanco: jen okazo por, jen la [unika] {okazo|ŝanco} aŭ neniam)
    2. en cas (= se, kiam)
      • (pluvombrela ekzemplo)
    3. un grand cas (gravaĵo; arkaike)
  2. (faklingve)

    1. jur situacio difinita en kriminala kodekso:
      • cas prévu par la loi (la leĝo antaŭvidis tian {situacion|okazon})
    2. rel cas de conscience (morala problemo)
    3. med un cas grave, bénin, désespéré

2. cas gram (…)

Similan dispartigon prezentas Le petit Larousse.

T.e. la grupigo estas alia ol en PIV. La francaj vortaroj rigardas la okazo-signifojn kiel unu grupon semantikan, kune kun la signifoj juraj kaj medicinaj; kaj la gramatikan kazon kiel ties homonimon; PIV inverse, movas la fakajn signifojn sub «kazo»n.

La vortaro de Littré aldonas kelkajn instruajn ekzemplojn:

  • Un cas de guerre, de divorce (événement, fait pouvant entraîner la guerre, le divorce)formala pravigo por milito, divorco (kp «militkazo»)
  • On trouvera toujours un cas d’annulation (oni ĉiam trovos kialon por nuligo – kp «kasacio» ĉi-supre)
  • mat Cas d’égalité, de similitude des triangles(kriterioj pri {egaleco ¦ simileco} de trianguloj)

Kp la tradukojn en la franca-esperanta vortaro (J. Le Puil, J.-P. Danvy: Grand dictionnaire Français–Espéranto. Parizo, 1992):

cas

  • (ce qui arrive) okazo, okazaĵo, evento.
  • (circonstance, conjoncture) okazo, cirkonstanco, situacio.
  • cas d’espèce aparta okazo; aparta kazo.
  • au cas où, au cas que en la okazo se.
  • c’est le cas de + inf. oportunas + inf.
  • dans le cas présent nunokaze, ĉi-okaze.
  • en tout cas, dans tous les cas ĉiaokaze, ĉiuokaze; ĉiukaze.
  • en ce cas tiuokaze. (…)
  • cas de divorce kazo de divorco.
  • cas de groppe kazo de gripo.
  • cas de guerre (casus belli) militkazo, militkaŭzo (…)

6.4. La angla case

Por kompreni la negramatikajn signifojn de la kazula kazo anglalingvaj vortaroj ofte pli utilas ol la esperantaj.

Ekz‑e jen frazo el «Monato» (prezentita de kazuloj kiel modela):

En unu kazo, juĝisto ekzamenis 60 kazojn dum 28 tagoj kaj nuligis 54 el ili.

Ĉi tie «unu kazo» estas simple «unu okazo», kiel en la plej unua ekzemplo de la ĉi-suba difino (In some cases people have had to wait…). La «60 kazoj» rilatas al la signifo 5ª (juĝafero) – sed kion signifu «nuligi juĝaferon»? Oni povas nuligi juĝan decidon, ne aferon. Retrotradukante mi supozas, ke temas pri to dismiss a case, t.e. «fermi, ĉesigi, malakcepti aferon».

Jen la difino de case laŭ Oxford Advanced Learner’s Dictionary :

case

  • SITUATION (Situacio)
    1. a particular situation or a situation of a particular type
      • In some cases people have had to wait several weeks for an appointment
        (en iuj okazoj homoj devis atendi akcepton dum kelkaj semajnoj)
      • The company only dismisses its employees in cases of gross misconduct
        (la kompanio maldungas siajn dungitojn nur en okazo de grava miskonduto)
      • It’s a classic case of bad planning
        (tio estas tipa ekzemplo pri misa planado)
    2. the case (that…) the true situation:
      • If that is the case, we need more staff
        (se tiel estas, tiam necesas pligrandigi la personaron)
      • It is simply not the case that prison conditions are improving
        (tio, ke la malliberejaj kondiĉoj pliboniĝas, estas simple malvera)
    3. a situation that relates to a particular person or thing
      • In your case, we are prepared to be lenient
        ({en via okazo | rilate al vi} ni pretas esti indulgemaj)
      • I cannot make an exception in your case
        (mi ne povas fari escepton { en via okazo | en via afero | pri vi } )
      • Every application will be decided on a case-by-case basis
        (ĉiu peto estos traktata aparte)
  • POLICE INVESTIGATION (Enketo)
    1. a matter that is being officially investigated, especially by the police
      • a murder case (murdo, murdo-afero, murdodosiero, enketo pri murdo)
      • a case of theft (ŝtelo, ŝtel-afero, ŝteldosiero)
  • IN COURT (Juĝafero)
    1. a question to be decided in court

      • The case will be heard next week (la afero estos aŭdata sekvasemajne)
      • a court case (juĝafero)
      • to win/lose a case ({gajni|malgajni} proceson, juĝaferon)
      • When does her case come before the court?
        (kiam ŝia afero estos traktata en la tribunalo?)
      • case law (precedenca juro)
  • ARGUMENTS (Argumentaro)
    1. (for/against sth) a set of facts or arguments that support one side in a trial, a discussion, etc
      • the case for the defence/prosecution
        (defenddosiero, akuzdosiero; versio de la defendo, versio de la akuzo)
      • Our lawyer didn’t think we had a case
        (nia juristo opinias, ke nia argumentaro estas nesufiĉa ĉe juĝo,
        ke nia pozicio ne estas jure defendebla)
      • the case for/against private education (la argumentoj {por|kontraŭ})
      • The report makes out a strong case for spending more money on hospitals
        (la raporto prezentas konvinkajn argumentojn favore al financado de malsanulejoj)
      • You will each be given the chance to state your case
        (ĉiu el vi havos okazon {pledi|prezenti vian pozicion})
  • CONTAINER (Ujo) (…)
  • OF DISEASE
    1. the fact of sb having a disease or an injury; a person suffering from a disease or an injury
      • a severe case of typhoid (grava {formo|okazo} de tifojdofebro)
      • The most serious cases were treated at the scene of the accident
        (la plej seriozajn okazojn la kuracistoj traktis surloke)
  • PERSON (Paciento, kliento)
    1. a person who needs, or is thought to need, special treatment or attention
      • He’s a hopeless case (lia okazo estas nekuracebla)
  • GRAMMAR (Gramatika) (…)

La anglaj difinoj malpli klare ol la francaj prezentas la okazan signifon (tio, kio okazas), tamen ankaŭ la angla vorto ĝin retenas en la signifoj case¹ kaj case², kiujn eblas traduki per okazookazi:

  • Is it the case that he has lost his job? – Ĉu vere tiel okazis, ke li perdis la laboron?
  • if that’s the case – se tiel okazas (= se tiel estas = se tio veras)
  • as the case may be, as the case may require – laŭokaze (laŭ la cirkonstancoj, laŭ tio, kio okazas)
  • should this be the case – se tio okazos

Ankaŭ en la vortaro de J. Wells [JW] la okaza signifo aperas unue:

case 1 kovrilo, (…)

case 2 (event) okazo; (med, gram, instance) kazo; (lawsuit) proceso (…)

Evidente, la juraj signifoj de la angla case kaj de la franca cas diferencas (kelkajn el la multaj anglaj signifoj france esprimas cause: «plaider une cause», «gagner sa cause» ktp). Aliflanke, la anglalingvanoj preferas aliajn rimedojn por esprimi jurajn signifojn de la franca cas.

Multaj dokumentoj ekzistas en du paralelaj versioj angla kaj franca (en Kanado, ĉe UN ktp). Jen kelkaj ekzemploj pri tio, kiel la angla teksto esprimas la francan juran kliŝon cas prévu par … (kiu evidente inspiris la PV-ekzemplon, hereditan de la PIV-oj):

[...] mais qu’il n’est pas possible, comme dans le cas prévu par la règle expliquée auparavant, de déterminer la province participante [...]
[...] but it is not possible, as it is in the situation addressed by the previously explained rule, to determine the participating province [...]

Sauf dans le cas prévu à l’alinéa 4 de cet article, toute réserve devra être formulée au moment du dépôt [...]
Except as provided in paragraph 4 of this article, any reservations must be made at the time of depositing [...]

L’alinéa i) prévoit le cas où le délinquant a reconnu sa responsabilité [...]
Subparagraph (i) deals with whether the offender has accepted responsibility [...]

Le commentaire prévoit le cas où les États réagissent dans le cadre d’une organisation internationale [...]
The commentary considers that States may resort to an international organization for their response [...]

La koncerna franca signifo ne maleblas por la angla case, sed oni evidente ĝin evitas en jura teksto – supozeble pro aliaj juraj signifoj de case, kiuj ĝenus en la teksto angla, sed kiuj ne ekzistas (kaj tial ne ĝenas) en la franca.

6.5. Okazaj kazoj

Konsciaj uzantoj de negramatika kazo defendas sian uzon argumentante ke

  1. «Okazo» implicas, ke io okazas. Tio estas malvera en disjunkciaj rezonadoj matematikaj kaj logikaj.
  2. «Okazo» estas konfuza: oni ne scias, ĉu temas pri donita konkreta okazo, aŭ pri hipoteza okazo (t.e. situacio), aŭ pri disjunkcia okazo plurlema.

Mi tuj diru, ke mi ne opinias ke tiuj obĵetoj indikas seriozajn problemojn. «Indiko», «apero» ktp perdas ĉian verbecon en scienca kunteksto. Anstataŭ «apero de litero» oni povus diri senmetafore «ekzemplero de litero». Anstataŭ la metonimiajn «kvadrato»n, «kubo»n oni povas uzi terminojn kun nekonfuzeblaj «potencoj» – sed oni ja preferas tiujn metonimiojn, eĉ en kuntekstoj geometriaj. Kaj mi neniam spertis problemon en pri la rusa случай (kiun paŭsas la esperanta «okazo») en la tekstoj matematikaj.

6.5.1. Okazoj probabloteoriaj

Kuriozan okazon prezentas la uzo de la termino okazo en la probabloteorio, kie ĝi tradicie estas uzata responde al

de: Ereignis,
en: event,
fr: événement,
pl: zdarzenie losowe,
ru: случайное событие.

Tiaj «okazoj» funkcias kadre de hazarda eksperimento – ekz‑e ĵetkuba ludo. Tia eksperimento konsistas el ripetaj provoj, produktantaj provrezultojnsimplajn okazaĵojn; en la ĵetkuba ekzemplo la rezultoj estas anoj de la universo

U = {1, 2, 3, 4, 5, 6}

Nu, okazo estas ajna subaro de U; ekz‑e (p = rezulta poentaro):

  • okazo A: p estas para; t.e. iu el {2, 4, 6};
  • okazo B: p > 3; t.e. iu el {4, 5, 6};
  • okazo C: p = 6; t.e. la elemento de {6}.

Kvankam tiu probabloteoria okazo estas ligita kun okazaĵoj, tamen koncepte ĝi pli proksimas al tiaj klasifikaj-logikaj-filozofiaj okazoj, por kiuj la kazuloj postulas la terminon kazo. Tion ankaŭ subtenas la arteoriaj operacioj kaj rilatoj super la okazoj: AB; AB; CB; ktp.

Tial ne mirindas, ke kolego kazulo diris, argumentante por negramatikaj «kazo»j: «En statistika tabelo oni povas havi tri mil okazojn sed nur tri kazojn». Tamen la firme establita termino matematika estas okazo (kontraste al «simpla okazaĵo»). Tiel estas en «EK-Vortaro de matematikaj terminoj», en la «Matematika vortaro» de M. Bavant ktp. Tio bone harmonias kun la internaciaj terminoj ĉi-supre listigitaj. Kaj tio konvene spegulas la duoblan naturon de la koncepto, kiu estas kaj okaza, kaj logika.

Bedaŭrinde, la logika kromsignifo iam ĝenas, se oni bezonas uzi «okazo»n por nomi logikan branĉon en matematika pruvo. Sed oni ja ĉiam povas elturniĝi. La uzo de angleca «evento» tiun ĝenon forigus; tamen (almenaŭ por mi) tio kreus ankoraŭ pli grandan ĝenon stilan: ja «evento» estas vorto stile kaj logike malkonvena. La esperanta «okazo» estas vorto koncepte plej konvena.

Cetere, iuj kazuloj uzas la vorton kazo ankaŭ en la signifo, proksima al tiu de la probabloteoria simpla okazaĵo:

Ebrio rolas en 60 % el la seksperfortoj; … en 50.1 % el la kazoj de mortigo (do en unu kazo el du); en 39.4 % el la kazoj de ŝtelo; en 35.8 % el la kazoj de krima incendio; en 33.5 % el la kazoj de damaĝo kontraŭ privata proprieto; en 35.8 % el la kazoj de murdo (do en unu kazo el tri); kaj krome en multaj kazoj de vundoj, raboj, insultoj, rompoŝteloj, perfortoj, kaj nature en la grandega kampo de trafikakcidentoj.
Tazio Carlevaro: Alkoholo kaj krimfarado. Scienca Revuo, Vol. 39 (1988) ]

Alivorte, kazo nenion plibonigas: la vorto aperas en ambaŭ signifoj, kiujn la kazuloj pretendas per ĝi distingigi.

Cetere, por reekvilibrigi la prezenton, jen estas simila peco kun medicina statistiko, zamenhofece uzanta okazojn (el Norda Prismo, 1957:05):

Komplete paralizita muskolo reiĝos normala nur en 1,4 % de okazoj. En proksimume 20 % de malsaniĝoj, kiam la muskoloj estis grave, sed ne komplete paralizitaj, ili funkcias fine denove normale. Kaj en pli ol 50 % de la okazoj ili fariĝas denove uzeblaj, kvankam ne en sama maniero kiel antaŭe.

6.5.2. Ĉu negramatika kazo precizigas ion?

Se ni tamen akceptos la indikitajn obĵetojn kiel atentindajn problemojn, ĉu la anstataŭa uzo de kazo solvos ilin kaj precizigos la sciencan lingvaĵon?

Tiuj argumentoj atribuas al la ekstergramatika kazo precizon kian ĝi ne havas.

Antaŭ ĉio, ties signifo ne estas kontentige difinita. La difino de PV estas tro vasta, la difino de la PIV-oj estas tro malvasta por granda parto de la realaj (mis)uzoj. Fakte la kazuloj uzas la vorton paŭzante la kutimon de nacia lingvo, precipe de la angla aŭ de la franca. Sed en tiuj lingvoj la vorto cas(e)

  • ne estas pli preciza ol okazo, kaj
  • povas enteni la semantikan eron «tio, kio okazas» (kion, cetere, malimplice indikas la francaj vortaroj).

Interalie, cas(e) havas ĉiujn tri signifojn, listigitajn obĵete al okazo:

  • «konkreta okazo» aperas en la PIV-difinoj medicina kaj jura (kaj “In some cases people have had to wait …”)
  • «hipoteza okazo» (“The company only dismisses its employees in cases of gross misconduct”)
  • la disjunkcia okazo (Proof: There are two cases to consider: …)

Kp ankaŭ la modelan ekzemplon el PV: «en tiu kazo mi prenas pluvombrelon» – ĉu temas pri abstrakta alternativa rezonado, aŭ pri ĉi-minuta, kuranta situacio?

La PIVa ekzemplo «en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze» evidente temas pri plej bona el la eblaj okazoj – kaj ĝiaj kliŝaj tradukoj angla kaj franca estas “in the best case kaj «dans le meilleur des cas».

Mi koncedas, ke estas signifoj de okazo, kiujn case normale ne havas – ekz‑e la signifo opportunity. Tamen tiu signifo nature sekvas el la signifo situacio, kiu estas por ili komuna: profiti okazon = profiti la situacion. Tio ne estas difekto de okazo, tio estas kaprico de case (kaj la franca vorto tiun signifon ja povas havi: «c’est le cas ou jamais», «c’est le cas de le dire»; vd ankaŭ ĉi-supre la samsencajn ekzemplojn pri la latina casus).

Cetere, strangas tiu maniero apartigi signifojn, kroĉante ilin al signife senrilata termino gramatika (kiun Zamenhofo konscie izolis por eviti homonimion).

6.6. Disaj rompopecoj

Flegante latinaĵojn, en sia longa historia evoluo la okcidentaj lingvoj akumulis multe da pruntitaj vortoj, kies kernan signifon ili ne bezonis, kaj tial pruntis nur kelkajn signifojn periferiajn. Senigite je la trunko, tiuj tigoj, ofte tre malproksimaj, ne plu prezentas konceptan unuecon kaj aspektas kiel kapricaj homonimoj. Ekzemploj estas jam menciita sankcio, kaj la vortoj akuta, solvi. Mi prezentu ilin pli detale, kiel analogion por la angla case (sur kiu estas bazitaj la negramatikaj uzoj de kazo).

6.6.1. Akuta

Tiu vorto estas milda okazo de homonimio, oni ja ankoraŭ klare perceptas ĝian ĉefideon. Jen estas la PIV-a difino de la vorto akuta :

akut²a

  1. ∆ (pp angulo) Malpli granda ol orto …
  2. med Prezentanta fortajn simptomojn, rapide graviĝanta …
  3. (pp sono) havanta altajn frekvencojn: akuta voĉo de knabino

Ĉu el tiuj difinoj eblas kompreni, kiun ideon esprimas la kapvorta adjektivo? Kio estas la komunaĵo de angula speco, karaktero de malsano, kaj tembro de voĉo? Kial tiujn malsamajn signifojn oni esprimu per unu sama vorto?

Historie temas pri metaforaj signifoj de la nocio akra, kaj en multaj lingvoj tiujn signifojn oni esprimas per tiuj metaforoj. Ankaŭ en Esperanto ĝin uzas bonaj aŭtoroj:

  • akrangula supraĵo [Auld];
    akra nazo [J. Modest], mentono, barbeto;
    akraj montpintoj [E. Privat] …
  • tiaj periodoj de akra malsaniĝo ofte okazas en la daŭro de ĉiu kronika kataro [KKK];
    akraj internaj krizoj [LOdE] …
  • eksonis virina voĉo akra kaj penetranta [Marta];
    la akra voĉo de la virino [Pro Iŝtar];
    ŝriko tiom terura kaj akra [Usher-domo] …

La metaforaj uzoj de akra prezentas konceptan unuecon, ili estas facile lerneblaj kaj kompreneblaj. La signifoj de akuta estas disaj ŝirpecoj, lernendaj aparte, al kiuj mankas komuna kerno. Tiaj vortoj estas insulto al sistemema menso, ili senbezone malfaciligas la lingvon.

La 3ª signifo de akuta ĉi-supre evidente respondas al la metafora signifo de akra: «Malagrable kaj ofende impresanta la sentojn». Simile al akra voĉo oni povas paroli pri akra gusto, akra tono, akra kritiko … Ĉu eblas en tiuj okazoj uzi akuta? NPIV tion ne ebligas. Nur kelkaj el la metaforaj signifoj de akra estas elektitaj, kaj eĉ tiuj subsignifoj nur en kelkaj kapricaj kombinoj.

Paradokse, sed ĝuste pro tiu difekto (manko de kerna signifo kaj kaprica kombineblo) la vortaristoj devas listigi ĉiujn kombinojn de tiaj vortoj (dum por la vortoj konceptaj la formadon de tiaj kombinoj oni povas lasi al la inteligento de la uzanto). Tial lernanto (aŭ eĉ pli malbone, la redaktoro) trovas pretajn kombinojn ĝuste en la malesperantecaj kombinoj metastazaj – kaj tio puŝas la lingvon al plua degenero.

6.6.2. Solvi

Pli frapa ekzemplo estas la vorto solvi. Laŭ NPIV:

*solv/i (tr)

  1. ĥemio Homogene kaj stabile miksi kun likvo solidon, alian likvon aŭ gason:
    solvi salon en akvo [B] (…)
  2. Trovi la nekonataĵon de problemo, la respondon al demando, la rimedon al malfacilaĵo: solvi enigmon (…)

Estas nenio komuna inter tiuj du signifoj, kaj (ekz‑e) ruse aŭ turke ilin esprimas tute senrilataj vortoj. Ĉi tie la kerna ideo estas tute forgesita.

Fakte la kerna ideo de la latina solvo estas malplekti, disigi. Oni disigas salon en akvo; oni malplektas, malkomponas enigmon (kp la sammetaforan grekan analizi). Sed tiu liganta (!) ideo malaperis, kaj oni ne plu povas, imitante Ovidion, «solvi la geamantojn» (kvankam anglalingve ankoraŭ eblas to dissolve Parliament, to dissolve a marriage etc).

La negramatikaj signifoj de kazo estas simile fragmentigitaj rompopecoj sen klara koncepta unueco. Tiun konglomeraĵon tenas kune nur kaprica ekstera tradicio de iuj okcidentaj lingvoj.

6.6.3. Ekskurso pri la Akademiaj korektoj

Cetere, la okazo pri solvi estas interesa ekzemplo pri la manieroj de la Akademiaj korektoj. Ja la Fundamenta difino de solv⋅ estas malkohera:

solv⋅(i)
résoudre ¦ loosen, dissolve ¦ auflösen ¦ рѣшать, разрѣшать ¦ rozwiązać.
  • fr = ru rilatas al problemo, enigmo, malfacilaĵo;
  • en rilatas al disigo, aŭ specife al disigo en likvo;
  • pl rilatas al problemo aŭ malkompono (sed ne al solvado en likvo)
  • de konfuzas ĉiujn ĉi tiujn signifojn.

Estas nenio komuna inter en kaj fr + ru:

en ∩ (frru) = Ø

Oni do elektis la konfuzan kunaĵon germanan, el kiu tamen oni forĵetis la signifon de la forigita en loosen (komunan al en ∩ de ∩ pl de la originala UV-difino); kaj oni aldonis:

  • fr: résoudre, +dissoudre
  • ru: +растворять в жидкости; решать задачу, загадку

En la okazo pri «kazo» la Akademiaj korektoj elektis la komunaĵon de la tradukoj (la plej malvastan signifon, tiun de Kasus kaj падеж); sed pri «solvi» oni elektis la kunaĵon.

7. Lingvopolitiko

Statuta tasko de la Akademio estas konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de Esperanto. Kiam ĝi per la Akademiaj korektoj precizigis la UV-tradukojn anglan, francan kaj polan de la vorto kazo, aldonante la markon gramatika, tio estis konforma al ĝia devo. Ĝi ankaŭ devus aldoni la tradukojn cas, case por la vorto okazo en la partoj franca kaj angla (kiel Fall estas aldonita en la parton germanan).

La Akademio ankaŭ devus protesti kontraŭ la apero de la negramatikaj signifoj ĉe kazo en PV. Ĝi tamen ne protestis; eĉ pli malbone, tio okazis sub la prizorgo de la direktoro de la akademia sekcio pri la komuna vortaro Groĵan-Mopeno (Grosjean-Maupin), kiu ankaŭ estis la ĉefredaktoro de PV. (Oni povus obĵeti, ke plena vortaro devas registri la faktan uzon; konsentite, sed en multaj okazoj PV komentas lingvajn erarojn, aŭ simple markas misuzojn per «Ev»itinda; nenio simila aperas ĉe kazo.2, kaj eĉ male, ĉe okazo.2 aperas referenco al tiu misa kazo.2, kio aspektas kiel rekomendo – oni ja normale ne referencas el norma uzo al misuzo.) Resume, PV sankciis uzon similan al la parodia «Karaj papo kaj mamo».

La rekomendon de PV transprenis la tradukvortaroj (menciindas, ke antaŭe Groĵan-Mopeno en siaj vortaroj esperanta-franca kaj franca-esperanta donis al kazo nur la signifon gramatikan). Post tio la lernantoj (kiuj plejparte havis nur tradukvortaron) ne povis ne konkludi, ke case = kazo (resp. cas = kazo). Verdire, tio koliziis kun la klasikaj tekstoj; nu, oni facile pardonis al Zamenhofo kaj Kabe ilian orienteŭropan malkleron.

PIV provis iom ripari la troan misuzon de kazo, redukti ĝin al faka terminaro. Tiu provo plene fiaskis, ĉar

  • ne eblas klare disigi la signifojn de cas(e) kaj okazo, ĉar la semantika kampo de cas(e) plejparte koincidas kun la klasika okazo;
  • en la tradukvortaroj la fakajn markojn «medicino, juro» oni perceptas ne kiel limigilojn, markojn de faklingvo – sed kiel indikilojn pri la celata subsignifo; t.e. ke ekz‑e case temas ne pri skatolo aŭ uskleco, sed pri la signifoj uzataj interalie en juro kaj medicino.

La lasta estas komparebla kun la tradukvortaroj nacilingvaj, kp:

[eo→en] kaz/o case (gram; med; law; instance) [JW]

[de→en] Fall m (Sturz) fall, tumble; (Gram, Med, Jur) case

La koncerna vortaro germana-angla estas 4-oble pli granda ol JW; la germana Fall ankaŭ komunlingve ofte respondas al case (kiel en la neniom faka pluvombrela ekzemplo für den Fall, dass es regnet, habe ich einen Schirm dabei); sed tiujn respondaĵojn la vortaro aludas nur per la samaj fakmarkoj, kiel JW kaj PIV.

Tamen ne ĉiuj cedis al la supraĵa simileco, kaj la zamenhofa tradicio plu vivas ĉe lingve atentaj aŭtoroj. Ekz‑e en la «Matematika vortaro» de M. Bavant (2003) konsekvence aperas okazo:

Tiun difinon oni vastigas ankaŭ al la okazo, kiam la du „unuaj“ rektoj ne estas paralelaj [050.2, p. 34].

En PMEG aperas neniom da negramatikaj kazoj, sed jes ja «en tiaj okazoj», «specialaj okazoj», «limokazo», «ekstremaj okazoj» ktp.

En la Akademia dokumento pri vortfarado:

Rilate la vortfaradon, oni devas distingi du okazojn: en la unua, la finaĵo troviĝas post unu radiko de la sama kategorio kaj sekve aldonas nenian signifon en la vorto (ekz‑e: patro, egala, ami); en la dua okazo, la finaĵo troviĝas post unu radiko de alia kategorio kaj tiam ĝi aldonas al tiu radiko sian signifon (ekz‑e: patra, egali, amo).

La kunekzisto de la du tradicioj kaŭzas perpleksiĝon kaj hezitojn ĉe diversaj aŭtoroj. En unu sama artikolo (fare de hungaro) mi vidas:

… tiam devus esti la ebeno de la aksoj y, z paralelaj al la bildebeno. En tiu okazo la projekciaĵo de la angulo y, z estus orta …

Kaj kelkajn alineojn poste:

Pli malfacila demando estas la dua kazo pri la linioj.

Jen verkas franco, kaj sur unu sama paĝo aperas:

G. Scheffers konsideras unue la ĝeneralan okazon kiam oni havas same dΦ = dw . Φ′
sed poste limigas sin per la okazo pli interesa, kiam la multiplikado estas komuta. (…) Same Scheffers starigis nian fundamentan teoremon, laŭ kiu paraanalitika funkcio de paraanalitika funkcio estas paraanalitika, nur en specialaj kazoj.
(Maurice Fréchet: La kanonaj formoj de la 2, 3, 4-dimensiaj paraanalitikaj funkcioj. «Compositio Mathematica», Vol. 12, p. 95.)

Kp ankaŭ:

  • [tia talento] en la plej bona okazo estas kapabla krei nur objektojn kriplajn, ĥaosajn kaj nekompletajn [Marta]
  • la tiam indikita abonprezo kovris tiam en la plej bona okazo niajn elspezojn
    (Ferenc SZILÁGYI)
  • en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze [PIV, NPIV]
  • eĉ kleraj personoj havas preskaŭ nenian aŭ, en la plej bona kazo, nur mankan kaj tial deformitan bildon [I. Lapenna: «Por pli efika informado»]

La provoj kompromisi, limigante ekstergramatikajn «kazo»jn al la signifoj fakaj fiaskis. La sola praktika maniero ĝin nemiskompreneble limigi kaj ĉesigi la hezitojn estas marki la «kazo»n per unu sola marko: gramatiko – t.e. reveni al la saĝa dispartigo zamenhofa.

Laŭ la prudenta rekomendo de kamarado Ĉe, «Estu realisto, postulu la maleblan!»

8. Konkludo

Miajn obĵetojn kontraŭ la ekstergramatikaj uzoj de kazo motivas ne religia kulto de la Fundamento aŭ Zamenhofo, sed la malracieco de tiaj uzoj. Kontraste, mi senhezite aprobas la enkondukon de hazard²o, vorto kiu utile kaj klare transprenis unu el la eksaj signifoj de la zamenhofa okazo. Nun hazarda renkontiĝo, sukceso prave forpuŝis la adjektivon okaza el tiu signifo; hazardigi (eksperimenton, serĉon) havas tute alian signifon (= to randomize) ol okazigi (eksperimenton, serĉon) ktp.

Same akceptindaj kaj utilaj estas kelkaj aliaj precizigoj, klaraj kaj unusignifaj: akcident²o, event8o, eventual¹a, fakt¹o, fenomen¹o …

Ne tiel estas pri la ekstergramatikaj signifoj de kazo. Ili ne prezentas unu klaran koncepton, kaj iliajn multajn signifojn plejparte kaj pli klare kovras la fundamentaj vortoj okazo kaj afero.

Iuj plendas, ke la rekomendo de kelkaj vortaroj «2. kazo = okazo.2» ne ĉiam taŭgas. Efektive tiel estas, kaj plej ofte tio signifas, ke por esprimi la celatan signifon oni prefere serĉu alian, pli ĝustan esprimmanieron. La kaŭzo estas facile komprenebla:

«Okazo» havas konceptan unuecon, kaj tial estas imuna kontraŭ kapricaj kromsignifoj (alia vorto, riĉa je figuraj signifoj, kaj tamen koncepte unueca, estas aranĝo). Case tian unuecon malhavas, kaj tial se oni trudas iujn el ties signifoj al kazo, mankas kriterio, kiujn el ili oni akceptu en Esperanton: tio estas tute arbitra decido. Por iuj esperantistoj estos akcepteblaj (ekz‑e) «forta kazo», «se tio estas la kazo»; dum la francecan-PIVan «militkazo»n (kiu en la angla case malhavas bazon) la samaj personoj juĝos malakceptebla. Kio ŝajnas akceptebla por unuj, estas malakceptebla por aliaj.

Okazo havas kelkajn signifojn kiujn case normale ne havas. Tamen tiuj signifoj sekvas el la koncepto okazo, kaj estas logika difekto de case ke ĝi ilin ne havas. Ekz‑e se case (kaj la ekstergramatika kazo) povas havi la signifon situacio, tiam la eblo profiti ĝin aŭtomate sekvas el la eblo profiti situacion. Matematike parolante, la zamenhofa okazo estas kohera tegaĵo rilate la metaforigon, dum case kaj la ĝin paŭsanta ekstergramatika kazo ne estas tiaj.

Ĉu ekzistas ŝanco reveni al la zamenhofa uzo? Plu estas bonaj aŭtoroj kiuj zamenhofe uzas tiujn vortojn, kaj supozeble ili opinias tion ebla. Granda plimulto da esperantistoj simple ne estas informita – kvankam neeviteble spertas ĝenon kaj hezitojn pri la uzo: ĉu kazookazo? La zamenhofa uzo konsiderinde simpligas la aferon:

  • Krom se temas pri gramatika termino, preferu «okazo»n.
  • Se «okazo» ne bone konvenas, serĉu alian vorton, ekz‑e juĝafero, esploro, skandalo, ekzemplo, fakto, formo, kriterio, paciento, kliento …; se, do … Kutime tia pli preciza vorto konsiderinde pliklarigas la tekston.

La zamenhofa tradicio ja plu vivas, eĉ se reduktita al la uzado de konscia malplimulto. Ĝin ĉiam komprenis kaj praktikis ne nur orientanoj, kiel Zamenhofo kaj Kabe, sed ankaŭ okcidentanoj, kiel Henri Vallienne en la jaro 1907ª, kaj Marc Bavant en la jaro 2003ª.

Granda plimulto da esperantistoj simple ne konscias pri la problemo, erarigite de la vortaroj kaj nacilingva inercio. Nur parto da kazuloj preferas kazon pro konscia vorta fetiĉismo. Ankoraŭ restas ŝanco, ke konsciigo pri la problemo revenigos nin al la racia uzo zamenhofa.

9. Referencoj

AF
L. Zamenhof: Antaŭparolo al la Fundamento.
AK
Akademiaj korektoj de la Universala Vortaro. En: L.L. Zamenhof: Fundamento de Esperanto. 10ª eldono. Red. A. Albault. Edistudio, 1991. P. 237–283.
FK
Fundamenta Krestomatio.
GW
G. Waringhien: Grand dictionnaire Espéranto-Français.
JW
J.C. Wells: Concise Esperanto and English Dictionary.
KKK
tr. Zamenhofo: Kronika katara konjunktivito. [FK].
KP
Henri Vallienne: Kastelo de Prelongo.
LR
Zamenhofo: Lingvaj respondoj.
Marta
Eliza Orzeszkowa, tr. Zamenhofo: Marta.
PG
Zamenhofo: Plena gramatiko de Esperanto. [FK]

Esperanto kaj sekso

Jam en la 1970-aj jaroj komenciĝis diskutoj pri tio, ĉu Esperanto estas seksisma lingvo, kaj ekaperis proponoj pri ŝanĝoj al la lingvo cele al forigo de la seksismo. Kiel mi klarigos ĉi-artikole, kelkaj tiamaj ŝanĝproponoj fakte nun jam estas vaste aplikataj, dum aliaj estas uzataj aŭ neniom aŭ nur en kelkaj malgrandaj rondoj. En la pasintaj jardekoj la ĉefa motivo por tiuj ŝanĝproponoj estis la emo eviti diskriminacion kontraŭ inoj, sed en la pasintaj jaroj estis pli kaj pli elstarigita ankaŭ la emo eviti diskriminacion aŭ malinkluzivigon de homoj, kiuj identiĝas kiel nek viraj nek inaj. Por solvi ĉi tiujn problemojn kaj juĝi la taŭgecon de ŝanĝproponoj, oni devas bone kompreni la tradician sistemon de sekso-markado en Esperanto kaj la jam okazintajn ŝanĝojn al ĝi. Post detala analizo de ĉi tiu tradicia sistemo kaj klarigo de la sociaj ŝanĝoj, kiuj ekigis ĉi tiun lingvan diskuton, mi komparos diversajn ŝanĝproponojn rilate al la diskriminaci-evitaj celoj kaj rilate al la perturboj, kiujn ili kaŭzas aŭ kaŭzus al la lingva sistemo de Esperanto. Fine mi por unu el la konsiderataj problemoj ankaŭ prezentas novan propran proponon, kiu laŭ mia analizo estas preferinda al la de kelkaj praktikataj proponoj celantaj solvi tiun problemon.

Legi plu »

Kvar ideoj por akordigi -io al -ujo

Vi povas aliri skemisman resumon de la artikolo tie ĉi.

Ĉu la du manieroj por formi gentobazajn landonomojn konsistigas problemon?

Laŭ multaj komencantoj ne, ĉar ili neniam aŭdis pri sufikso -uj’ por landonomoj. Nek por esperantistoj, kiuj opinias, ke Esperanto estas matura lingvo, kies gramatiko, sintaksaj reguloj kaj komuna vortotrezoro jam estas kristaliĝintaj, sed kiuj neniam serioze studis la fundamentojn de la lingvo.

Alie por esperantistoj, kiuj sekvas la Deklaracion pri Esperantismo kaj komprenas la signifon de la Fundamento (1905). Ili demandas sin, ĉu la atendo de la Akademio de Esperanto en 1974, laŭ kiu ĝi lasas al la ĝenerala uzado libere decidi pri la venko de la pli oportuna formo iam estos realigita. Ŝajne la lastajn jarojn la lojaleco al la Fundamento por ankaŭ nur uzi fundamentajn afiksojn1 plivastiĝis, aperis la libreto Rusoj loĝas en Rusujo (Anna Löwenstein, 2007) en kiu ŝi ankaŭ republikigis la artikolaron de Montagu Butler el The British Esperantist, 1947-1949, kiu koncize prezentas la kazon.

El tiuj artikoloj montriĝas, ke la disvastiĝo de la landonomoj je –io estis false realigita, per intenca malobservado kaj ignorado fare de redaktistoj kaj politikaj aktivuloj2 de la decidoj de la Akademio de Esperanto (tiutempe: Lingva Komitato) en 1908 kaj 1922.

Post la dua mondmilito Claude Gacond donis al la sufikso -uj’ forte negativan politikan signifon.

Tiuj agadoj de eminentuloj en la Esperanto-movado (kiuj havis siajn proprajn ideologiajn3 kaj materiajn4 interesojn) estis kontraŭaj al la preskriboj en la Antaŭparolo al la Fundamento.5

Fine en 1974 la Akademio de Esperanto (AdE) nuligis la malkonsilon uzi la sufikson –io (el 1922), sed “ne ŝanĝas ĝin al rekomendo”.

Mi opinias, ke la ideo “lasi al la ĝenerala uzado libere decidi pri la venko de la pli oportuna formo” rezultas el miskompreno, ke Esperanto jam estus kompleta lingvo. Esperanto havas dek ses regulojn, kiuj ne sufiĉas por decidi pri multaj gramatikaj problemoj. Mankas la lingva nivelo kaj unueco pri la karaktero de Esperanto inter esperantistoj por memstare atingi “ĝustan” solvon por la problemo de gentobazaj landonomoj.6

Unua principo: -ujo kaj –io restas, sed ne estos plu interŝanĝeblaj

Mi volas konvinki la legantojn, ke ekzistas pluraj perspektivoj al solvo, se la kontraŭaj partioj pretas aŭskulteme partopreni en debato. Mi nomos la partianojn klasikuloj (por –ujo) kaj reformemuloj (por –io).

La reformemuloj komprenu, ke por klasikuloj la rolo de redaktistoj kiuj kreis ĥaoson en la uzopraktiko de landonomoj ne staras sole. Laŭ ili la ignorado de la Fundamento, inklude la preskribojn de la Antaŭparolo al la Fundamento, staras je la bazo de

  1. disvastiĝinta opinio, ke kreado de novaj vortoj estas libera afero, por kiu speciala zorgemo kaj lingva kompetenteco ne estas necesaj,
  2. opinio inter vortaristoj, ke “registrado” de vortoj, speciale tiuj pruntitaj el la latinidaj lingvoj estas normala praktiko por “vivanta lingvo”.

Por ili la landnoma problemo staras kiel precedenco por la senbrida evoluo de vortaroj, kiuj ne servas kiel edukiloj por la esperantistaro.

Unua principo por povi atingi kompromison devas esti, ke kaj reformuloj kaj klasikuloj cedas parton de sia uzotereno al la alia partio. Ambaŭ formoj restas, sed la sufiksoj –ujo kaj –io ne povas esti interŝanĝeblaj. En kiu direkto povas iri tiu kompromiso?

Unua perspektivo: Lingva Respondo n-ro 47 de Zamenhof

Zamenhof neniam persone subtenis la uzadon de la sufikso –io. Alia afero estas, ke en 1906 li sentis sin premata, precipe de Émile Javal7, prezenti novajn gramatikaĵojn kaj novajn vortojn.

Plej instruan kaj, ĉe zorga legado, klaran elmontron de sia persona opinio Zamenhof donas en Lingva Respondo 47 el 1911.8 Sed lia malnovmoda ideo por pravigi –ujo meritas modernan interpreton.

Zamenhof, konsiderante diversajn formojn de landonomoj, inter kiuj formoj finiĝantaj je –io, ne rigardis tiun finaĵon kiel sufikson, sed kiel integran parton de landonoma radiko. Li hezitis ekzemple inter Brazilio kaj Brazilo (kun enloĝantoj respektive Brazilianoj kaj Brazilanoj) kaj elektis por Brazilio9, parte ĉar – li pensis – germanoj kaj slavoj prenos Brazilo por nomo de la popolano. Li elektis por Aŭstrujo (kun enloĝantoj Aŭstroj), sed menciis la eblecon ke la Lingva Komitato iam elektos por Aŭstrio, ĉar li dubis pri sia propra opinio, ke la lando povis esti konsiderata kiel genta propraĵo de Aŭstroj.10 Ankaŭ Belgujon kaj Svisujon li konsideris plurgentaj kaj tial li ne malrekomendus decidon de la Akademio se tiu trovus necesa anstataŭigi en ili la uj per i.

Zamenhof estis en certa grado malliberulo de sia histori-priskriba ideo, ke “en la malnovaj landoj” – li celis Eŭropon – ĉiu peco da tero apartenis al ia speciala gento, kiu donis al ĝi sian nomon. Aŭ li volis provizi la esperantistojn je iu facile aplikebla regulo: uzu –ujo por la eŭropaj landoj kaj radikon por tiuj ekster Eŭropo.

La dukategoria landnoma sistemo taŭge distingas inter landoj, kiuj estas dominataj de ia speciala gento kaj pluretnaj landoj sen domina gento. Sed esperantistoj fuŝis tiun neŭtralan distingon, opiniante, ke dominado signifas subpremadon kaj do oni malaprobu la sufikson –uj, kiu estas por ili ligita kun subpremado. Tiu interpreto ne estas ĝusta, sed en tempo de kreskantaj naciismaj sentoj komprenebla. Moderna interpreto de la principo “lando apartenas al unu gento” estu, ke la lando estas plejparte unuetna (unulingva?), kontraste al pluretna (plurlingva) lando.

Gentobazaj landonomoj finiĝantaj je –io estas radikvortoj.

Ruslando havas 21 respublikojn11. En dek el ili ne-rusa popolo estas laŭ nombro la plej forta. Se ties enloĝantoj entute rekonas la aŭtoritaton de Ruslando super sia teritorio, tamen verŝajne ili ne pensas pri sia lando kiel lando de Rusoj. Tial por ili la klasika termino Rusujo povas formi problemon.12

Imagu, ke esperantistoj, pro respekto kaj kunkompreno al ili, ne plu parolos pri Rusujo, sed pri Rusio kaj Rusianoj. Tio estus problemo, ĉar ekzistas ankaŭ Rusoj. Ja estas nepenseble, ke oni povos ekzili la derivitan fundamentan vorton Rusujo. Ĉar laŭ la unua principo Rusujo kaj Rusio ne povas esti interŝanĝeblaj, oni devas elekti por unu el ambaŭ alian signifon ol simple Ruslando. Tiam, por resti kun –ujo pli proksime al ĝia alia signifo de “entenilo”, mi proponus: “komunumo de Rusoj”. Tiel la signifo “ŝtato” restus por Rusio.

Bone konanto de la gramatiko eble atentigos, ke Rusio kaj Rusujo estas du vortoj enprenitaj en Esperanto laŭ la 15a regulo kaj la dua parto de tiu regulo diras: “Ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.” La fundamenta vorto estas Ruso, do Rusujo kaj Rusio estas ambaŭ formitaj el Ruso. Ne, mi diros. Se la esperantistoj volas ke oni anstataŭigu Rusujo per Rusio por la lando, tiam ili akceptu, ke Rusio havas radikan karakteron kaj ne estas derivita de Ruso per ne-oficiala sufikso –i. 13

Tio estas la dua principo: Gentobazaj landonomoj finiĝantaj je –io estas radikvortoj. La diferenco kun la kuranta domina praktiko estos ke

  1. io malaperas el la vortaroj kiel ĝenerala sufikso por landonomoj
  2. Rusujo ekhavos du signifojn, tiujn de la historia Ruslando kaj de ia kolektivo de Rusoj

La Akademio devos fari decidon pri la landnoma radiko Rusio kaj aldone difini, ke tiu decido povos estonte esti ŝanĝita per normala plimulto da voĉoj, ekzemple kiam Ruslando estos reduktita al precipe unuetna lando.

Ankaŭ rilate al lando kiel Hispanujo simila decido povus esti prenita, kvankam fundamentemaj Hispanoj, kiuj ne estas Eŭskoj, Galegoj aŭ Katalanoj verŝajne restos favorantoj de la vorto Hispanujo anstataŭ Hispanio.

Se oni atentas pri landoj kiuj estas plurlingvaj, nur Belgujo kaj Svisujo povus esti inspektataj por decidi ĉu por iu lingva malplimulto vivi en lando de Belgoj, aŭ de Svisoj, sentigas problemon. Restas en Eŭropo kelkaj centraj landoj, kies landlimoj ŝoviĝis post la mondmilitoj aŭ kies enloĝantaro tradicie estis pluretna: Hungarujo, Rumanujo, Serbujo. Oni devas bone koni tiujn landojn, por povi juĝi ĉu ekzistas malplimultoj por kiuj akceptado de hungareco, rumaneco aŭ serbeco estas problemo. Difini unu-etnecon aŭ pluretnecon devus esti tasko de (komisiono de) la Akademio de Esperanto. Al mi kiel etnopolitika laiko nur la kazoj de Rusujo kaj Hispanujo estas sufiĉe klaraj por preni ilin kiel ekzemplojn.

La argumento de internacieco de -io

Oni ofte aŭdas la argumenton por uzado de la sufikso –i’, ke ĝi estas multe pli internacia, sed mankas klara montro de statistika pruvo de la diferenco en grado de internacieco kun landonomoj sen tiu sufikso.

El la notoj ĉe la tabelo pri oftecoj de sufiksoj oni povas dedukti la ĝeneralan oftecon de la finiĝoj en la kvin lingvoj, kiuj estas similaj al la finiĝoj –ujo kaj –io en Esperanto: 43 kazoj el 98 gentobazaj landonomoj14. Dua estas la kategorio –land kun 23 kazoj. Restas la kazoj kun finiĝoj ‑ska kaj –en kaj la kazoj, klasitaj kiel “aliaj”, kiuj ne estas rekoneblaj kiel apartenantaj al speciala kategorio.

Ĉu reformemuloj nun rajtas montri al la ofteco de –ia, -y, -ey, -ie, –ien, -ei, -, -ije, -ija, 44% de la gentobazaj landonomoj en la kvin lingvoj, kiel argumento por –io? Ne. Oni ne rajatas kompari la oftecon de sufiksoj mallige de la formo de la radikoj al kiuj ili fiksiĝas. Ekzemple oni ne povas argumenti ke Britio estas taŭga formo, ĉar Britanio estas internacia landonomo15. Tiu kazo estas la sama kiel se oni deduktus el la ofteco de la prefikso anti- en “internaciaj” vortoj ke tiu prefikso estas Esperanta vorto laŭ la 15a regulo, kiun oni povas uzi en ĉiaj kombinaĵoj.

Se oni komencas apliki la argumenton de internacieco al ne memstare uzeblaj morfemoj, la sistemo de vortfarado en Esperanto fariĝos ĥaoso16. Ne nur, ke derivita per certa afikso vorto ne plu estos facile rekonebla kiel derivaĵo, sed ankaŭ pro tio, ke la serio de oficialaj afiksoj senhaltigeble plietendiĝos. En la eŭropaj lingvoj vortoj kun finiĝoj aŭ komenciĝoj prenitaj el Latino kaj la greka ja estas tre multaj. Kaj baldaŭ la licenco fari kunmetaĵojn kun ili17 faros Esperanton naturisma lingvo, precipe uzebla por eŭropaj intelektuloj. Zamenhof estis tre konscia pri la delikateco de la serio de fundamentaj afiksoj. Li skribis18:

….. ni devas nur memori, ke s i m p l a j n memstarajn v o r t o j n ni povas enpreni kiom ni volas (eĉ post la definitivigo de la lingvo konstante aperados novaj vortoj, kiel en ĉiu natura lingvo), sed kun a f i k s o j, kiuj influas la i n t e r n a n k a r a ĥ t e r o n de la lingvo, ni devas esti tre singardaj kaj ŝparemaj.

Afiksoj el la greka kaj latina lingvoj konsistigas grandan riskon al la lingvo, se ilia “afikseco” estus interpretata kiel rajtigo uzi ilin libere en kunmetaĵoj.

Dua perspektivo: internacieco de landonomoj

(Vidu tabelon 2 en anekso C)

Kiom mi rezistas aplikadon de la 15a regulo al “internaciaj” afiksoj, tiom mi pledas por ĝia aplikado al memstare uzeblaj vortoj. La Akademio de Esperanto asertis en 197419:

…………………. la okazo de la sufikso -io apud la Fundamenta -ujo por ricevi pli internaciajn formojn de landnomoj estas ĝusta apliko de tiu Zamenhofa metodo.

Difinante por ĉiuj landonomoj aktuale bazitaj sur gentonomo la plej internacian formon, oni ekhavas jenajn 21 landonomojn je –io kun grado de internacieco de pli ol 50%20: Etiopio kaj Somalio en Afriko; Armenio, Mongolio kaj Saŭda Arabio en Azio; Albanio, Aŭstrio, Bosnio, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Makedonio, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio kaj Slovenio en Eŭropo. Ekzistas tri landonomoj kun grado de internacieco inter 40% kaj 50%: Germanio, Latvio kaj Turkio.

Sed, kiel konate, multaj esperantistoj ne faris tiajn konsiderojn kaj uzis la decidon el 1974 kiel aprobon anstataŭigi la sufikson –uj’ per –i’ en multaj aliaj landonomoj.

En 1985 la Akademio publikigis Oficialan Informon kun Rekomendoj pri Landonomoj, en kiu ĝi deklaris interalie ke

Principe estas malrekomendite nove formi nomon per iu internacia “sufikso” aŭ sufikse uzata fremda vorto (-io, -(i)stano, …), se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie.

Tiel la argumento de internacieco por allasi la finiĝon –io el 1974, fariĝis kondiĉo.

Kvar jarojn poste la pliprecizigo de el 1985 estis evoluigita en Listo de Normaj landonomoj.21 En 2009 la Akademio publikigis revizion de tiu listo, sub la titolo Listo de Rekomendataj Landnomoj. Sed ĝi estis multe pli ol revizio. Tie, silente kaj kaŝe, la Akademio faligis la principon el 1985, ke –io kaj aliaj sufiksoj estas allaseblaj nur, se la tiel ricevita landnomo jam ekzistas internacie22. Ankaŭ formoj je –io kiuj ne estas internaciaj estis rekomendataj en la reviziita listo. Ili nun estas 24.

Ne internaciaj en Afriko: Egiptio (1,9%).
Ne internaciaj en Azio: Afganio (0%), Ĉinio (0%), Hindio (9,1%), Japanio (20,3%), Kartvelio (<5%), Kazaĥio (<5%), Kirgizio (7,2%), Koreio (0%), Taĝikio (0%), Turkmenio (<5%), Uzbekio(<5%) kaj Vjetnamio (0%).
Ne internaciaj en Eŭropo: Anglio (20,0%), Belgio (36,3%), Belorusio (30,4%), Britio (0%), Danio (10,8%), Hispanio (15,7%), Litovio (0%), Moldavio24 (39,9%), Norvegio24 (23,2%), Portugalio (19,2%), Svedio (24,4%) kaj Ukrainio (6,1%).23

Por Egiptio kaj Koreio la Akademio jam en 2003 trovis la pravigon, ke almenaŭ Egipto kaj Koreo estas internaciaj kaj ĝi alprenis novan regulon, ke, se la internacieco de landonomo estas establita, oni rajtas asigni al la internacia formo la signifon de landano !24 Kaj inverse ! La konkluda tekstoparto estis: Sekve la Akademio de Esperanto nun deklaras, ke neniu el la landnomoj Koreo, Koreujo, Koreio; Egipto, Egiptujo, Egiptio malobeas al la reguloj de la Fundamento de Esperanto.25

En tiu jaro por la unua fojo la Akademio prenis decidon pri landonomoj, en kiu la necesa kondiĉo de internacieco por uzado de landonomo je –io ne estis respektata.

Oni povas demandi sin, ĉu la stranga decido, ke al internacia landonomo oni rajtas asigni la signifon de landano, estas ĝenerale aprobita en la Akademia rondo, ĉar la sama fenomeno aperas kun la tre internaciaj formoj Ĉino, Japano, Portugalo, Ukraino kaj Vjetnamo por la lando, dum la Akademio allasas la formojn Ĉinio, Japanio, Portugalio, Ukrainio kaj Vjetnamio, kiuj tute ne estas internaciaj.26

Kio fortenis la Akademion de deklari, ke Afganujo, Hindujo, Kartvelujo, Kazaĥujo, Kirgizujo, Taĝikujo, Turkmenujo, Uzbekujo, Anglujo, Belorusujo, Belgujo, Britujo, Danujo, Hispanujo, Litovujo, Moldavujo, Norvegujo, Svedujo kaj Turkujo estas la rekomendataj formoj, ĉar la formoj Afganio, Hindio ktp estas ne internaciaj?

Kiuj estis la implicaj aŭ prisilentitaj motivoj por rompi en 2003-2009 kun la necesa kondiĉo el 1974-1985?

Ĝis nun mi ne trovis pli kredindan klarigon ol indiferentecon rilate la principon de internacieco kaj preferadon de solvoj laŭ la nacia lingvo. Ĉu eble en la Akademiaj sesioj oni envoĉdonigas landonomojn unuope anstataŭ unue envoĉdonigi la koncernajn principojn?

Ekzistas nur unu reĝa, t.e. respektinda solvo por la kontraŭeco, kiun la decido kaj rekomendoj de 2003-2009 kreis: plua revizio de la listo de rekomenditaj landonomoj kun respekto por la principo de necesa kondiĉo de internacieco. Verŝajne tiu vojo estas politike, kiom koncernas la akademianojn, ne surirebla. Do leviĝas la demando kiel akceptigi la retiriĝon. Unue la voĉdonado devus okazi ne po unu landonomo, sed hierarĥie laŭ la principoj respektindaj. Due la kondiĉo de internacieco devus esti formaligita kun konsidero de ĉiuj grandaj lingvoj (ekzemple tiuj kun minimume tri milionoj da parolantoj) tutmonde, kaj laŭ taŭga pesado de la graveco de tiuj lingvoj, ne laŭ diversinterpreteblaj lingvike ne-precizaj etikedoj, sed laŭ kvantaj statistikaj metodoj27. Tiel la reformemuloj verŝajne povos ekĝoji pro akceptiĝo de 21 ĝis 25 landonomoj finiĝantaj je ilia sufikso28, dum la klasikuloj reakiros kontrolon pri 25 aliaj landonomoj. Egiptujo en Afriko; Afganujo, Ĉinujo, Hindujo, Japanujo, Kartvelujo, Kazaĥujo, Kirgizujo, Koreujo, Taĝikujo, Turkmenujo, Uzbekujo kaj Vjetnamujo en Azio; Anglujo, Belgujo, Belorusujo, Britujo, Danujo, Hispanujo, Litovujo, Moldavujo, Norvegujo, Portugalujo, Svedujo kaj Ukrainujo.

Tia decido kompreneble estas neefektivigebla sen klare ripetebla sama rezulto de mezurado de la gradoj de internacieco. Por la klasikuloj tamen tiu kompromiso havas signifon nur, se la derivo per la sufikso –i’ al gentonomo kiu donas ne-internacian landonomon estos renove malpermesita de la Akademio.

La tiel aplikata principo de internacieco estas relative facile akordigebla kun la principo de Zamenhof laŭ Lingva Respondo 47 en kiu li konsideras la eblecon, ke estontece la landonomoj de plurgentaj landoj (en 1911: Aŭstrujo, Belgujo, kaj Svisujo) ŝanĝiĝos en la formon kun –io. Al tiu triopo mi aldonis la nomojn de aliaj plurgentaj landoj Rusujo kaj Hispanujo. El iliaj formoj kun –io la nomoj Svisio kaj Hispanio, laŭ mia mezurilo kaj kun sojlo de 50%, ne estas internaciaj; ili havas gradojn de internacieco de respektive 0%29 kaj 23,8%. Evidente por tiu ne-akordiĝo la nomoj Svislando kaj HispanlandoIspanjo30 estas solvoj. Ankaŭ aliaj landoj, kies enloĝantaron iuj rigardas kiel pluretnan ne formus problemon: Hungario, Rumanio kaj Serbio.

Ĉu la Akademianoj atingos interkonsenton pri la difino de internacieco, pli bone de la kondiĉo “se la tiel ricevita landnomo jam ekzistas internacie“? Estas imageble derivi tiun difinon rekte de la 15a regulo de la Fundamenta Gramatiko, sed tiam oni estu konsekvenca. Ĉar la regulo precizigas, ke ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto, la Akademio devos elekti inter Germanio kaj Germano ĉar nur unu el ili povas esti la pli fundamenta. Elekto por hungaro ne kontentigos la reformemulojn, ĉar sen aldona oficialigo de –io anstataŭ –ujo la landonomo povos esti nur Hungarujo. Se la Akademio elektos Hungario, oni kreas aŭtomate rekomendon de hungariano super hungaro. Tion ankaŭ la reformemuloj, supozeble, ne celas.
Ĉar la regulo vortumas estas pli bone, esceptado por la kategorio landonomoj eblas, tiel ke esperantistoj uzos kaj Hungario kaj hungaro. Hungarujo ne plu estos akceptebla.

Tria perspektivo: -ujo kaj –io malaperas; Rusoj loĝas en Rusijo

Ni permesu pormomente al ni konsideri la sufiksojn –ujo kaj –io malligitaj de ilin antaŭiraj radikoj. Ĉu vere la diferenco inter ili estas tiel granda? Kun –ejo, –ajo kaj –ojo ili apartenas al la sama kategorio: vokalo plus duonvokalo.

La malvasta antaŭeco de la duonvokalo j kaŭzas, ke la litero j estas la plej facile kombinebla kun i. Se oni kombinas i kun unu el la vokaloj a, e, o aŭ u kaj ne faras glotan halton inter ili, la duonvokalo j aŭtomate aŭdiĝas: ia fariĝas ija, ie fariĝas ije ktp. Por ne aŭdigi ĝin necesas fari glotan halton. Ĉar neniu spontanee faras tion, en Esperanto ne ekzistas la skribmanieroj ija, ije, ijo kaj iju.

Vortoj kun eo kaj ejo ekzistas ambaŭ, eĉ abunde. La produktoloko de e (mezvasta antaŭa vokalo) ja sufiĉe diferencas de tiu de j por klare aŭdi la diferencon, sed esperantistoj ne ĉiam propre elparolas eo.

Kelkaj asertas, ke la kombinaĵo kun u (malvasta malantaŭa vokalo) estas malbela, sed por tio ne ekzistas racia kaŭzo, ĉar o (mezvasta malantaŭa) kaj a (vasta) estas pli malfacile kombineblaj kun j. Tamen komunaj vortoj kun -ojo kaj -ajo sufiĉe multe ekzistas31.

Montriĝas ke el la kvin ekzempleroj de la klaso vokalo plus j ejo estas la plej proksima al i(j)o kaj poste ujo.

Ĉar Zamenhof jam destinis ej por sufikso kun alia signifo32 kaj ijo ne taŭgis pro konfuzo kun multegaj vortoj finiĝantaj je –io33, li elektis la duan plej proksiman formon: ujo. Do oni ne troigu la malsamecon inter –io kaj ‑ujo.

Tio kondukas nin al alia aliro al la problemo de nedisponeblo de taŭga sufikso. Kvankam –ijo kaj –io estas elparole ne facile distingeblaj, la skribitaj formoj jes estas. Tio almenaŭ parte senfortigus la argumenton de kontraŭuloj al –io kiel sufikso por landonomoj pro ĝia multfunkcieco. Restas la problemo ke en Esperanto la frekvenco de la fonemo i(j)o je fino de vorto estas atentotira kaj por kelkaj esperantistoj ĝenaĵo. Sed tiu malavantaĝo laŭ mi estas malpli granda ol la hodiaŭa ĥaoso pri landonomoj.

Kvara perspektivo: roldividado de –io kaj –ujo ĉe sama gentnoma radiko

Esperantujo havas pli ol tridekjaran sperton kun la aplikado de la decido de la Akademio el 1974 nuligi la malkonsilon de la Lingva Komitato el 1922 enkonduki la sufikson -io por formi landnomojn, sed ne ŝanĝante ĝin al rekomendo, kaj lasi al la ĝenerala uzado libere decidi………

La esperantistoj apenaŭ libere decidis, ili sekvis la redaktistojn kaj la vortaristojn anstataŭ la Fundamenton34, dum la verkistoj (kiuj apartenas miaopinie al tiuj kiuj estas rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo, vidu piednoton 35) restis ekster ludo.

Ĉiu redaktisto unuecigis la elekton de la plej oportuna laŭ li sufikso. Ili prenis pozicion sendependan de la singarda vortumo de la Akademio en 1974 kaj ofte elektis –io, premante artikolantojn al sama konduto. Artikolantoj akceptis, legantoj de la artikoloj paŭsis. La instruado de la sufikso –ujo eĉ malaperis el multaj lernolibroj por komencantoj (vidu piednoton 34).

Teorie oni povas, sen akcepto de –io kiel nova sufikso, havi du vortojn por Belgolando: Belgujo kaj Belgio. Tiam oni konsideras Belgio kiel novan vorton, same kiel iuj esperantistoj kiuj malŝatas mal-vortojn, emas uzi alternativojn kiel povra por malriĉa, lanta por malrapida, kurta por mallonga, liva ktp.35

Sed la vorton Germanio oni ne povas konsideri nova vorto, ĉar la vorto Germanujo estas fundamenta36. Ĉu do la landonomoj je –io estu akceptitaj kiel novaj formoj, dum la fundamenteco de Germanujo, Hispanujo, Rusujo kaj Turkujo ne permesas akcepti la formojn Germanio, Hispanio, Rusio kaj Turkio ?37
Ĉar tiel la solvo de du samsignifaj vortoj por unu lando estas blokita, oni devas vere fari elekton, kiu aplikiĝas al ĉiuj (gentobazaj) landonomoj. En la argumentoj kiuj kondukis al antaŭaj solvoj ni ĉiam rezonis: se oni elektas por Belgujo, oni regule derivas Belguja kaj Belgujano, se oni elektas por Belgio, oni regule derivas Belgia kaj Belgiano. La kvar formoj Belgujo, Belguja(no), Belgio, Belgia(no) ne estas interakordigeblaj. Nur du formoj devas resti, unu por la lando, unu por la popolano …………….. Evidente Belgo devas resti.

Se tio estas neakceptebla al reformemuloj kaj al klasikuloj, ĉu tri povas resti?

Ĉar ĉiam –ujo estas la nura fundamenta sufikso, kun tio Belgujo devas resti. Forigi Belgiano, dum Belgio restas estas interna kontraŭdiro, ĉar tio signifus malpermesi la sufikson –an. Restas forigo de Belgio, sed – kiel koncedo al reformemuloj: akcepto de Belgiano. Surbaze de kiu lingvika leĝo? Surbaze de …………….. fleksia38 trajto de la, cetere aglutina, lingvo Esperanto, kiu estas:

Ĉe ĉiuj derivaĵoj de gentobaza landonomo, kiu finiĝas je –ujo, uj ŝanĝiĝas en i:
Rusoj loĝas en Rusujo. Germanoj kaj francoj, kiuj loĝas en Rusujo, estas Rusianoj, kvankam ili ne estas rusoj.
HEA estas mallongigo de Hungaria Esperanto Asocio. La ĉefurbo de Hungarujo estas Budapeŝto.

Mia repertuaro de perspektivoj al eblaj kompromisoj estas elĉerpita kaj mi fermas la kurtenojn de la komika opero, ne sen fina elnombrado de la menciitaj ideoj:

  1. sur la spuro de Zamenhof, “politika” solvo: –io ne anstataŭas –ujo. Nomoj de pluretnaj landoj finiĝas je –io: Rusio, Hispanio. Bezonatas aplikebla difino de pluretneco!
  2. fonetika solvo: -ujo kaj –io malaperas; Rusoj loĝas en Rusijo.
  3. sur la spuro de la Akademio, sed retroire: landoj kun grado de internacieco de pli ol ekzemple 50%, laŭ la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” havos nomon, finiĝantan je –io (kaj konsekvence gentonomoj je -iano nur: hungariano, rusiano); aliaj landonomoj je –io estas malpermesitaj. Bezonatas krei samopiniecon pri la elektenda speco de grado de internacieco.
  4. gramatika solvo: -i‘ anstataŭas -uj’ en derivaĵoj de la o-vorto: Hungaria Esperanto-Asocio, –io ne anstataŭas –ujo

Aneksoj

Por Anekso A vidu anstataŭe jenan artikolon en “Lingva Kritiko”.

B. La hipotezo de Sapir-Whorf

E. Sapir vortumis en 195139 lingvikan tezon, ke la ‘reala mondo’ estas grandparte nekonscie konstruita el lingvaj kutimoj de la grupo. Neniuj du lingvoj sufiĉe similas inter si por ke oni povu rigardi ilin kiel reprezentantajn la saman socian realaĵon. La mondoj en kiuj malsamaj socioj vivas estas apartaj mondoj, ne simple la sama mondo kun malsamaj etikedoj ligitaj al ĝi.

Niaj kunhomoj formas nian plej gravan socian realaĵon kaj inter ili ne laste kunhomoj de malsamaj kulturo kaj lingvo, kies konduto al ni estas malpli facile interpretebla kaj antaŭdirebla. Tio eble kaŭzas, ke nomo de fremda popolo evoluas en nia lingvo pli ol multaj aliaj nomoj kiel socia konstruaĵo (angle: social construct).

Ekzemple: homoj kiuj ne scipovas paroli nian lingvon estas “mutuloj” – en la serba lingvo: nemci – kaj tiel la serboj komencis nomi la germanojn “Nemci“. Laŭ la hipotezo de Sapir-Whorf la enradikiĝo en la serban lingvon de la bildo “Nemac” (ununombra formo) estas esence la rezulto de grupinterna procezo en kiu integriĝas la evoluanta sperto de serbe parolantoj en rilatado kun germanoj. La evoluo de iliaj pensoj pri Nemci estas, laŭ la hipotezo, portata kaj restriktata de la vorto “Nemci“.40

Tial estas, ke ekzemple la vorto “Allemand“, en la franca, ne donas al la francoj la saman bildon pri germanoj ol “Nemac” donas al la serboj. Kvankam la fizikaj personoj reprezentataj de “Allemands” kaj “Nemci” estas la samaj, la bildoj pri ili estas malsamaj, kiel ajn la difinoj estas samaj kaj la spertoj similaj.

Evidente ekzistas forta kongruo inter la signifoj. Tion montras ekzemple la fakto, ke en ĉiuj kvin studitaj lingvoj la nomo de la lando Germanujo estas derivita de la nomo por germanoj. Ŝajne en la koncernaj lingvoj la germanoj estas konsiderataj LA popolo de Germanujo. Kaj samo validas por dek sep aliaj landonomoj en Eŭropo:

Belorusujo, Britujo, Bulgarujo, Ĉeĥujo, Danujo, Finnlando, Germanujo, Grekujo, Kroatujo, Pollando, Rumanujo, Rusujo, Serbujo, Skotlando, Slovakujo, Slovenujo, Svedujo, Turkujo.

C. Kiom internaciaj estas landonomoj je –io?

Tabelo 2: Gradoj de internacieco de landonomoj je -io kaj iliaj sinonimoj
Afriko Azio Eŭropo
ne aŭ apenaŭ uzata (..% ≤5%) Egiptio41 Afganio42, Ĉinio43, Kartvelio44, Kazaĥio45, Koreio46, Taĝikio47, Turkmenio48, Uzbekio49, Vjetnamio50, Polio51 Litovio52
malofte uzata (5%≤ ..% <17%) Barato53, Hindio53, Kirgizio54 Bretanjo62, Danio55, Hunastano56, Ukrainio57, Ŝvajco58, Svajcar[i|sk]o58
iome uzata (17%≤ ..% <30%) Japanio59, Turĉio72 Aleman([ij])o60, Anglio61, Ang(lo)lando61, Anglotero61, Belorusio67, Briteno62, Gr[ei]so56, Grekio56, (Hi)spanio63, Letonio64, Litvo52, Norvegio65, Portugalio66, Svedio|Ŝvecio71, Sviso58, Svicer(land)o58
pli uzata (30%≤ ..% <40%) Belaruso67, Belgio68, Britanio91, Franco69, Francio69, Moldavio70, Moldovo70, Norveo65, Sved(e)no71
sufiĉe ofte uzata (40%≤ ..% <50%) [EI]gipto70 Indio53, Japano59, Turkio72 German[io|o]60, Latvio64, [Es|Is|S]panjo63
multe uzata (..% ≥50%) Etiopio, Somalio Armenio, Georgio44, Mongolio, Saŭda Arabio, Afganistano 42, Ĉino 43, Kazaĥstano 45, Kirgizi)stano 54, Koreo 46, Taĝikistano 47, Turkmenistano
48, strong>Uzbekistano
49, Vjetnamo50
Albanio, Aŭstrio, Bosnio73, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Lituanio52, Makedonio, Po(l)lando|Polno51, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio, Slovenio, Danmarko55, Portugalo66, Ukraino57

Grasaj presitaj estas formoj de landonomoj kun internacieco de minimume 17%, kiuj ne estas en la Akademia listo kaj ne finiĝas je &lt;i&gt;-io&lt;/i&gt;, dum iliaj Akademiaj gentobazaj alternativoj estas malpli internaciaj.&lt;br /&gt; Kursivaj presitaj estas formoj de landonomoj kun internacieco de minimume 17%, kiuj ne estas en la Akademia listo kaj finiĝas je &lt;i&gt;-io&lt;/i&gt;, dum iliaj Akademiaj gentobazaj alternativoj estas malpli internaciaj.&lt;br /&gt; La grado de internacieco estas prenita kiel la mezumo de la elcento de 57 grandaj lingvoj tutmonde, en kiuj oni rekonas la koncernan formon kaj ilia nombro da denaske parolantoj, ĉio laŭ la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” (metodo B: klasifiko de tradukoj en grupojn laŭ interna simileco)


NOTOJ

1 inkluzive de oficialigitaj afiksoj, –ism, -, -end kaj mis-, sed -i ne apartenas al ili.

2 G. Moch en 1906-1910, Hector Hodler/UEA en 1918-1922, Eugène Lanti en 1918-1937 kaj Teo Jung

3 Montagu Butler: La gazeto ‘Esperanto’ misuzis sian pozicion dum la militaj jaroj en­konduki novan kontraŭfundamentan formon. – La serioza afero ne estis la malgravaĵo -io anstataŭ -ujo, sed la principo de ŝanĝo en la Funda­mento, kiu estas treege grava, kaj ab­solute ne permesebla. – La uzo de -io fariĝis kvazaŭ politika dialekto en E. Vidu Enciklopedion de Esperanto sub Io-ujo-batalo.
Zamenhof publikigis en Pasko 1915 en gazetoj Esperantaj sian “Leteron al diplomatio”, en kiu li skribis interalie:
Ĉiu regno kaj ĉiu provinco devas porti ne la nomon de ia gento, sed nur nomon neŭtrale-geografian, akceptitan per komuna interkonsento de ĉiuj regnoj. Tio kaŭzis al Edmond Privat poste (Vivo de Zamenhof, ĉapitro xii) atribui jenan opinion al Zamenhof:
Same la vortoj “Svisa Konfederacio”, “Usono”, “Brazilio” rajtigas neniun apartan genton rigardi la landon kvazaŭ sian kaj la ceterajn loĝantojn kiel fremdulojn toleratajn. Tial Zamenhof insistis pri la graveco de tiu demando, kaj revenis al sia ideo pri neŭtralaj nomoj kun sufikso -io. Sed la ideo pri –io neniam estis de Zamenhof kaj en sia letero al diplomatio li ne menciis tiun sufikson.

4 Zamenhof al Javal je 8-8-1906: se Vi havas plenan certecon, ke tuj post la reformado la franca registaro enkondukos la lingvon oficiale en la lernejojn, tiam mi estas preta fari ĉiujn reformojn kiujn Vi deziros; sed se Vi tiun certecon ne havas, tiam laŭ mia profunda konvinko ĉiuj paroloj pri reformoj estus nun tre danĝeraj. En franclingva letero de 7-9-1906 Javal al Zamenhof promesas donaci monon, se li konsentus fari modifojn, kiujn li (Zamenhof, JD) opinios necesaj, sed samtempe (temas pri kopio de letero al Lemaire) li promesas akcepti bona ĉion, kion li decidos, ne preterkonsiderante siajn proprajn deklarojn …. fine de la aŭtografia broŝuro <<pri reformoj>>. Sed tiu fino estas speciale kunmetita de Javal (vidu noton 8).
Waringhien komentis en Leteroj de L.-L. Zamenhof. I. 1901-1906, SAT 1948, p. 291: aliaj dokumentoj parolas pri sumo de 250 mil frankoj. Tio estas sumo sufiĉa por vivteni la familion Zamenhof dum pluraj jaroj. Laŭ Courtinat la transpago fakte okazis, sed Zamenhof absolute kaj senkondiĉe rifuzas la proponon. (Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof, C. Kiselman en Esperanto/Esperanto Studies – EES, n-ro 6, p.133).
Tiu kiu kapablas aŭskulti, aŭdas la premon, sub kiu Zamenhof vivis.

5 prezentante parton de la fundamento, tiuj ĉi arĥaismoj (laŭ favorantoj de –i kiel sufikso aplikado de -uj’ estas arĥaismo) neniam estos elĵetitaj, sed ĉiam estos presataj en ĉiuj lernolibroj kaj vortaroj samtempe kun la formoj novaj.

6 Ekzistas ĝenerala regulo, ke ju pli maljuna estas lingvo, des pli da ne-regulaĵoj kaj idiomaĵoj aparteniĝas al ĝi. Tio signifas, ke planlingvo kiel Esperanto kun paso de tempo nur povas komplikiĝi, se ne ekzistas deviga por ĉiuj edukado por kompreni la esencon de la lingvo, same kiel en ŝtato la lernado de la nacia lingvo estas regata de la edukaj aŭtoritatoj.

7 Javal anonime eldonis broŝuron, en kiu li donis citaĵojn de Zamenhof el ties reformpropono en 1894, kiuj konsistigas unuflankan, tendencan eltiraĵon el longaj rezonadoj (EES, kajero 5, C.Kiselman, p. 130). Je la fino li tiras la atenton al ses citaĵoj, interalie nia lingvo devas antaŭ ĉio esti plej facila por ĉiuj nacioj, kaj, kiom ĝi nur estas ebla, enhavi en si nenion, kiu estus kontraŭ la kutimo de la nacioj kaj prezentus por ili malfacilaĵon aŭ fremdaĵon; ……….. en nia pure praktika afero la neoportuna teoria logiko devas cedi al la pli oportuna praktika kutimo de la popoloj….. Evidentas, laŭ Kiselman, ke la kutimoj de la nacioj kaj praktika kutimo de la popoloj por Javal kaj Couturat temis pri la popoloj franclingvaj. En novembro 1906 Zamenhof sendas leteron al Émile Boirac, prezidanto de la Lingva Komitato kun propono pri neologismoj, inter multaj ke oni anstataŭigu –ujo per –io. Boirac tuj respondis, ke li estus kontenta, ĉe la elmetitaj kontraŭdiroj, se vi reprenus vian memuaron… Kvar tagojn poste, ricevinte la negativan respondon de Boirac, Zamenhof skribas al Javal: Peza ŝtono defalis de mia brusto ….

8 Vidu Argumentoj kaj analizo de la landnoma problemo de Johan DerksLingva Respondo 47 mem.

9 Tiu nomo ŝanĝiĝis intertempe al Brazilo. (Geraldo Mattos responde al Gilbert Ledon dum UK-2000 en Tel-Avivo: en nia lingvo kutimo estas leĝo: ni devas akcepti la formon Brazilo.)

10 En la tiama imperia regno vivis germanoj, ĉeĥoj, poloj, slovakoj, kroatoj ktp. La ideo de aparta etno ‘aŭstroj’ apenaŭ ekzistis. La plej influa etno estis la germanoj kaj la nomo Aŭstria estas latinigo de bavara vorto Ostarrîchi, kiu signifas orienta regno.

11 Ĉiuj, krom Dagestano, havas gentobazan landnomon.

12 Anstataŭe la Ĉeĉenoj, Ĉuvaŝoj, Inguŝoj, Kabardoj, Kalmukoj, Karaĉajoj, Nord-Osetoj, Jakutoj, Tataroj kaj Tuvoj verŝajne preferas nomi sian landon Ĉeĉenujo, Ĉuvaŝujo, Inguŝujo ktp.

13 Ne ekzistas decido de la Akademio, kiu malebligas konsideri Rusio kiel radikon. La Akademio notis pri tio en 2009: Pri la karaktero de tiu -I (uzata post popolvortoj anstataŭ -UJ) ekzistas diversaj opinioj. Iuj rigardas ĝin kiel efektivan sufikson (kvankam neoficialan), dum aliaj preferas rigardi ĝin kiel eron de aparta landnoma radiko paralela kun la responda popolnoma radiko. ……… En tiu ĉi dokumento la Akademio ne alprenas starpunkton pri tiu teoria demando.

14 angle: –ia, -y, -ey, 7 fojoj; france: -ie, 14 fojoj; germane –ien, -ei, 8 fojoj; nederlande: -, -ije, 9 fojoj; serbe: -ija, 5 fojoj, entute por la –ujo/-io kategorio

15 ne sufiĉe: 33,8% da internacieco. Britio havas neniun internaciecon.

16 En Vikipedio estas troveblaj jam sufiĉe da leksemoj de landonomoj kaj regionnomoj, kiuj estas derivitaj de popolnomo, dum tiuj nomoj estas sendube ne-internaciaj: Meklenburgio, ktp.

17 anti-, aŭto-, mono-, tele-, kratio, -fobio, -fono, -grafo, -skopo, filo-, -gena, –logo, -algio, -fobio, -logio, -manio, -tomio, arĥi-, -arĥio, -grafio, -iatrio, -kratio, -latrio, -patio por ne paroli pri kvantaj vortoj bi-, tetra- ktp.

18 en cirkula letero al la membroj de la Esperantista Akademio, januaro 1909a

19 http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj2/8oa.html#landnomoj. Tamen mi ne estas certa, ĉu la 15a regulo estas aplikebla aŭtomate al propraj nomoj, kiaj landonomoj estas. Ekzemple internacieco de personaj propraj nomoj estas ne-difinebla. Se mi, Juan, transloĝiĝas el Peruo al Germanujo, ĉu tiam mia persona nomo estos Johann? Nur etimologie, laŭ la devenscienco pri vortoj, la du formoj estas rilatigeblaj inter si. Sed Juan verŝajne deziros plu nomiĝi Juan en Germanujo.

20 Mi prenis la mezumon de la elcentoj por nombro da lingvoj kaj nombro da denaske parolantoj, laŭ la interaga programo “Kiom internacia estas via vorto?” en www.esp-evoluo.org. Se la sojla elcentaĵo por atingi la breveton de internacieco, plenumanta la kondiĉon de la 15a regulo, estas fiksita je 40%, tri pliaj landoj je –io devos esti rekonataj kiel radikaj: Belgio, Germanio, Latvio.

21 Oficiala Informo, same kiel en 1985. Ĝi estis rekomendo. Tion la Akademio konfirmas en 2009, deklarante la Liston de Normaj landonomoj.. eĉ ne plu valida.

22 La kontraŭeco inter tiu principo kaj la enesto de 25 ne-internaciaj landonomoj en la Listo de Rekomendataj Landonomoj estas nekomprenebla al mi. Oni jes povas interpreti la frazoparton se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie pli milde, komprenante, ke ne temas pri internacieco laŭ iu strikta interpreto de la 15a regulo, sed pli bone uzado de la formo kun –io en iuj grandaj lingvoj. Nu, ni diru, ke tiu kriterio signifas gradon de internacieco de minimume 20%. Tiam aldone jenaj formoj de landonomoj estas allaseblaj laŭ la principo de el 1985: Japanio, Anglio, Belgio, Belorusio, Moldavio, Norvegio kaj Svedio.

23 Estas 19 aliaj ne-internaciaj formoj. En Azio: Afganio, Hindio, Kartvelio, Kazaĥio, Kirgizio, Taĝikio, Turkmenio kaj Uzbekio, en Eŭropo: Anglio, Belorusio, Bosnio, Britio, Danio, Hispanio, Litovio, Moldavio, Norvegio, Svedio kaj Turkio. Se konsekvence apliki la 15an regulon, ili devus esti: Afganistano, Indio, Georgio, Kazaĥstano, Kirgizistano, Taĝikistano, Turkmenistano, Uzbekistano, Ang(lo)lando, Belaruso, Britanio, Danmarko, SpanjoEspanjoIspanjo (tri formoj kune havas gradon de internacieco de 46,9% kontraŭ 23,8% por (Hi)spanio) kaj Lituanio. Cetere Moldovo estas pli internacia ol Moldavio, Norveo estas pli internacia ol Norvegio kaj Sved(e)no estas pli internacia ol Svedio.
Montrante tiujn seriojn, mi ne volas argumenti, ke ekzemple la formoj finiĝantaj je –stano devus esti normaj. La 15a regulo ne estas sufiĉa kondiĉo por ŝanĝi landonomon. Ĝi estas necesa kondiĉo por allasi la alternativon –io al la fundamenta –ujo.

24 En 1988 la Akademio konstatis, ke ekzistas monda internacieco por la landnomo Kore- ……………. La formo Koreujo estas kontraŭfundamenta. La sola formo, kiu obeas la Fundamenton estas Koreo kaj ties anoj estas Koreanoj, sed en 2003: En kazo de konflikto inter du aŭ pluraj formoj por unu sama landnomo aŭ ankaŭ inter la uzo de kategorio aŭ la alia por unu sama radiko, la Akademio rekomendas preferi la plej internacian landnomon kaj tiel obei al la 15-a Regulo de la Fundamento…………tiu regulo ne determinas, kiu ano de internacia vortofamilio fariĝu baza en Esperanto, kaj kiun el la internaciaj signifoj ĝi havu. Tial uzado de la vortoj KOREO kaj EGIPTO kun genta aŭ landana signifo ne malobeas la 15-an regulon …………Per tio la Akademio nuligas siajn antaŭajn decidojn el 1988 pri la vortoj KOREO kaj EGIPTO.

25 Rimarku, ke la Akademio uzas la 15an regulon kiel sufiĉan kondiĉon por akcepti la internaciajn formojn Kore’ kaj Egipt’ (Egipto/Igipto havas kune gradon de internacieco de 48,5%), sed en 2009 por la samaj landonomoj rekomendas apud Koreujo, Egiptujo ankaŭ Koreio kaj Egiptio, ignorante la necesan kondiĉon de internacieco de Koreio kaj Egiptio. Iliaj gradoj de internacieco estas respektive 0% kaj 1,9%.

26 Por Ĉinujo kaj Japanujo la asigno de la formoj ĉino, japano al la gento jam estas jarcentlonga tradicio, sed problemaj estas la formoj Ukraino kaj Vjetnamo, kiuj – pro etimologia kontinueco – miasente ne povas ŝanĝiĝi laŭ signifo, for de ĉiuj aliaj lingvoj kaj kontraŭ ajna lingva leĝo.

27 Ekzemplo de tio estas unu el la metodoj aŭ kombinaĵo de ili el la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” (www.esp-evoluo.org)

28 21 landonomoj: Etiopio kaj Somalio en Afriko; Armenio, Mongolio kaj Saŭda Arabio en Azio; Albanio, Aŭstrio, Bosnio, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Makedonio, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio kaj Slovenio plus 4: Belgio, Germanio, Latvio kaj Turkio

29 Kvar klasoj de nomoj por Svisujo konkurencas inter si kun elcentoj inter 5% kaj 30%: Sviso, Svicerlando, Ŝvajcar[i|sk]o kaj Ŝvajco.

30 Por tio oni devus rigardi la oficialan gentonomon Hispano kiel enloĝanto de Ispanjo, kiu ne estas kataluno, galego aŭ valenciano kaj meti la formojn Span(j)o kaj EIspanjo en unu klason. Tiu klaso havas internaciecon de 46,9%.

31 fojo, ĝojo, rojo, vojo, fajo, frajo, gajo, kajo, majo, rajo, rajono

32 Sen tiu fakto la elekto de –ej certe estus la plej natura. Tion ankaŭ montras la serio de landonomaj finaĵoj, similaj al ‑io en la kvin studitaj lingvoj: –ia, -y, -ey, -ie, –ien, -ei, -, -ije, -ija, ĉiuj fonemoj tre elparole proksimaj al –ij(o) kaj ej(o).

33 Tro da radikoj finiĝas jam je –io. Teologio ne estas lando de teologoj, Ĉilio ne estas lando de ĉiloj, ktp.

34 Sed la « Fundamento de Esperanto » devas troviĝi en la manoj de ĉiu bona esperantisto …………….
Sed, prezentante parton de la fundamento, tiuj ĉi arĥaismoj
(des pli la sufikso –ujo kaj vaste uzataj landonomoj je -ujo, JD) neniam estos elĵetitaj, sed ĉiam estos presataj …………… en ĉiuj lernolibroj kaj vortaroj

35 La praveco de tiu malrespekto de mal-vortoj estas dubinda. La Antaŭparolo al la Fundamento skribas: Riĉigadi la lingvon per novaj vortoj oni povas jam nun, per konsiliĝado kun tiuj personoj, kiuj estas rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo, kaj zorgante pri tio, ke ĉiuj uzu tiujn vortojn en la sama formo; Mi opinias, ke la aŭtoritateco por ekuzi tiujn alternativojn de malvortoj mankas.

36 La radikoj angl’ kaj franc’ estas fundamentaj, la kunmetitaj vortoj Anglujo kaj Francujo estas rekomendindaj surbaze de la fundamenteco de angl’, franc’ kaj uj’. La landonomoj Germanujo, Hispanujo, Rusujo kaj Turkujo havas eksplicitan fundamentecon, ĉar Zamenhof uzis tiujn formojn en la Fundamento. Ekster la Fundamento Zamenhof ankaŭ uzis multajn aliajn landonomojn je -ujo (kaj neniun je -io); laŭ Tekstaro de Esperanto ili estas Anglujo 15x, Arabujo 9x, Aŭstrujo 2x, Bavarujo 1x, Belgujo 2x, Britujo 4x, Danujo 27x, Edomujo 7x, Francujo 12x, Germanujo 11x, Grekujo 6x, Hispanujo 1x, Italujo 12x, Litovujo 1x, Norvegujo 10x, Polujo 2x, Portugalujo 1x, Rusujo 6x, Saksujo 1x, Skotujo 1x, Svedujo 2x, Svisujo 4x, Egiptujo 310x, Filiŝtujo 10x, Ĥinujo 4x, Japanujo 2x, Judujo 389x, Medujo 11x, Midjanujo 1x, Turkujo 1x.

37 Miaopinie la Akademio ne povus deklari troan ne-oportunecon de individuaj vortoj en la Fundamento, tamen ĝi povus deklari troan ne-oportunecon de aspektoj de la landnoma sistemo, kio estus necesa por akceptigi la solvojn antaŭenigitajn en ĉi-tiu studo.

38 aŭ pli bone: fanda (vidu J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, UEA 1989)

39 The Status of Linguistics as a Science. Poste la tezo aperis kiel “hipotezo de Sapir-Whorf”. Vidu ankaŭ eo.wikipedia.org/wiki/Hipotezo_de_Sapir-Whorf

40 Oni parolas en ĉi-tiu rilato ankaŭ pri la signifato, germanoj, kaj la signifanto, “germanoj”.

41 3,5%/0,3% por Egiptio kontraŭ 47,4%/27,4% por Egipto, 12,3%/9,8% por Igipto kaj 17,5%/20,9% por Mis(i)ro

42 0% por Afganio kontraŭ 93,0%/71,8% por Afganistano kaj 1,8%/27,7% por Afuhano

43 0% por Ĉinio kontraŭ 57,9%/58,1% por Ĉino kaj 17,5%/1,9% por Kino

44 54,4/48,3% por [G|Ch|J]j?e?or.+ kontraŭ 15,8%/4,3% por [GH]ru[sz].+ kaj 3,5%/30,7% por G[el|ur]ujiy?a

45 0% por Kazaĥio, 93,0%/67,6% por [CGHK](h)a[jsz]a[j|kh|q]([ai])stan

46 0% por Koreio kontraŭ 84,2%/63,7% por Koreo (tri silaboj laŭ [KC]or[ei]([jy])([ae]))

47 94,7%/98,1% por T(h)a[c|d[j|sch|sj|z|zh|zs]|g|j|tz|x|xh|y|ž][iy][k|q|qu](i)sta[no], 0% por Taĝikio

48 87,7%/67,1% por T[ei|i|u]r[co|k|ka|ke|q|que]meni?[s|sz]th?a[no].*, 0% por Turkmenio

49 86,0%/64,0% por [Oe|Ou|Ö|U][j|ja|jha|s|z][bp]e[g|k|qu]i?[s|sz]ta[no].*, 0% por Uzbekio

50 0% por Vjetnamio kontraŭ 84,2%/59,1% por Vjetnamo

51 0% por Polio, 49,1%/70% por [BP][aou][l|ll|r]y?[a|ai|e]n[ |d|t].* (Balan, Polen, Poland kaj variantoj) kontraŭ 17,5%/16,4% por Polog?n[^d].* kaj 15,8%/6,0% por Poli?[jsŝ].+

52 0% por Litovio kontraŭ 54,4%/55,4% por Lituanio kaj 22,8%/12,2% por Litvo

53 7,0%/11,2% por Hindio kontraŭ 59,6%/35,3% por Indio kaj 12,3%/16,5% por Barato

54 10,5%/4,6% por Kirgizio kontraŭ 54,4%/34,7% por Kirgizistano kaj 24,6%/26,8% por Kirgistano

55 15,8%/5,8% por Danio kontraŭ 73,7%/65,8% por Danmarko

56 22,8%/18,9% por Grekio kaj 17,5%/21,5% por Gr[ei]so kontraŭ 14,0%/14,9% por Hunastano

57 3,5%/8,6% por Ukrainio kontraŭ 84,2%/61,2% por Ukraino. Ukraino devas esti traktata kiel radiko, ĉar ĝi estas multe pli internacia kiel landonomo ol Ukrainio.

58 21,1%/20,7% por Sviso kontraŭ 21,1%/17,9% por Svicerlando, 19,3%/5,8% por Ŝvajcar[i|sk]o kaj 15,8%/6,5% por Ŝvajco

59 26,3%/14,3% por Japanio kontraŭ 47,4%/39,5% por Japano

60 43,9%/36,2% por Germanio kontraŭ 17,5%/23,3% por Aleman([ij])o

61 28,1%/11,9% por Anglio kontraŭ 31,6%/25,5% por Ang(lo)lando kaj 15,8%/22,8% por Anglotero

62 47,4%/20,2% por Britanio kontraŭ 24,6%/27,7% por Briteno kaj 12,3%/15,9% por Bretanjo

63 19,3%/12,1% por Hispanio kaj 12,3%/3,8% por Spanio kontraŭ 28,1%/32,8% por Span(j)o kaj 15,8%/17,1% por [EI]spanjo

64 47,4%/39,4% por Latvio kontraŭ 22,8%/15,2% por Letonio

65 33,3%/12,8% por Norvegio kontraŭ 17,5%/47,7% por Norveo (47,7% dankiĝas al ĉina nomo Nuówēi – 挪威)

66 29,8%/8,6% por Portugalio kontraŭ 56,1%/59,0% por Portugalo

67 26,3%/20,3% por Belorusio kontraŭ 47,4%/39,2% por Belaruso

68 47,4%/25,2% por Belgij[aoe] kontraŭ 21,1%/22,6% por Belgi(s)[k|qu].+

69 24,6%/49,5% por Francio (49,5% dankiĝas al ĉina nomo Fǎlánxī – 法蘭西) kontraŭ 31,6%/36,1% por Franco

70 42,1%/37,6% por Moldavio kontraŭ 40,4%/25,0% por Moldovo

71 28,1%/20,7% por [Svedio|Ŝvecio] kontraŭ 31,6%/36,3% por Sved(e)no

72 52,6%/42,9% por Turkio kontraŭ 10,5%/32,4% por Turĉio

73 84,2%/91,2% por Bosnio kontraŭ 12,3%/2,7% por Bosno. Bosnio devas esti traktata kiel radiko, ĉar Bosno estas la rivero kaj Bosnio estas multe pli internacia kiel landonomo ol Bosno.

Komparo de derivada sistemo de lando- kaj etnonomoj en kvin lingvoj kun la dukategoria Zamenhofa sistemo

Ofte homoj ne scias, kial ilia lando estas nomata kiel ĝi estas nomata. Eĉ inter lingvistoj ekzistas disopinio pri la etimologio de multaj landonomoj. Scio de tio povas konfirmi aŭ malkonfirmi teoriojn pri la deveno de la popolo, ekzemple ĉu bulgaroj estis turka tribo aŭ ĉu ili venis el regiono en hodiaŭa Irano ?

Oni ankaŭ konas la fenomenon de popola etimologio. Se oni demandas Danon, de kie venas la nomo de lia popolo, li respondos, ke en la tempo de imperiestro Aŭgusto regis en Upsalo reĝo, kiu havis tri filojn: Dan, kiu ekhavis Danujon, Nori, kiu ekregis Norvegujon kaj Østen, kiu poste regis la Svedojn.

Sed laŭ vero la vorto “dhen” en Danmark havas la signifon plata, dum “marko” estas praĝermana vorto, signifanta limlando, simile al la slava vorto “krajina”.1

Ukraina en la deksesa jarcento alprenis la signifon de duklando ĉirkaŭ Kijivo. Tiu signifo estas transmetita en la 19a jarcento al la tuta lando ‘Ukrainujo’.

Aliaj lingvistoj opinias, ke la vorto ukraina havis la signifon de країна en la ukraina lingvo kaj краé en la bulgara, nome finoteritorio, kaj poste de princlando, kaj ne speciale de la regiono ĉirkaŭ Kijivo. Tiu opinio tamen ne plaĉas al Ukrainaj naciemuloj, verŝajne ĉar tiel la historio de la signifo ne retroiras al la 16a jarcento.

Intertempe inter esperantistoj en Ukrainujo regas la opinio, ke la esperantigo de Ukraina: Ukraino, ne havas kiel signifon la landon, sed la landanon. Tio estas stranga. Se kontroli kelkajn eŭropajn lingvojn pri la signifo de ukraina oni rimarkas jene.

Germane kaj Nederlandlingve Ukraine/Oekraïne signifas la landon, en la angla Ukraine (aŭ the Ukraine) estas la lando, ankaŭ en la franca: Ukraine, kaj en la serba: Ukrajina. En tiuj lingvoj la enloĝanto ricevas sian nomon kiel derivaĵon de la landonomo: Ukrainer/Oekraïner, Ukrainian, Ukrainien, Ukrajinac.

Fakte el ĉiuj tridek eŭropaj kaj proksimaziaj lingvoj kvar havas finiĝon kiu malmulte similas al tiu de Ukrainio, nome Ucrania: la Hispana, Portugala, Armena kaj Greka. La aliaj 26 lingvoj, inter kiuj ĉiuj slavaj lingvoj, havas aŭ Oekraïne aŭ (sonas kiel) Ukraina aŭ Ukrajina aŭ Ukrajna. Estas klare, ke laŭ internacieco la lando devus havi la nomon Ukraino.

Kial tamen esperantistoj ekde la naŭdekaj jaroj de la antaŭa jarcento ekuzis Ukrainio? Ĉu ili nepre volas esti rigardataj kiel popolo de Ukrainoj, tiel ke la landonomo devas esti derivata de tio kiel Ukrainio aŭ Ukrainujo?

Pro tiuj kaj aliaj ekzemploj mi demandas min: Ĉu planlingvo povas konscie elekti manieron de derivado de landonomoj, el – supozeble – politikaj motivoj, kiu diferencas de la internacia maniero de derivado?

Esperanto havas duoblan sistemon de derivado: per uzo de –uj, se oni konsideras la popolnomon kiel fundamentan – mi nomas ĝin la etneca modelo, kaj per –an, se oni konsideras la landonomon kiel fundamentan; tio estas la teritoria modelo. Ĉu aliaj lingvoj ankaŭ havas tian duoblan sistemon? Kaj kiel oni povas rekoni kiuj el la du estas la fundamenta vorto, la popolnomo aŭ la landonomo? Ĉu Holandija estas derivaĵo de Holanđanin aŭ inverse?

Kun kelkaj landoj la afero estas klara: Austrija → Austrijanac, Belgija → Belgijanac, →, Latvija → Latvijanac, Ukrajina → Ukrajinac, sed ItalijaItalijan? Mi supozis, ke ankaŭ tiu derivado estas laŭ la teritoria modelo.

Kion pri multaj landonomoj en la angla lingvo: Albania, Austria, Bosnia, Bulgaria, Estonia ktp ? Tie la popolnomo egalas la landonomon plus –n: Albanian, Austrian, Bosnian, Bulgarian, Estonian. Ĉu aldono de litero aŭtomate signas la teritorian modelon? Aŭ ĉu ekzistas tria modelo, en kiu la gramatika rilato ne estas klara? Eble landonomo kaj popolnomo estas kiel ĝemeloj, samtempe naskitaj, au tute ne ekzistas rilato. Mi decidis akcepti, ke en aliaj lingvoj ol Esperanto oni havas ankaŭ tiun modelon: la ĝemelan.

Nun, se kompari la lingvojn koncerne ilian modelon por nomi iun landon/popolon, ĉu ekzistas internacia simileco? Por esplori tion mi kreis tabelon de ĉiuj eŭropaj lando- kaj popolnomoj en la angla, franca, nederlanda, germana kaj serba lingvoj.
Mi notis, per blua koloro, se la popolnomo estas derivita, laŭ la modelo Islando → Islandano, aŭ per ruĝa koloro, se la landonomo estas derivita, laŭ la modelo Germano → Germanujo. Tio signifas, ke ekzemple Deutscher → Deutschland ricevas la saman koloron kiel Nemac → Nemaĉka. Se mi ne povis decidi, mi markis per verda koloro: la ĝemela modelo kaj uzis la signon ↔ .

Provo dividi 49 eŭropajn etno- kaj landonomojn
en kvin lingvoj en tri klasojn laŭ ilia deriva direkto
Esperanto Deutsch Nederlands English Srpski Français
Albanujo Albaner ↔ Albanien Albanees ↔ Albanië Albania → Albanian Albanac ↔ Albanija Albanais ↔ Albanie
Andoro Andorra → Andorraner Andorra → Andorrees Andorra → Andorran Andora → Andorac Andorre → Andorran
Anglujo England → Engländer Engelsman ↔ Engeland Englishman ↔ England Englez → Engleska Anglais → Angleterre
Aŭstrujo Österreich → Österreicher Oostenrijk → Oostenrijker Austria → Austrian Austrija → Austrijanac Autriche → Autrichien
Belgujo Belgien ↔ Belgier Belg → België Belgium ↔ Belgian Belgija → Belgijanac Belge → Belgique
Belorusujo Weißrusse → Weißrussland Witrus → Wit-Rusland Belarus → Belarusian Belorus → Belorusija Biélorusse → Biélorussie
Bosnio Bosnien ↔ Bosnier Bosnië → Bosniër Bosnia → Bosnian Bosna → Bosanac Bosnie → Bosnien
Britujo Brite → Großbritannien Brit → Groot-Brittannië Briton → Great Britain Britanac ↔ Velika Britanija Britannique → Grande-Bretagne
Bulgarujo Bulgare → Bulgarien Bulgaar → Bulgarije Bulgaria → Bulgarian Bugar → Bugarska Bulgare → Bulgarie
Ĉeĥujo Tscheche → Tschechien Tsjech → Tsjechië Czech → Czechia Čeh → Češka Tchèque → Tchéquie
Danujo Däne → Dänemark Deen → Denemarken
Dane → Denmark Danac ↔ Danska Danois → Danemark
Estonujo Este → Estland Est (Estlander) → Estland Estonia → Estonian Estonac ↔ Estonija Estonie → Estonien
Finnlando Finne → Finland Fin → Finland Finn → Finland Finac ↔ Finska Finlande → Finlandais
Francujo Franzose → Frankreich Fransman ↔ Frankrijk France → Frenchman
Francuz → Francuska France → Français
Germanujo Deutscher ↔ Deutschland Duitser ↔ Duitsland German → Germany Nemac → Nemačka Allemand → Allemagne
Grekujo Grieche → Griechenland Griek → Griekenland Greek → Greece Grk → Grčka Grecque → Grèce
Hispanujo Spanien ↔ Spanier Spanje → Spanjaard Spain → Spaniard Španija ↔ Španac Espagne → Espagnol
Hungarujo Ungar → Ungarn Hongaar → Hongarije Hungary → Hungarian Mađarac ↔ Mađarska Hongrois ↔ Hongrie
Irlando Ire → Irland Ier → Ierland Irishman ↔ Ireland Irac ↔ Irska Irlande → Irlandais
Islando Island → Isländer IJsland → IJslander Iceland → Icelander Island → Islanđanin Islande → Islandais
Italujo Italien → Italiener Italië; → Italiaan Italy → Italian Italija → Italijan Italie → Italien
Jugoslavujo Jugoslawe → Jugoslawien Joegoslavië → Joegoslaviër Yugoslavia → Yugoslavian Jugosloven → Jugoslavija Yougoslave → Yougoslavie
Kimrujo Wales → Waliser Wales → Welsman
Wales → Welshman
Vels → Velžanin Gallois → Pays de Galles
Kipro Zypern → Zyprer Cyprus → Cyprioot Cyprus → Cypriot Cipar → Kiparac Chypre → Chypriote
Kroatujo Kroate → Kroatien Kroaat → Kroatië Croat → Croatia Hrvat → Hrvatska Croate → Croatie
Latvujo Lette → Lettland Let (Letlander) → Letland Latvia → Latvian Latvija → Latvijanac Letton → Lettonie
Liĥtenŝtejno Liechtenstein → Liechtensteiner Liechtenstein → Liechtensteiner Liechtenstein → Liechtensteiner Lihtenštajn → Lihtenštajnac Liechtenstein → Liechtensteinois
Litovujo Litauen ↔ Litauer Litouwen ↔ Litouwer Lithuania → Lithuanian Litva → Litvanac Lituanie → Lituanien
Luksemburgo Luxemburg → Luxemburger Luxemburg → Luxemburger Luxembourg → Luxembourger Luksemburg → Luksemburžanin Luxembourg → Luxembourgeois
Makedonujo Mazedonien ↔ Mazedonier Macedonië → Macedoniër Macedonia → Macedonian Makedonac ↔ Makedonija Macédoine → Macédonien
Malto Malta → Malteser Malta → Maltees Malta → Maltese Malta → Maltežanin Malte → Maltais
Moldavujo Moldawien ↔ Moldauer Moldavië → Moldaviër Moldova/Moldavia → Moldovan Moldovac ↔ Moldavija Moldave → Moldavie
Monako Monaco → Monegasse Monaco → Monegask Monaco → Monacan Monako → Monačan Monaco → Monégasque
Montenegro Montenegro → Montenegrine Montenegro → Montenegrijn Montenegro → Montenegrin Crna Gora → Crnogorac Monténégro → Monténégrin
Nederlando Niederlande → Niederländer Nederland → Nederlander the Netherlands ↔ Dutchman Holandija ↔ Holanđanin Pays-Bas ↔ Néerlandais
Norvegujo Norwegen ↔ Norweger Noor → Noorwegen Norway → Norwegian Norveşka ↔ Norvežanin Norvège → Norvégien
Pollando Pole → Polen Pool → Polen Pole → Poland Poljak ↔ Poljska Polonais ↔ Pologne
Portugalujo Portugal → Portugiese Portugal → Portugees Portugal → Portuguese Portugalac ↔ Portugalija Portugal → Portugais
Rumanujo Rumäne → Rumänien Roemeen → Roemenië Rumania → Rumanian Rumun → Rumunija Roumain → Roumanie
Rusujo Russe → Russland Rus → Rusland Russia → Russian Rus → Rusija Russe → Russie
Sanmarino San Marino → San-Marinese San Marino → San Marinees San Marino → Sammarinese San Marino → Samarin San Marino → Saint-Marinais
Serbujo Serbe → Serbien Servië → Serviër (Serf)
Serb → Serbia Srbin → Srbija Serbe → Serbie
Skotlando Schotte → Schottland Schot → Schotland Scot → Scotland Škot(lanđanin) → Škotska Écosse → Écossais
Slovakujo Slowake → Slowakei Slowaak → Slowakije Slovak → Slovakia Slovak → Slovačka Slovaque → Slovaquie
Slovenujo Slowene → Slowenien Sloveen → Slovenië Slovene → Slovenia Slovenac ↔ Slovenija Slovène → Slovénie
Svedujo Schwede → Schweden Zweed → Zweden Swede → Sweden Šveđanin → Švedska Suède → Suédois
Svislando Schweiz → Schweizer Zwitser → Zwitserland Swiss → Switzerland Švajcarac ↔ Švajcarska Suisse ↔ Suisse
Turkujo Türke → Türkei Turk → Turkije Turk → Turkey Turčin → Turska Turc → Turquie
Ukrainujo Ukraine → Ukrainer Oekraïne → Oekraïner Ukraine → Ukrainian Ukrajina → Ukrajinac Ukraine → Ukrainien
sumo de absolutaj devioj de la respektivaj medianoj
14 9 10½

Oni ne bezonas apliki statistikan analizon por konkludi laŭ vido, ke estas sufiĉe granda akordiĝo inter la lingvoj. Ofte ekzistas decida plimulto por la teritoria modelo aŭ kontraŭe por la etneca modelo. Ekzemple, supre en la tabelo, la linioj pri Serbujo ĝis Slovenujo estas ĉiuj komplete ruĝaj.

Oni povas ankaŭ kontroli kiuj el la traktataj lingvoj pli devias ol la aliaj de la plimulta modelo. La franca devias plej multe, havante 10½ “poentojn de devio” kaj la nederlanda kaj germanaj lingvoj plej fidele sekvas la plimulton. Ĝi havas nur 6½ “poentojn de devio”. 2

Kaj kio pri Esperanto? Ĝi ja sekvas por 38 el la 49 eŭropaj landoj la etnecan modelon. Verdire Esperanto estas en sia lando- kaj popolnomado la plej devia lingvo el ĉiuj. Ĝi ricevas 14 “poentojn de devio”.

Mi estas favoranto de la uzado de la sufikso –ujo por landonomoj, sed ĉi-tiu rezulto konvinkis min, ke eble Zamenhof mem iom kulpas pri la rezisto kontraŭ tiu sistemo. Ne pro tio, ke la sufikso –ujo ne taŭgas, sed pro tio, ke li faris politikon per ĝi, proponante, ke la landoj en Eŭropo ĝenerale sekvu la etnecan modelon. Li skribis en Lingva Respondo n-ro 47:

En la novaj landoj (ekzemple Ameriko), la lando fakte kaj morale apartenas ne al ia difinita gento, sed egalrajte al ĉiuj siaj loĝantoj; tial estas afero tute natura, ke tie la lando ne uzas por si (per <<uj>>), la nomon de ia gento, sed kontraŭe, ĉiuj ĝiaj loĝantoj uzas por si (per <<an>>) la nomon de la lando. Tute alia afero estis (kaj tradicie restis) en la landoj malnovaj: ĉiun pecon da tero okupis ia speciala gento, nomis la landon sia speciala genta propraĵo kaj ĉiujn aligentajn loĝantojn aŭ ekstermis, aŭ permesis al ili vivi en la lando kiel <<fremduloj>>; tial la landoj malnovaj preskaŭ ĉiam portas la nomon de tiu au alia gento, kaj en Esperanto, ĝis la tempo, kiam ni havos nomojn pure geografiajn, ni tion esprimas per la sufikso <<uj>>.

Tial Zamenhof ekuzis la popolnomojn Aŭstro, Hispano, Italo, Litovo, Portugalo, Sviso kaj la nomojn de ankoraŭ naŭ aliaj eŭropaj popoloj. Kaj poste iuj esperantistoj – ankaŭ pro politikaj motivoj? – komencis uzi Bosno, Ukraino. Ili verŝajne volas substreki sian identecon kiel popolanoj kaj kreas novan vorton, kiu ne sekvas la internacie plimultan modelon. Same jam okazis kun Egipto, Koreo, kiuj vortoj nuntempe indikas la popolanojn, dum internacie la vortoj Egipt, Korea signifas la landon.

Aliaj kiuj pensas pli lingvike, malfavoras la landonomojn Aŭstrujo kaj Italujo, ĉar la internaciaj nomoj por tiuj landoj pli similas al Aŭstrio, Italio. La solvo laŭ ili estis teni la vortojn Aŭstro kaj Italo, sed apliki –io kiel alternativon al –ujo. Se Zamenhof ne estus ekuzinta la vorton Aŭstro kaj atentus la etimologion de “Aŭstr”, kio signifas orienta lando (istočni kraj), almenaŭ pri tiu landonomo neniam estus disopinio. Sed la Akademio ankoraŭ havas la eblecon difini la landonomon kiel radikon Aŭstrio! Tiam ni ne parolos plu pri Aŭstroj, sed pri Aŭstrianoj. Por Italio estas malfrue: la popolnomo Italo jam estas oficialigita de la Akademio.

Mi timas, ke – pro nescio de la akademianoj – ankaŭ Bosno kaj Ukraino iam estos oficialigitaj kiel popolnomoj. Se la Akademio respektas la principon, ke gravas simileco al la internacia uzado, kaj akceptas la plej internacian modelon por derivado, ĝi jam nun rekomendos la radikajn landonomojn Bosnio kaj Ukraino, tiel ke la enloĝantoj estas Bosnianoj kaj Ukrainanoj.

La ideo ke la vorto Ukrainoj pli taŭgas por signifi la popolon ol Ukrainanoj, estas al mi stranga. Same mi rezistas la politikismon krei popolon de Bosnoj, dum la lando, kie ili loĝas estas funde dividita en tri etnoj. Tamen komparu kun Svisujo 3. Se esperantistoj emas ŝanĝi la landonomon por esprimi sin politike, tio estas respektinda nur se tiu deziro estas dividita de plimulto de la etno.

Gvidlinio por atingi interkonsenton pri landonomoj estas la 15a regulo de la Fundamenta Gramatiko. Ĝia dua parto tekstas tiel:

ĉe diversaj (fremdaj, JD) vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.

Sed kiu estu la fundamenta vorto: la landonomo aŭ la gentonomo? Estus bona ideo konsideri jenan rekomendon, interesa plilarĝigo de la unua parto de la 15a regulo:

La deriva modelo kiun la plimulto de la lingvoj aplikas por nomi landon kaj ties enloĝantojn, estas uzata en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo.

Tiam oni povas demandi sin, ĉu ankaŭ la formoj Hispanujo, Litovujo, Makedonujo, Norvegujo kaj Portugalujo estas la lingvike plej ĝustaj.4

Mi esperas ke per tiuj miaj konsideroj eblas senpolitikigi la debaton pri landonomoj, ĉar lingvike la duobla sistemo de landonomoj estas tute taŭga. Mi konas neniun lingvon en la mondo kun tiel simpla kaj konsekvenca sistemo kiel Esperanto.

Jes ja oni devas lerni pri dek kvar landonomoj en Afriko, finiĝantaj je –io, ke ili estas radikaj: de Alĝerio ĝis Zambio, pri kvin en Suda Ameriko: de Bolivio ĝis Sankta Lucio, pri tri en Oceanio: de Aŭstralio ĝis Mikronezio. Gravas scii aliflanke, ke tridek du eŭropaj landonomoj, dek sep aziaj kaj tri afrikaj landonomoj estas derivitaj de siaj popolnomoj. Tial oni lernu diri Albanujo, Bulgarujo, Francujo, Grekujo, Hungarujo, Kroatujo ktp.

Johan Derks


[1]
Esperanto prenis la vorton markizo, kiu estas nobelo reganta “krajina”.

[2]
La “poentoj de devio” estis kalkulitaj laŭ jena maniero. Speco de mediano pri la kvin nomoj de lando estis kalkulita per adicio de jenaj poentoj: 1 por derivo laŭ teritoria modelo kaj -1 por derivo laŭ etneca modelo. Se la sumo estis -1, 0 aŭ 1, la mediano estis fiksita al 0, se inter 2 kaj 5 al ½, se inter -2 kaj -5 al -½. Nun la nomo por ĉiu lando en ĉiu lingvo ricevis nombran valoron de ½ (teritoria modelo), 0 (ĝemela modelo) aŭ -½ (etneca modelo).
Fine la sumo de la absolutaj diferencoj inter tiuj nombraj valoroj por unu el la kvin lingvoj kaj la medianoj rezultigas la “poentojn de devio” por tiu lingvo.

[3]
Same politikema estas la konvinko ke Svisujo ne estas taŭga vorto, ĉar en tiu lando estas denaske parolataj kvar malsamaj lingvoj. La internacie plej ofta modelo por derivi la nomojn de lando kaj popolo ja estas etneca. Ne gravas ĉi-rilate, ke etimologie la vorto Svis devenas de la loknomo
Schwyz.
Pli gravas – tio estas mia elirpunkto – la internacie plej kutima gramatiko (modelo de derivado) ol la etimologio, kiu havas neniun substraton en la menso de la homoj.

[4]
Ĉu Katalunoj favoros tion, ĉar tiel ili ne plu estos – el eksterlando – erare indikitaj kiel Hispanoj, sed kiel Ŝpananoj (se la lando eknomiĝos Ŝpano). Ĉu Albanoj en Skoplje pli bone akceptos esti nomataj Makedonianoj ol Makedonoj?

Nombrosistemo por Esperanto

Ĉi tio estas matematike senbrida analizo pri la nombronomoj de Esperanto kaj pri la eblaj manieroj koherigi ilin. Min interesas logikaj aspektoj, kaj mi ne ĝenis min senhezite enkondukante volapukaĵojn por pli facile esprimi la ideojn.

Enhavo


Enkonduke

Multajn esperantistojn ĝenas la malkohero de la nombrosistemo de Esperanto.

Unuflanke ni havas:

987 = naŭcent okdek sep,

tio estas pli sistema ol en la lingvoj eŭropaj:

eleven, twelve, twenty, thirty
dek unu, dek du, dudek, tridek …

kaj simila al la lingvoj tjurkaj:

bir, iki, üç, dört … on (1, 2, 3, 4 … 10)
on bir, on iki, on üç, on dört … (11, 12, 13, 14 …)

Tio estas kontraŭa al la germanaj vierzehn, fünfzehn (4+10, 5+10); ankaŭ kp la anglajn twenty-three (20+3, unuvorte), sed two hundred (2×100).

Matematikisto tuj divenas la regulon esperantan: «Kunskribu multiplikojn, disskribu adiciojn».

Sed aliflanke —

Ho ve, tiu bela sistemo paneas por la miloj:

9876 = naŭ mil okcent sepdek ses.

Mankantaj potencoj

Kial tiu malregulaĵo pri mil ? Ĉar en Esperanto mankas radikvortoj por 104 kaj 105.

La multipliko-regulo bone funkcias se la unua faktoro estas malplia ol 10. La dua faktoro estas potenco de 10:

101 = dek
102 = cent
103 = mil
104 = dek mil (simpla vorto mankas).

Iom malregule oni ankoraŭ povus multipliki «dekmil» (kvankam oni ja ne diras «dekdek» por 100, nek «dekcent» por 1000; tial «dekmil» ja estus malregula). Sed tio plene fiaskas ĉe 11000, t.e. (dek unu)mil, en kiu disskribo de la adicia «dek unu» kolizias kun la kunskribo kiun postulas multipliko per «mil».

La potenco orientazia

En la tradicio orientazia tamen ekzistas cifero kaj simplaj nomoj por 104; ekz‑e la japanaj 万 kaj «man» (la ĉina nomo mandarena estas wàn, kantone maan; koree mangol).

Simile sonas la tjurka numeralo tumán, kiun Slavono asimilis en la formo тьма (responda al la greka μυριάς, miriado); ĝin heredis la rusa (ekz‑e «смешивать два эти ремесла есть тьма искусников»).

Se Esperanto havus tian numeralan radikon (en ĉi tiu studaĵo mi donas al ĝi la nomon nam, volapukece permutante la konsonantojn, ĉar la radiko man jam estas okupita en Esperanto), tiam mil povus esti tute regula numeralo:

mil, dumil, trimil, … naŭmil, nam

sed la problemo reaperus ĉe «(dek unu)nam» = 110000: eĉ la ĉinoj malhavas vorton por 105.

Tia numeralo tamen ekzistas en la hinda tradicio: lākh, sanskrite lakṣá. Kvankam [kʰ] ne estas la esperanta «ĥ» [x], tamen por eviti homonimecon kun «lako» mi uzos laĥ:

328′000 = trilaĥ dunam okmil.

Tiel ni atingas la sekvan potencon, 106 – sed por ĝi Esperanto jam havas radikvorton, kaj eĉ fundamentan: miliono. Ekde miliono la nombrovortoj draste ŝanĝiĝas: ili iĝas substantivoj (miliono, miliardo, triliono ktp).

Nombrovortoj substantivaj

La manieroj paroli pri la nombroj estas eklektaj en la lingvoj eŭropaj (kaj ankaŭ en Esperanto). La franca un, une estas genrohava adjektivo kaj pronomo (same en la rusa kaj pola); million, milliard estas substantivoj (posedantaj plurnombron, ruse kaj esperante deklinacieblaj); dum la nomoj de 2, 3, … en la franca kaj Esperanto estas «veraj numeraloj», aparta parolelemento, kiel konstatas la «Plena gramatiko»:

4) La numeraloj fundamentaj (ne estas deklinaciataj) estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil [FK].

Kio estas «numeralo»?

NPIV difinas:

numeral/o [Z]:

  1. Λ Vortospeco uzata por indiki precizan kvanton aŭ kvantan rilaton:
    la bazaj numeraloj (unu, du, tri ktp);
    la ordaj numeraloj (unua, dua ktp).
  2. KOMP Prezentaĵo de nombro per ciferoj k eventuale interpunkcio.
    ☞ komo.

Se mi ĝuste komprenas, laŭ ĉi tiu difino «dudek tri» ne estas numeralo. Kaj la ekzemplo
pri la «ordaj numeraloj» malakordas kun la difino.

Pli taŭgan difinon donas ReVo:

numeralo

  1. GRA Vorto aŭ grupo da vortoj indikanta nombron aŭ numeron, nombronomo:
    unu, du, cent estas bazaj numeraloj;
    «mil sepcent tridek dua» estas orda numeralo.
  2. KOMP En programlingvo, teksta ĉeno indikanta nombron aŭ numeron laŭ nombrosistemo:
    3,14 estas reela numeralo, 1999 estas entjera numeralo.
    PRT: cifero, signumo, onpunkto.

Fakte la nombronomoj formas aŭtonoman sublingvon kun sia aparta sintakso. La kutimaj sintaksaj kategorioj (subjekto, epiteto, predikato ktp) neniom sencas en konstruado de nombronomo; ĝin regas la aritmetika malkompono de la nombro laŭ la potencoj de 10. Por traduki en Esperanton la francan quatre-vint-dix-sept necesas kalkuli: 4×20+10+7 = 97; fakte tian kalkulon ĉiu franco aŭtomate faras por cifere skribi «97».

Laŭ la kutimo de kelkaj lingvoj iuj esperantistoj preferas skribi numeralojn kune, kiel unu vorton. Tio neniom pli bonas, ĉar ankaŭ la komunajn regulojn de esperanta vortkunmeto tiaj kunmetaĵoj ne obeas. Logike neniu el la du manieroj estas pli bona; sed praktike la disa skribo estas multe pli facile legebla. Krome, la kunskribo de miksitaj numeraloj, kia ekz‑e «du milionojn tricent tri mil» per «dumilionoJNtricenttrimil» estus tro stranga.

La kontraŭaj regoj

La substantivaj nombrovortoj imitas la modelon de la mezuraj substantivoj: «miliono da enloĝantoj» similas «roton da soldatoj» aŭ «botelon da ĉampano» aŭ «metron da ŝtofo». Fakte tio estas atavismo de pli frua ŝtupo en la evoluo de numeraloj.

Tiaj substantivoj estas integrigitaj en la sintakson de la komuna lingvo, tamen per maniero kontraŭa al la veraj numeraloj:

  • li pagis du dolarojn (la ĉefvorto «dolarojn» regas la kvantindikon «du»)
  • li enspezis milionon da dolaroj (la kvantindiko «miliono» regas la «dolaro»jn).

La du manieroj kolizias ĉe miksitaj numeraloj:

Li enspezis $3′300′000.

(Mi dirus «li enspezis tri milionojn tricent mil da dolaroj», ĉar la da-komplemento eblas kaj ĉe la substantivaj, kaj ĉe la veraj numeraloj; kp «Da ĉevaloj ili havis sepcent tridek ses» [Neĥ. 7:68].)

La truozaj vicoj

Tamen la substantivaj nomoj ekzistas ne por ĉiuj potencoj de 10:

106 = miliono
107 – (dek milionoj)
108 – (cent milionoj)
109 = miliardo
1010 – (dek miliardoj)
1011 – (cent miliardoj)
1012 – ?

Ĉe 1012 ni venas al la disbranĉiĝo de la eŭropaj sistemoj nombronomaj:

  • la sistemo miluma, bazita sur la potencoj de 1000 (speco de miluma nombrosistemo); kaj
  • la sistemo milionuma, bazita sur la potencoj de miliono.

Pli svage oni nomas ilin resp. «sistemo mallongskala» kaj «sistemo longskala».

La sistemo miluma

Ĉ. la jaro 1200ª (kaj interalie en la «Abaklibro» Fibonaĉia de la jaro 1202ª) aperas la tradicio grupigi po 3 la ciferojn de longaj numeraloj – kion Fibonaĉio ilustras per la numeralo

678′935′784′105′296

— fakte, Fibonaĉio uzis por grupigo suprajn arkojn: Fibonaĉiaj arkoj.

Matematike tio respondas al la nombrosistemo miluma: ĉiu grupo havas pezon, egalan al potenco de mil:

296×10000 + 105×10001 + 784×10002 + 935×10003 + 678×10004

Oni uzas serion da latinecaj nomoj por la potencoj de mil:

1000³ = biliono
10004 = triliono
10005 = kvadriliono

1000101 = centiliono

La latineca etimologio de tiuj nomoj malbone akordas kun ilia signifo (-iliono pensigas ne pri milo, sed pri miliono; n-iliono respondas ne al 1000n, sed al 1000n+1). Tiel okazis, ĉar la nomoj estis kreitaj por alia nombrosistemo, kiun ni tuj ekzamenos.

La sistemo milionuma

La francoj ĝis 17ª jc ial preferis grupigi la ciferojn po 6. Kiel klarigis (en la jaro 1484ª) Nikolao Ŝuketo (Nicolas Chuquet),

Et de ce en est pose ung exemple nombre divise et punctoye ainsi que devant est dit … Exemple : 745324′804300′700023′654321.

Tio implicas la milionuman nombrosistemon, kaj tial la koncernaj nombronomoj implicas potencojn de miliono (106):

(106)2 = biliono = duiliono (bi ← bis = «duoble» ≈ 2)
(106)3 = triliono = triiliono
(106)4 = kvadriliono = kvariliono (kvadr ← quadri- = 4)

(106)100 = centiliono

Ĝuste por tiu sistemo Ŝuketo forĝis la terminojn byllion, tryllion, quadrillion, quyllion, … nonyllion. La latinaj numeraloj respondas al la eksponentoj, la finparto aludas milionon.

Esperantigitan formon de la ŝuketa serio jene priskribas la Suplemento al PV :

ilion MAT Sufikso proponita de pluraj fakuloj, por eviti la dusencecon de la internaciaj vortoj «biliono, triliono» ktp; ĝi signifus tiun potencon de miliono, kiun montras la radiko (se n estas la nombro-radiko, la valoro de la derivaĵo estas 106n).

La iliardo-flikaĵo

Nuntempe eĉ la milionumuloj dividas la ciferojn en grupojn po 3. La tradicia britia voĉlego tamen restis pure ŝuketa: 109 = mil milionoj; 1015 = mil duilionoj ktp. Sed en Francio, dum la francoj hezitis inter la sistemoj milionuma kaj miluma, Jakobo Peletario (Jacobus Peletarius = Jacques Pelletier) proponis (1560) por la interaj potencoj tion, kies esperantigo estas -iliard-:

-iliard/ MAT Sufikso almetebla post la numeraloj kaj signifanta
«milo da -ilionoj»:
duiliardo (= mil duilionoj = 1015),
triiliardo (= mil triilionoj = 1021),
kvariliardo (= mil kvarilionoj = 1027) [PIV].

Fakte tiu eklekta sistemo estas esence miluma, malgraŭ ke ĝi ŝajnigas sin «longskala»:

miliono duiliono triiliono kvariliono
10002 1000³ 10004 10005 10006 10007 10008 10009
miliardo duiliardo triiliardo kvariliardo

Mi jam diris, ke en la usona-miluma sistemo la numeralaj nomelementoj estas ŝovitaj je 1;
kaj ke tiurilate la ŝuketa sistemo estas pli simpla logike – kvankam la milionumaj grupoj
6-ciferaj maloportunas por homa leganto. Peletario solvas tiun duan problemon je la kosto
de la simpleco; lia kompromiso estas pli malavantaĝa, ol la usona:

  • Usone: 1000n → (n+1)-llion
  • Peletarie: 10002n → n-llion kaj 10002n+1 → n-lliard

La unueca regulo n → n+1 estas pli facila ol la alternativaj reguloj por n/2 kaj (n+1)/2.
Tamen tiu malracia miksaĵo nun regas en Eŭropo kaj en la PIV-oj.

La zigzagoj historiaj

La ŝuketa sistemo enradikiĝis en Britujo, kie ĝi regis ĝis la mezo de la 20ª jc. Sed la francoj mem komence de la 17ª jc adoptis la pli homecan 3-ciferan sistemon fibonaĉian – kaj sekve, transportis la jam akceptitajn terminojn biliono, triliono, kvadriliono … al la miluma potencoserio, kiel priskribite ĉi-supre.

Tiaj sencoŝovoj ne maloftas en la lingvoj. Simile SEPTEMbro, OKTObro, NOVEMbro, DECEMbro evidente entenas la numerojn sep, ok, naŭ, dek (respondajn al la eksa marta novjariĝo) – malgraŭ ke ĉe nia nuna januara jarkomenco ili estas resp. naŭa, deka, dek unua kaj dek dua monatoj.

La miluma sistemo disvastiĝis en Eŭropo, kaj kun aliaj francaĵoj ĝin adoptis la usonanoj post sia revolucio. Laŭ la Suplemento al PV (1953ª jaro), p. 60 (kaj same en PIV1, 1970ª jaro):

triliono [Z]. Vorto kun internacia formo sed sen internacia signifo:

  1. (angla-germana sistemo) miliono da angla-germanaj bilionoj: 1018 (= triiliono).
  2. (amerika-franca-itala sistemo) mil miliardoj: 1012 (= duiliono).

Tamen en la dua duono de la 20ª jc okazis kurioza aroko, kiu amuze malvalidigis la ĉi-suprajn atribuojn (la 1ª ne plu estas «angla», la 2ª ne plu estas «franca-itala»):

  • en la jaro 1960ª Francio ial oficiale revenas al la sistemo peletaria, Italio ĝin sekvas;
  • kaj Britujo en la jaro 1974ª aliĝas al la usona kaj eksfrancia sistemo miluma.

Nuntempe la miluma sistemo regas en Anglalingvujo, Ekssovetio, Brazilo, Turkio, Israelo, plimulto da landoj arabaj.

En la kontinenta Eŭropo (kaj ties ekskolonioj) regas la peletaria miksaĵo.

En la Orienta Azio plejparte estas uzata sia hejma «namuma» sistemo.

La vorto miliardo

Ekde la 1ª OA la vorto miliardo estas oficiala. Helmuto Velger vidas en tio implican aprobon de la milionuma biliono kaj eĉ de ties tuta sistemo (li ignoras la diferencon inter la ŝuketa sistemo eksbrituja kaj la peletaria sistemo germana):

18 (19?). Miliardo, biliono

Laŭ la angla-germana sistemo de nombronomoj «bilion´» signifas «miliono da milionoj», laŭ la usona-franca-itala sistemo «milo da milionoj». Kiu el la du sistemoj validas en Esperanto? Ĉar la Akademio de Esperanto jam oficialigis la radikon «miliard´», ĝi implicite oficialigis la angla-germanan sistemon de nombronomoj: «Bilion´» do signifas «miliono da milionoj».
Kontribuoj al la norma esperantologio, 1999 ]

Tio estas misa konkludo, malakorda kun la lingva realo. La vorto miliardo ne estas ekskluziva apartenaĵo de la peletaria sistemo, ĝin uzas ankaŭ multaj nacilingvaj nombrosistemoj milumaj. Konsideru du nombronomajn vicojn:

(a) thousand, million, billion, trillion, quadrillion,
(f) mil, million, milliard, trillion, quatrillion,

La vico (a) egale bone povas aparteni kaj al la miluma sistemo usona, kaj al la ŝuketa sistemo eksbrituja. La vico (f) egale taŭge prezentas kaj la francajn nombronomojn milumajn de la epoko zamenhofa, kaj la nuntempajn milionumajn. La reformoj ŝovas la interpretojn, sen ŝanĝi la formojn.

Ĉe tiuj variadoj la vortoj miliono kaj miliardo konservas kaj siajn formojn, kaj sian signifon. La Akademio oficialigis «miliardo»n kaj ne oficialigis «biliono»n; per tio ĝi neniel esprimis preferon al sistemo milionuma aŭ al la specife peletaria «miliardo»; pli ĝuste estus diri, ke ĝi klare rekomendis la ĉiusisteman «miliardo»n, kaj implice malaprobis ajnsisteman «biliono»n per ties nemencio. Ĉiel ajn, malaprobo de «biliono» por la signifo 109 ne signifas ties aprobon por la signifo 10¹²; se mi ne kredas ke la papoj estas erarimunaj, tio ne nepre signifas, ke mi kredas je la kalvinisma antaŭdestinismo.

Tamen oni ja oni povus vidi en tio implican malaprobon de la milionuma sistemo ŝuketa-eksbrituja, kiu esprimas la nomojn de 10002n+1 per «mil 10002n» (thousand million ktp).

Noto historia

Multaj lingvoj kombinas «miliardo»n kun la miluma sistemo por la sekvaj mil-potencoj, t.e. 106=miliono, 109=miliardo, 10¹²=triliono, ktp.

Interalie, tia estis la sistemo franca en la tuta 19ª kaj en la unua duono de la 20ª jc. Tia restas la sistemo de la landoj Ekssovetiaj, Turkio, Rumanio, pliparto da landoj arabaj. Fakte, la kombino «miliardo + 10¹²=triliono» probable estas pli ofta ol la usona «biliono + 10¹²=triliono».

La staton de franca nombrosistemo en la epoko de la 1ª OA (la 1909ª jaro) priskribas la tiama vortaro de Littré:

milliard : Mille fois un million, ou dix fois cent millions ; c’est le synonyme de billion.

billion: Terme d’arithmétique. Dix fois cent millions ou mille millions, un milliard, qui [la vorto milliard] est plus particulièrement usité dans le langage de la finance et dans le langage ordinaire.

Do, «milliard» estis komunlingva kaj financista sinonimo de la formale-aritmetika «billion». Same restas ĝis nun en la rusa kaj aliaj lingvoj kiuj konservis tiun sistemon.

«Miliardo» ne estas ŝuldata al Peletario kaj lia sistemo, la vorto estas atestita pli frue. Fakte, en la sistemo peletaria tiu mil-potenco devus esti ne «miliardo», sed «uniliardo» aŭ simile. Ĝia formo mem pruvas ĝian pli fruan kaj sendependan devenon.

Kritiko de la sistemo esperanta-PIVa

La nombrosistemo de Esperanto tute ne estas racia; ekzistas etnaj lingvoj (ekz‑e la tjurkaj) kies nombrosistemo estas pli kohera. Kp (turke–esperante):

  • $1 = bir dolâr = unu dolaro
  • $18 = on sekiz dolâr = dek ok dolaroj
  • $4′702′345′218 =
    dört milyar yedi yüz iki milyon üç yüz kırk beş bin iki yüz on sekiz dolâr =
    kvar miliardoj sepcent du milionoj tricent kvardek kvin mil ducent dek ok da dolaroj

En la turka ĉiuj nombrovortoj estas veraj numeraloj; en la subevoluinta Esperanto aperas miksite nombrovortoj substantivaj (miliono, miliardo), veraj numeraloj (du, ok, dek…) kaj unu vorto transira (mil).

La sufiksoj -ilion- kaj -iliard- restas kabinetaj elpensaĵoj; ekz‑e en la Tekstaro de Esperanto tiaj numeraloj malestas, dum «biliono» kaj «triliono» ja enestas.

La peletaria miksaĵo, kiun la PIV-oj rekomendas, estas insulto por sistemema menso. Ĝi implicas miluman koncepton, sed la potencojn oni ial nomas per alternantaj derivaĵoj: duliono, duliardo; triliono, triliardo; kvarilono, kvarilardo; … Du sufiksoj por unu sama funkcio (nomi potencojn de mil) – tio estas malraciaĵo.

Kiel eblus mildigi malraciecon de tiu missistemo?

Koherigo miluma

Evidenta malraciaĵo de la usoneca sistemo estas la hibrida statuso de la vorto mil. Ĝi estas la unua vorto en la serio de la mil-potencoj; ĝia multiplikanto povas varii de 1 ĝis 999; ĝi do kondutas samkiel la ceteraj mil-potencoj, sed ĝi sola inter ili estas vera numeralo kaj estas regata kiel numeralo. Ĝi formas escepton inter la nombrovortoj, kaj la sistemo estus malpli malkohera, se ankaŭ ĝin oni uzus substantive (tiu escepta vorto iĝus regula ano de la substantiva klaso). Marĝene tia uzo aperas en Esperanto (probable pro la slavlingva influo):

La katolikoj en Bulgario estas inter 60 kaj 70 miloj, el kiuj almenaŭ 29 miloj estas unianoj [Monato].

Mi amis Ofelion; kvardek miloj
Da fratoj kun ilia tuta amo
La amon mian kune ne atingus [Hamleto].

Kaj neniu povis lerni la kanton krom la cent kvardek kvar miloj, la elaĉetitoj el la tero [Apo. 14:3].

Per tiu ŝanĝo nenio nova estas enkondukata; sed inverse, la ĝis nun ĉefa (kaj fundamenta) uzmaniero de mil iĝas evitinda.

Cetere, tio estus konforma al la sistemo de Latino kaj de la lingvoj slavaj:

duo milia scholarum = du miloj da lernejoj.

Tamen malprobablas ke oni volos tiel koherigi la lingvon, ĉar la ĝenerala tendenco estas ne substantivigi numeralojn, sed kontraŭe, numeraligi substantivojn; tion klare demonstras la evoluo de la angla million en la tjurka direkto: four million people.

La numeraligan koherigon mi prezentos ĉi-sube.

Koherigo milionuma

Unue, oni tuj forĵetu iliardojn; tio estas bastarda maniero esprimi la miluman sistemon per eklekta almikso de ŝovita bazo, per malnecesa duobligo de rimedoj.

Due, necesas enkonduki nomojn por la mankantaj potencoj – nam, laĥ, aŭ ekvivalentajn.

Rezultos sufiĉe kohera realigo de la ŝuketa ideo:

745324′804300′700023′654321 =
seplaĥ kvarnam kvinmil tricent dudek kvar triilionoj
oklaĥ kvarmil tricent duilionoj
seplaĥ dudek tri milionoj
seslaĥ kvinnam kvarmil tricent dudek unu.

Por la eŭropanoj estos iom malfacile rearanĝi la malkomponon, anstataŭigante sian malsimplan

(sescent + kvindek + kvar) × mil

per la koncepte pli simpla

seslaĥ + kvinnam + kvarmil;

sed oni konsideru, ke por la orientanoj ankoraŭ pli malfacilas transiri de la kvarciferaj grupoj al la triciferaj.

Tiel la vorto mil iĝos tute regula numeralo; kaj kun ĝi la nomoj de ĉiuj nombroj el la granda intervalo [1...106–1] iĝos tute regulaj numeraloj.

Ekskurso pri la duum-dekuma nombroprezento

Mia uzo de la adjektivoj «miluma» kaj «milionuma» povas ŝajni stranga al la leganto: oni ja scias, ke en Esperanto ni uzas la dekuman nombrosistemon. Nu, tio estas eksterdube vera pri la numeraloj ĝis mil; kaj tio estas almenaŭ dubinda pri la nomoj de la nombroj pli grandaj.

Por la pli aĝaj programistoj mi provu klarigi tion per analogio kun la duum-dekuma nombrosistemo (angle BCD, binary-coded decimal).

Temas pri tia prezento de nombroj en kalkulilo, komputilo, cifera horloĝo ktp, en kiu oni duume kodas dekumajn ciferojn, unu post la alia kaj sendepende unu de la aliaj, per kvaropoj da bitoj (duonbajtoj). Ekz‑e la dekuma nombro 29 iĝas "0010 1001" en la duum-dekuma prezento (dum en la propre duuma nombrosistemo ĝi estas 1D(16) = 11101(2)).

Kiam oni legas la fibonaĉian ekzemplon

678′935′784′105′296

kiel

sescent sepdek ok
naŭdek tridek kvin
sepcent okdek kvar
cent kvin
ducent naŭdek ses,

oni fakte voĉlegas 5 milumajn ciferojn; kaj la eventuale enŝovataj vortoj «trilionoj», «miliardoj», «milionoj», «mil(oj)» estas disigiloj de tiuj milumaj ciferoj, kiuj krome (kaj logike redunde) indikas la pezon de la ĵus antaŭa miluma cifero.

Simile la orientazia nombrosistemo kun 4-ciferaj grupoj estas dekum-dekmila (aŭ dekum-namuma).

Tiuj sistemoj estas «duetaĝaj»; la milionuma-ŝuketa sistemo en Esperanto estas logike pli komplikita, ĝi estas trietaĝa (la milionumajn ciferojn oni prezentas dekum-milume). Tamen post enkonduko de la du mankantaj potenconomoj (ekz‑e nam kaj laĥ) ankaŭ ĝi iĝas duetaĝa.

Sed ĉiel ajn, por la tradicia eŭropa pensmaniero la dekum-miluma nombrosistemo kun la triopaj cifergrupoj estas la plej konvena.

Koherigo per numeraligo

Por definitive koherigi la esperantajn nombronomojn necesas disponigi sufiĉan sortimenton da veraj numeraloj, kiuj povas anstataŭi la substantivajn nombrovortojn. Kaj antaŭ nelonge aperis serio da internaciaj vortelementoj, kiuj donas konvenan materialon por tio.

La pezoj kaj mezuroj

En la jaro 1948ª Francio submetis al la 9ª Ĝenerala Konferenco pri Pezoj kaj Mezuroj projekton de rekomendo pri (interalie) uzado de la sistemo peletaria (ĉi tiun dokumenton mi ne vidis – kvankam mi tre scivolas, kiajn argumentojn oni povus prezenti favore al tiu malracia propono).

La franca Vikipedio asertas, ke la Konferenco «proponis» tion:

1948: La neuvième Conférence générale des poids et mesures propose de revenir à l’échelle longue.

La anglalingva Vikipedio diras, ke la Konferenco nur komisiis al la Internacia komitato esplori la demandon surbaze de la franca projekto, kaj ke nek tiam, nek poste esprimis preferon:

The question of long scale versus short scale was not resolved and does not appear in the list of any conference resolutions.

Efektive, la teksto de la oficiala Résolution 6 de la 9e réunion de la CGPM (1948) atestas ke la anglalingvanoj pli ĝuste komprenis la franclingvan rezolucion:

… charge le Comité international: d’ouvrir à cet effet une enquête officielle sur l’opinion des milieux scientifiques, techniques et pédagogiques de tous les pays (en offrant effectivement comme base le document français) et de la pousser activement.

Anstataŭe en la jaro 1960ª la 11ª Ĝenerala Konferenco rekomendis uzi la obloprefiksojn méga-, giga- téra- por resp. 106, 109, 1012, kiujn poste sekvis péta- kaj exa- (1015, 1018), kaj poste (1991) zetta- kaj yotta- (1021, 1024).

La esperantigitaj formoj, laŭ NPIV, estas mega-, giga-, tera-, peta-, eksa-, zeta-, jota-. Tio koincidas kun miaj pli fruaj tradukoj en la Komputika leksikono (1995, p. 234) – krom pri exa-, kiun mi esperantigis per ekza-, por pli klara kontrasto kontraŭ la fundamenta eks-; nun mi eĉ pensas, ke indas ankoraŭ plifortigi la kontraston uzante egza-, kio cetere entenus ombron de eg- (ja temas pri «ega nombro»; krome, la voĉa z pli facile kombineblas kun bi en la duuma variaĵo egzbi-exbi = Ei = 10246).


Veraj numeraloj

La ĵus menciitaj obloprefiksoj nomas sinsekvajn potencojn de mil, ekde 106 ĝis 1024 (kvariliono). Ni povus facile fari el ili verajn numeralojn, iom modifante la finparton tiel, ke ĝi ne koliziu kun la gramatikaj finaĵoj de Esperanto, ekz‑e:

10002 10003 10004 10005 10006 10007 10008
megaŭ gigaŭ teraŭ petaŭ egzaŭ zetaŭ jotaŭ

Tiam la Fibonaĉia ekzemplonombro:

$678′935′784′105′296

iĝus

sescent sepdek ok teraŭ naŭcent tridek kvin gigaŭ sepcent okdek kvar megaŭ cent kvin mil ducent naŭdek ses dolaroj

Oni ne plu bezonas uzi da antaŭ la nombrataj objektoj (malkiel en «miliono da dolaroj»: ĝi iĝas «megaŭ dolaroj»).


Ĉu la kunskribo estas esenca por numeraloj?

Unu malkoheraĵo tamen restas: «du teraŭ» estas skribendaj dise, samkiel «du mil», kaj malkiel «ducent» aŭ «dudek».

Principe tiun malkoheraĵon eblus eviti per disskribo de la multiplikoj, ŝanĝante «dudek», «ducent» en «du dek», «du cent». Ĉar la regulon pri la aritmetika valoro de numeraloj malpli grandaj ol mil eblus vortumi jene:

Ekzamenu sinsekve la parojn da najbaraj nombrovortoj. Por ĉiu paro (a, b) kalkulu a + b, se a > b (ekz‑e «dek du» → 10+2), aŭ a × b, se a < b (ekz‑e «tri dek» → 3×10; la okazo a=b maleblas en bonforma numeralo). Adiciu la rezultojn.

Tiel oni povas kalkuli la milumajn ciferojn. Ĉe apero de mil-potenco oni multipliku ĝin per la valoro de la miluma cifero, adiciu, kaj komencu sekvan iteracion.

Do, matematike oni egale bone povus skribi «sescent sepdek ok mil» aŭ «ses cent sep dek ok mil»; tamen gramatike tio povus ŝanĝi la akcentadon (séscent povus iĝi ses cént). Konsekvenca disskribo do estas logike ebla, kaj iomete simpligus la lingvon; sed mi opinias ke tiu ŝanĝeto ne penvaloras.

Ĉar, unue, la milumaj ciferoj (la numeraloj malpli grandaj ol mil) ja estas esence alia afero ol la numeraloj milumaj; kaj due, la kunskribo de multiplikoj estas iom pli facile legebla, kp «tridek tri» kaj «tri dek tri».

Konkludo

En sia nuna formo la esperantaj numeraloj prezentas konfuzan miksaĵon de pluraj malakordaj principoj – samkiel en multaj lingvoj eŭropaj. Ekzistas nacilingvoj (ekz‑e la tjurkaj), kiuj havas pli koheran sistemon.

La ĉefa problemo estas la kunekzisto de la veraj numeraloj kaj surogataj substantivoj, rudimentoj de subevoluinta koncepto pri nombro.

Mi konscias, ke reale la problemon oni plej ofte solvas per «la scienca notacio»: «la nombro de la atomoj, konsistigantaj Teron, estas ≈1,33·1050». Tamen oni decidu: ĉu ni havu grandajn numeralojn en la lingvo, aŭ ne. Se ni havu ilin, ni havu ilin koheraj. Cetere, en iuj fakoj oni preferas uzi grandajn numeralojn: «La usona ŝtatŝuldo estas proksimume 17 trilionoj 152 miliardoj da dolaroj» (aŭ «17 duilionoj» aŭ «dek sep teraŭ cent kvindek du megaŭ dolaroj»). Ial oni ne uzas la eblon diri «17 teradolaroj».

La ĵuse aperinta kaj jam sufiĉe disvastiĝinta SI-serio da obloprefiksoj prezentas al ni ŝancon koherigi la numeralojn de Esperanto surbaze de la matematike klara koncepto pri dekum-miluma nombrosistemo, kiun fakte implicas ĉiuj eŭropdevenaj tradicioj, eĉ en ilia nuna malperfekta formo.

Tiun studaĵon necesus kompletigi per ekzameno de la negativaj potencoj kaj poziciaj onnombroj (decimaloj). Unue mi volis fari ĝin en ĉi tiu verketo – sed eble ĝi meritas apartan traktadon.