Nombrosistemo por Esperanto

Ĉi tio estas matematike senbrida analizo pri la nombronomoj de Esperanto kaj pri la eblaj manieroj koherigi ilin. Min interesas logikaj aspektoj, kaj mi ne ĝenis min senhezite enkondukante volapukaĵojn por pli facile esprimi la ideojn.

Enhavo


Enkonduke

Multajn esperantistojn ĝenas la malkohero de la nombrosistemo de Esperanto.

Unuflanke ni havas:

987 = naŭcent okdek sep,

tio estas pli sistema ol en la lingvoj eŭropaj:

eleven, twelve, twenty, thirty
dek unu, dek du, dudek, tridek …

kaj simila al la lingvoj tjurkaj:

bir, iki, üç, dört … on (1, 2, 3, 4 … 10)
on bir, on iki, on üç, on dört … (11, 12, 13, 14 …)

Tio estas kontraŭa al la germanaj vierzehn, fünfzehn (4+10, 5+10); ankaŭ kp la anglajn twenty-three (20+3, unuvorte), sed two hundred (2×100).

Matematikisto tuj divenas la regulon esperantan: «Kunskribu multiplikojn, disskribu adiciojn».

Sed aliflanke —

Ho ve, tiu bela sistemo paneas por la miloj:

9876 = naŭ mil okcent sepdek ses.

Mankantaj potencoj

Kial tiu malregulaĵo pri mil ? Ĉar en Esperanto mankas radikvortoj por 104 kaj 105.

La multipliko-regulo bone funkcias se la unua faktoro estas malplia ol 10. La dua faktoro estas potenco de 10:

101 = dek
102 = cent
103 = mil
104 = dek mil (simpla vorto mankas).

Iom malregule oni ankoraŭ povus multipliki «dekmil» (kvankam oni ja ne diras «dekdek» por 100, nek «dekcent» por 1000; tial «dekmil» ja estus malregula). Sed tio plene fiaskas ĉe 11000, t.e. (dek unu)mil, en kiu disskribo de la adicia «dek unu» kolizias kun la kunskribo kiun postulas multipliko per «mil».

La potenco orientazia

En la tradicio orientazia tamen ekzistas cifero kaj simplaj nomoj por 104; ekz‑e la japanaj 万 kaj «man» (la ĉina nomo mandarena estas wàn, kantone maan; koree mangol).

Simile sonas la tjurka numeralo tumán, kiun Slavono asimilis en la formo тьма (responda al la greka μυριάς, miriado); ĝin heredis la rusa (ekz‑e «смешивать два эти ремесла есть тьма искусников»).

Se Esperanto havus tian numeralan radikon (en ĉi tiu studaĵo mi donas al ĝi la nomon nam, volapukece permutante la konsonantojn, ĉar la radiko man jam estas okupita en Esperanto), tiam mil povus esti tute regula numeralo:

mil, dumil, trimil, … naŭmil, nam

sed la problemo reaperus ĉe «(dek unu)nam» = 110000: eĉ la ĉinoj malhavas vorton por 105.

Tia numeralo tamen ekzistas en la hinda tradicio: lākh, sanskrite lakṣá. Kvankam [kʰ] ne estas la esperanta «ĥ» [x], tamen por eviti homonimecon kun «lako» mi uzos laĥ:

328′000 = trilaĥ dunam okmil.

Tiel ni atingas la sekvan potencon, 106 – sed por ĝi Esperanto jam havas radikvorton, kaj eĉ fundamentan: miliono. Ekde miliono la nombrovortoj draste ŝanĝiĝas: ili iĝas substantivoj (miliono, miliardo, triliono ktp).

Nombrovortoj substantivaj

La manieroj paroli pri la nombroj estas eklektaj en la lingvoj eŭropaj (kaj ankaŭ en Esperanto). La franca un, une estas genrohava adjektivo kaj pronomo (same en la rusa kaj pola); million, milliard estas substantivoj (posedantaj plurnombron, ruse kaj esperante deklinacieblaj); dum la nomoj de 2, 3, … en la franca kaj Esperanto estas «veraj numeraloj», aparta parolelemento, kiel konstatas la «Plena gramatiko»:

4) La numeraloj fundamentaj (ne estas deklinaciataj) estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil [FK].

Kio estas «numeralo»?

NPIV difinas:

numeral/o [Z]:

  1. Λ Vortospeco uzata por indiki precizan kvanton aŭ kvantan rilaton:
    la bazaj numeraloj (unu, du, tri ktp);
    la ordaj numeraloj (unua, dua ktp).
  2. KOMP Prezentaĵo de nombro per ciferoj k eventuale interpunkcio.
    ☞ komo.

Se mi ĝuste komprenas, laŭ ĉi tiu difino «dudek tri» ne estas numeralo. Kaj la ekzemplo
pri la «ordaj numeraloj» malakordas kun la difino.

Pli taŭgan difinon donas ReVo:

numeralo

  1. GRA Vorto aŭ grupo da vortoj indikanta nombron aŭ numeron, nombronomo:
    unu, du, cent estas bazaj numeraloj;
    «mil sepcent tridek dua» estas orda numeralo.
  2. KOMP En programlingvo, teksta ĉeno indikanta nombron aŭ numeron laŭ nombrosistemo:
    3,14 estas reela numeralo, 1999 estas entjera numeralo.
    PRT: cifero, signumo, onpunkto.

Fakte la nombronomoj formas aŭtonoman sublingvon kun sia aparta sintakso. La kutimaj sintaksaj kategorioj (subjekto, epiteto, predikato ktp) neniom sencas en konstruado de nombronomo; ĝin regas la aritmetika malkompono de la nombro laŭ la potencoj de 10. Por traduki en Esperanton la francan quatre-vint-dix-sept necesas kalkuli: 4×20+10+7 = 97; fakte tian kalkulon ĉiu franco aŭtomate faras por cifere skribi «97».

Laŭ la kutimo de kelkaj lingvoj iuj esperantistoj preferas skribi numeralojn kune, kiel unu vorton. Tio neniom pli bonas, ĉar ankaŭ la komunajn regulojn de esperanta vortkunmeto tiaj kunmetaĵoj ne obeas. Logike neniu el la du manieroj estas pli bona; sed praktike la disa skribo estas multe pli facile legebla. Krome, la kunskribo de miksitaj numeraloj, kia ekz‑e «du milionojn tricent tri mil» per «dumilionoJNtricenttrimil» estus tro stranga.

La kontraŭaj regoj

La substantivaj nombrovortoj imitas la modelon de la mezuraj substantivoj: «miliono da enloĝantoj» similas «roton da soldatoj» aŭ «botelon da ĉampano» aŭ «metron da ŝtofo». Fakte tio estas atavismo de pli frua ŝtupo en la evoluo de numeraloj.

Tiaj substantivoj estas integrigitaj en la sintakson de la komuna lingvo, tamen per maniero kontraŭa al la veraj numeraloj:

  • li pagis du dolarojn (la ĉefvorto «dolarojn» regas la kvantindikon «du»)
  • li enspezis milionon da dolaroj (la kvantindiko «miliono» regas la «dolaro»jn).

La du manieroj kolizias ĉe miksitaj numeraloj:

Li enspezis $3′300′000.

(Mi dirus «li enspezis tri milionojn tricent mil da dolaroj», ĉar la da-komplemento eblas kaj ĉe la substantivaj, kaj ĉe la veraj numeraloj; kp «Da ĉevaloj ili havis sepcent tridek ses» [Neĥ. 7:68].)

La truozaj vicoj

Tamen la substantivaj nomoj ekzistas ne por ĉiuj potencoj de 10:

106 = miliono
107 – (dek milionoj)
108 – (cent milionoj)
109 = miliardo
1010 – (dek miliardoj)
1011 – (cent miliardoj)
1012 – ?

Ĉe 1012 ni venas al la disbranĉiĝo de la eŭropaj sistemoj nombronomaj:

  • la sistemo miluma, bazita sur la potencoj de 1000 (speco de miluma nombrosistemo); kaj
  • la sistemo milionuma, bazita sur la potencoj de miliono.

Pli svage oni nomas ilin resp. «sistemo mallongskala» kaj «sistemo longskala».

La sistemo miluma

Ĉ. la jaro 1200ª (kaj interalie en la «Abaklibro» Fibonaĉia de la jaro 1202ª) aperas la tradicio grupigi po 3 la ciferojn de longaj numeraloj – kion Fibonaĉio ilustras per la numeralo

678′935′784′105′296

— fakte, Fibonaĉio uzis por grupigo suprajn arkojn: Fibonaĉiaj arkoj.

Matematike tio respondas al la nombrosistemo miluma: ĉiu grupo havas pezon, egalan al potenco de mil:

296×10000 + 105×10001 + 784×10002 + 935×10003 + 678×10004

Oni uzas serion da latinecaj nomoj por la potencoj de mil:

1000³ = biliono
10004 = triliono
10005 = kvadriliono

1000101 = centiliono

La latineca etimologio de tiuj nomoj malbone akordas kun ilia signifo (-iliono pensigas ne pri milo, sed pri miliono; n-iliono respondas ne al 1000n, sed al 1000n+1). Tiel okazis, ĉar la nomoj estis kreitaj por alia nombrosistemo, kiun ni tuj ekzamenos.

La sistemo milionuma

La francoj ĝis 17ª jc ial preferis grupigi la ciferojn po 6. Kiel klarigis (en la jaro 1484ª) Nikolao Ŝuketo (Nicolas Chuquet),

Et de ce en est pose ung exemple nombre divise et punctoye ainsi que devant est dit … Exemple : 745324′804300′700023′654321.

Tio implicas la milionuman nombrosistemon, kaj tial la koncernaj nombronomoj implicas potencojn de miliono (106):

(106)2 = biliono = duiliono (bi ← bis = «duoble» ≈ 2)
(106)3 = triliono = triiliono
(106)4 = kvadriliono = kvariliono (kvadr ← quadri- = 4)

(106)100 = centiliono

Ĝuste por tiu sistemo Ŝuketo forĝis la terminojn byllion, tryllion, quadrillion, quyllion, … nonyllion. La latinaj numeraloj respondas al la eksponentoj, la finparto aludas milionon.

Esperantigitan formon de la ŝuketa serio jene priskribas la Suplemento al PV :

ilion MAT Sufikso proponita de pluraj fakuloj, por eviti la dusencecon de la internaciaj vortoj «biliono, triliono» ktp; ĝi signifus tiun potencon de miliono, kiun montras la radiko (se n estas la nombro-radiko, la valoro de la derivaĵo estas 106n).

La iliardo-flikaĵo

Nuntempe eĉ la milionumuloj dividas la ciferojn en grupojn po 3. La tradicia britia voĉlego tamen restis pure ŝuketa: 109 = mil milionoj; 1015 = mil duilionoj ktp. Sed en Francio, dum la francoj hezitis inter la sistemoj milionuma kaj miluma, Jakobo Peletario (Jacobus Peletarius = Jacques Pelletier) proponis (1560) por la interaj potencoj tion, kies esperantigo estas -iliard-:

-iliard/ MAT Sufikso almetebla post la numeraloj kaj signifanta
«milo da -ilionoj»:
duiliardo (= mil duilionoj = 1015),
triiliardo (= mil triilionoj = 1021),
kvariliardo (= mil kvarilionoj = 1027) [PIV].

Fakte tiu eklekta sistemo estas esence miluma, malgraŭ ke ĝi ŝajnigas sin «longskala»:

miliono duiliono triiliono kvariliono
10002 1000³ 10004 10005 10006 10007 10008 10009
miliardo duiliardo triiliardo kvariliardo

Mi jam diris, ke en la usona-miluma sistemo la numeralaj nomelementoj estas ŝovitaj je 1;
kaj ke tiurilate la ŝuketa sistemo estas pli simpla logike – kvankam la milionumaj grupoj
6-ciferaj maloportunas por homa leganto. Peletario solvas tiun duan problemon je la kosto
de la simpleco; lia kompromiso estas pli malavantaĝa, ol la usona:

  • Usone: 1000n → (n+1)-llion
  • Peletarie: 10002n → n-llion kaj 10002n+1 → n-lliard

La unueca regulo n → n+1 estas pli facila ol la alternativaj reguloj por n/2 kaj (n+1)/2.
Tamen tiu malracia miksaĵo nun regas en Eŭropo kaj en la PIV-oj.

La zigzagoj historiaj

La ŝuketa sistemo enradikiĝis en Britujo, kie ĝi regis ĝis la mezo de la 20ª jc. Sed la francoj mem komence de la 17ª jc adoptis la pli homecan 3-ciferan sistemon fibonaĉian – kaj sekve, transportis la jam akceptitajn terminojn biliono, triliono, kvadriliono … al la miluma potencoserio, kiel priskribite ĉi-supre.

Tiaj sencoŝovoj ne maloftas en la lingvoj. Simile SEPTEMbro, OKTObro, NOVEMbro, DECEMbro evidente entenas la numerojn sep, ok, naŭ, dek (respondajn al la eksa marta novjariĝo) – malgraŭ ke ĉe nia nuna januara jarkomenco ili estas resp. naŭa, deka, dek unua kaj dek dua monatoj.

La miluma sistemo disvastiĝis en Eŭropo, kaj kun aliaj francaĵoj ĝin adoptis la usonanoj post sia revolucio. Laŭ la Suplemento al PV (1953ª jaro), p. 60 (kaj same en PIV1, 1970ª jaro):

triliono [Z]. Vorto kun internacia formo sed sen internacia signifo:

  1. (angla-germana sistemo) miliono da angla-germanaj bilionoj: 1018 (= triiliono).
  2. (amerika-franca-itala sistemo) mil miliardoj: 1012 (= duiliono).

Tamen en la dua duono de la 20ª jc okazis kurioza aroko, kiu amuze malvalidigis la ĉi-suprajn atribuojn (la 1ª ne plu estas «angla», la 2ª ne plu estas «franca-itala»):

  • en la jaro 1960ª Francio ial oficiale revenas al la sistemo peletaria, Italio ĝin sekvas;
  • kaj Britujo en la jaro 1974ª aliĝas al la usona kaj eksfrancia sistemo miluma.

Nuntempe la miluma sistemo regas en Anglalingvujo, Ekssovetio, Brazilo, Turkio, Israelo, plimulto da landoj arabaj.

En la kontinenta Eŭropo (kaj ties ekskolonioj) regas la peletaria miksaĵo.

En la Orienta Azio plejparte estas uzata sia hejma «namuma» sistemo.

La vorto miliardo

Ekde la 1ª OA la vorto miliardo estas oficiala. Helmuto Velger vidas en tio implican aprobon de la milionuma biliono kaj eĉ de ties tuta sistemo (li ignoras la diferencon inter la ŝuketa sistemo eksbrituja kaj la peletaria sistemo germana):

18 (19?). Miliardo, biliono

Laŭ la angla-germana sistemo de nombronomoj «bilion´» signifas «miliono da milionoj», laŭ la usona-franca-itala sistemo «milo da milionoj». Kiu el la du sistemoj validas en Esperanto? Ĉar la Akademio de Esperanto jam oficialigis la radikon «miliard´», ĝi implicite oficialigis la angla-germanan sistemon de nombronomoj: «Bilion´» do signifas «miliono da milionoj».
Kontribuoj al la norma esperantologio, 1999 ]

Tio estas misa konkludo, malakorda kun la lingva realo. La vorto miliardo ne estas ekskluziva apartenaĵo de la peletaria sistemo, ĝin uzas ankaŭ multaj nacilingvaj nombrosistemoj milumaj. Konsideru du nombronomajn vicojn:

(a) thousand, million, billion, trillion, quadrillion,
(f) mil, million, milliard, trillion, quatrillion,

La vico (a) egale bone povas aparteni kaj al la miluma sistemo usona, kaj al la ŝuketa sistemo eksbrituja. La vico (f) egale taŭge prezentas kaj la francajn nombronomojn milumajn de la epoko zamenhofa, kaj la nuntempajn milionumajn. La reformoj ŝovas la interpretojn, sen ŝanĝi la formojn.

Ĉe tiuj variadoj la vortoj miliono kaj miliardo konservas kaj siajn formojn, kaj sian signifon. La Akademio oficialigis «miliardo»n kaj ne oficialigis «biliono»n; per tio ĝi neniel esprimis preferon al sistemo milionuma aŭ al la specife peletaria «miliardo»; pli ĝuste estus diri, ke ĝi klare rekomendis la ĉiusisteman «miliardo»n, kaj implice malaprobis ajnsisteman «biliono»n per ties nemencio. Ĉiel ajn, malaprobo de «biliono» por la signifo 109 ne signifas ties aprobon por la signifo 10¹²; se mi ne kredas ke la papoj estas erarimunaj, tio ne nepre signifas, ke mi kredas je la kalvinisma antaŭdestinismo.

Tamen oni ja oni povus vidi en tio implican malaprobon de la milionuma sistemo ŝuketa-eksbrituja, kiu esprimas la nomojn de 10002n+1 per «mil 10002n» (thousand million ktp).

Noto historia

Multaj lingvoj kombinas «miliardo»n kun la miluma sistemo por la sekvaj mil-potencoj, t.e. 106=miliono, 109=miliardo, 10¹²=triliono, ktp.

Interalie, tia estis la sistemo franca en la tuta 19ª kaj en la unua duono de la 20ª jc. Tia restas la sistemo de la landoj Ekssovetiaj, Turkio, Rumanio, pliparto da landoj arabaj. Fakte, la kombino «miliardo + 10¹²=triliono» probable estas pli ofta ol la usona «biliono + 10¹²=triliono».

La staton de franca nombrosistemo en la epoko de la 1ª OA (la 1909ª jaro) priskribas la tiama vortaro de Littré:

milliard : Mille fois un million, ou dix fois cent millions ; c’est le synonyme de billion.

billion: Terme d’arithmétique. Dix fois cent millions ou mille millions, un milliard, qui [la vorto milliard] est plus particulièrement usité dans le langage de la finance et dans le langage ordinaire.

Do, «milliard» estis komunlingva kaj financista sinonimo de la formale-aritmetika «billion». Same restas ĝis nun en la rusa kaj aliaj lingvoj kiuj konservis tiun sistemon.

«Miliardo» ne estas ŝuldata al Peletario kaj lia sistemo, la vorto estas atestita pli frue. Fakte, en la sistemo peletaria tiu mil-potenco devus esti ne «miliardo», sed «uniliardo» aŭ simile. Ĝia formo mem pruvas ĝian pli fruan kaj sendependan devenon.

Kritiko de la sistemo esperanta-PIVa

La nombrosistemo de Esperanto tute ne estas racia; ekzistas etnaj lingvoj (ekz‑e la tjurkaj) kies nombrosistemo estas pli kohera. Kp (turke–esperante):

  • $1 = bir dolâr = unu dolaro
  • $18 = on sekiz dolâr = dek ok dolaroj
  • $4′702′345′218 =
    dört milyar yedi yüz iki milyon üç yüz kırk beş bin iki yüz on sekiz dolâr =
    kvar miliardoj sepcent du milionoj tricent kvardek kvin mil ducent dek ok da dolaroj

En la turka ĉiuj nombrovortoj estas veraj numeraloj; en la subevoluinta Esperanto aperas miksite nombrovortoj substantivaj (miliono, miliardo), veraj numeraloj (du, ok, dek…) kaj unu vorto transira (mil).

La sufiksoj -ilion- kaj -iliard- restas kabinetaj elpensaĵoj; ekz‑e en la Tekstaro de Esperanto tiaj numeraloj malestas, dum «biliono» kaj «triliono» ja enestas.

La peletaria miksaĵo, kiun la PIV-oj rekomendas, estas insulto por sistemema menso. Ĝi implicas miluman koncepton, sed la potencojn oni ial nomas per alternantaj derivaĵoj: duliono, duliardo; triliono, triliardo; kvarilono, kvarilardo; … Du sufiksoj por unu sama funkcio (nomi potencojn de mil) – tio estas malraciaĵo.

Kiel eblus mildigi malraciecon de tiu missistemo?

Koherigo miluma

Evidenta malraciaĵo de la usoneca sistemo estas la hibrida statuso de la vorto mil. Ĝi estas la unua vorto en la serio de la mil-potencoj; ĝia multiplikanto povas varii de 1 ĝis 999; ĝi do kondutas samkiel la ceteraj mil-potencoj, sed ĝi sola inter ili estas vera numeralo kaj estas regata kiel numeralo. Ĝi formas escepton inter la nombrovortoj, kaj la sistemo estus malpli malkohera, se ankaŭ ĝin oni uzus substantive (tiu escepta vorto iĝus regula ano de la substantiva klaso). Marĝene tia uzo aperas en Esperanto (probable pro la slavlingva influo):

La katolikoj en Bulgario estas inter 60 kaj 70 miloj, el kiuj almenaŭ 29 miloj estas unianoj [Monato].

Mi amis Ofelion; kvardek miloj
Da fratoj kun ilia tuta amo
La amon mian kune ne atingus [Hamleto].

Kaj neniu povis lerni la kanton krom la cent kvardek kvar miloj, la elaĉetitoj el la tero [Apo. 14:3].

Per tiu ŝanĝo nenio nova estas enkondukata; sed inverse, la ĝis nun ĉefa (kaj fundamenta) uzmaniero de mil iĝas evitinda.

Cetere, tio estus konforma al la sistemo de Latino kaj de la lingvoj slavaj:

duo milia scholarum = du miloj da lernejoj.

Tamen malprobablas ke oni volos tiel koherigi la lingvon, ĉar la ĝenerala tendenco estas ne substantivigi numeralojn, sed kontraŭe, numeraligi substantivojn; tion klare demonstras la evoluo de la angla million en la tjurka direkto: four million people.

La numeraligan koherigon mi prezentos ĉi-sube.

Koherigo milionuma

Unue, oni tuj forĵetu iliardojn; tio estas bastarda maniero esprimi la miluman sistemon per eklekta almikso de ŝovita bazo, per malnecesa duobligo de rimedoj.

Due, necesas enkonduki nomojn por la mankantaj potencoj – nam, laĥ, aŭ ekvivalentajn.

Rezultos sufiĉe kohera realigo de la ŝuketa ideo:

745324′804300′700023′654321 =
seplaĥ kvarnam kvinmil tricent dudek kvar triilionoj
oklaĥ kvarmil tricent duilionoj
seplaĥ dudek tri milionoj
seslaĥ kvinnam kvarmil tricent dudek unu.

Por la eŭropanoj estos iom malfacile rearanĝi la malkomponon, anstataŭigante sian malsimplan

(sescent + kvindek + kvar) × mil

per la koncepte pli simpla

seslaĥ + kvinnam + kvarmil;

sed oni konsideru, ke por la orientanoj ankoraŭ pli malfacilas transiri de la kvarciferaj grupoj al la triciferaj.

Tiel la vorto mil iĝos tute regula numeralo; kaj kun ĝi la nomoj de ĉiuj nombroj el la granda intervalo [1...106–1] iĝos tute regulaj numeraloj.

Ekskurso pri la duum-dekuma nombroprezento

Mia uzo de la adjektivoj «miluma» kaj «milionuma» povas ŝajni stranga al la leganto: oni ja scias, ke en Esperanto ni uzas la dekuman nombrosistemon. Nu, tio estas eksterdube vera pri la numeraloj ĝis mil; kaj tio estas almenaŭ dubinda pri la nomoj de la nombroj pli grandaj.

Por la pli aĝaj programistoj mi provu klarigi tion per analogio kun la duum-dekuma nombrosistemo (angle BCD, binary-coded decimal).

Temas pri tia prezento de nombroj en kalkulilo, komputilo, cifera horloĝo ktp, en kiu oni duume kodas dekumajn ciferojn, unu post la alia kaj sendepende unu de la aliaj, per kvaropoj da bitoj (duonbajtoj). Ekz‑e la dekuma nombro 29 iĝas "0010 1001" en la duum-dekuma prezento (dum en la propre duuma nombrosistemo ĝi estas 1D(16) = 11101(2)).

Kiam oni legas la fibonaĉian ekzemplon

678′935′784′105′296

kiel

sescent sepdek ok
naŭdek tridek kvin
sepcent okdek kvar
cent kvin
ducent naŭdek ses,

oni fakte voĉlegas 5 milumajn ciferojn; kaj la eventuale enŝovataj vortoj «trilionoj», «miliardoj», «milionoj», «mil(oj)» estas disigiloj de tiuj milumaj ciferoj, kiuj krome (kaj logike redunde) indikas la pezon de la ĵus antaŭa miluma cifero.

Simile la orientazia nombrosistemo kun 4-ciferaj grupoj estas dekum-dekmila (aŭ dekum-namuma).

Tiuj sistemoj estas «duetaĝaj»; la milionuma-ŝuketa sistemo en Esperanto estas logike pli komplikita, ĝi estas trietaĝa (la milionumajn ciferojn oni prezentas dekum-milume). Tamen post enkonduko de la du mankantaj potenconomoj (ekz‑e nam kaj laĥ) ankaŭ ĝi iĝas duetaĝa.

Sed ĉiel ajn, por la tradicia eŭropa pensmaniero la dekum-miluma nombrosistemo kun la triopaj cifergrupoj estas la plej konvena.

Koherigo per numeraligo

Por definitive koherigi la esperantajn nombronomojn necesas disponigi sufiĉan sortimenton da veraj numeraloj, kiuj povas anstataŭi la substantivajn nombrovortojn. Kaj antaŭ nelonge aperis serio da internaciaj vortelementoj, kiuj donas konvenan materialon por tio.

La pezoj kaj mezuroj

En la jaro 1948ª Francio submetis al la 9ª Ĝenerala Konferenco pri Pezoj kaj Mezuroj projekton de rekomendo pri (interalie) uzado de la sistemo peletaria (ĉi tiun dokumenton mi ne vidis – kvankam mi tre scivolas, kiajn argumentojn oni povus prezenti favore al tiu malracia propono).

La franca Vikipedio asertas, ke la Konferenco «proponis» tion:

1948: La neuvième Conférence générale des poids et mesures propose de revenir à l’échelle longue.

La anglalingva Vikipedio diras, ke la Konferenco nur komisiis al la Internacia komitato esplori la demandon surbaze de la franca projekto, kaj ke nek tiam, nek poste esprimis preferon:

The question of long scale versus short scale was not resolved and does not appear in the list of any conference resolutions.

Efektive, la teksto de la oficiala Résolution 6 de la 9e réunion de la CGPM (1948) atestas ke la anglalingvanoj pli ĝuste komprenis la franclingvan rezolucion:

… charge le Comité international: d’ouvrir à cet effet une enquête officielle sur l’opinion des milieux scientifiques, techniques et pédagogiques de tous les pays (en offrant effectivement comme base le document français) et de la pousser activement.

Anstataŭe en la jaro 1960ª la 11ª Ĝenerala Konferenco rekomendis uzi la obloprefiksojn méga-, giga- téra- por resp. 106, 109, 1012, kiujn poste sekvis péta- kaj exa- (1015, 1018), kaj poste (1991) zetta- kaj yotta- (1021, 1024).

La esperantigitaj formoj, laŭ NPIV, estas mega-, giga-, tera-, peta-, eksa-, zeta-, jota-. Tio koincidas kun miaj pli fruaj tradukoj en la Komputika leksikono (1995, p. 234) – krom pri exa-, kiun mi esperantigis per ekza-, por pli klara kontrasto kontraŭ la fundamenta eks-; nun mi eĉ pensas, ke indas ankoraŭ plifortigi la kontraston uzante egza-, kio cetere entenus ombron de eg- (ja temas pri «ega nombro»; krome, la voĉa z pli facile kombineblas kun bi en la duuma variaĵo egzbi-exbi = Ei = 10246).


Veraj numeraloj

La ĵus menciitaj obloprefiksoj nomas sinsekvajn potencojn de mil, ekde 106 ĝis 1024 (kvariliono). Ni povus facile fari el ili verajn numeralojn, iom modifante la finparton tiel, ke ĝi ne koliziu kun la gramatikaj finaĵoj de Esperanto, ekz‑e:

10002 10003 10004 10005 10006 10007 10008
megaŭ gigaŭ teraŭ petaŭ egzaŭ zetaŭ jotaŭ

Tiam la Fibonaĉia ekzemplonombro:

$678′935′784′105′296

iĝus

sescent sepdek ok teraŭ naŭcent tridek kvin gigaŭ sepcent okdek kvar megaŭ cent kvin mil ducent naŭdek ses dolaroj

Oni ne plu bezonas uzi da antaŭ la nombrataj objektoj (malkiel en «miliono da dolaroj»: ĝi iĝas «megaŭ dolaroj»).


Ĉu la kunskribo estas esenca por numeraloj?

Unu malkoheraĵo tamen restas: «du teraŭ» estas skribendaj dise, samkiel «du mil», kaj malkiel «ducent» aŭ «dudek».

Principe tiun malkoheraĵon eblus eviti per disskribo de la multiplikoj, ŝanĝante «dudek», «ducent» en «du dek», «du cent». Ĉar la regulon pri la aritmetika valoro de numeraloj malpli grandaj ol mil eblus vortumi jene:

Ekzamenu sinsekve la parojn da najbaraj nombrovortoj. Por ĉiu paro (a, b) kalkulu a + b, se a > b (ekz‑e «dek du» → 10+2), aŭ a × b, se a < b (ekz‑e «tri dek» → 3×10; la okazo a=b maleblas en bonforma numeralo). Adiciu la rezultojn.

Tiel oni povas kalkuli la milumajn ciferojn. Ĉe apero de mil-potenco oni multipliku ĝin per la valoro de la miluma cifero, adiciu, kaj komencu sekvan iteracion.

Do, matematike oni egale bone povus skribi «sescent sepdek ok mil» aŭ «ses cent sep dek ok mil»; tamen gramatike tio povus ŝanĝi la akcentadon (séscent povus iĝi ses cént). Konsekvenca disskribo do estas logike ebla, kaj iomete simpligus la lingvon; sed mi opinias ke tiu ŝanĝeto ne penvaloras.

Ĉar, unue, la milumaj ciferoj (la numeraloj malpli grandaj ol mil) ja estas esence alia afero ol la numeraloj milumaj; kaj due, la kunskribo de multiplikoj estas iom pli facile legebla, kp «tridek tri» kaj «tri dek tri».

Konkludo

En sia nuna formo la esperantaj numeraloj prezentas konfuzan miksaĵon de pluraj malakordaj principoj – samkiel en multaj lingvoj eŭropaj. Ekzistas nacilingvoj (ekz‑e la tjurkaj), kiuj havas pli koheran sistemon.

La ĉefa problemo estas la kunekzisto de la veraj numeraloj kaj surogataj substantivoj, rudimentoj de subevoluinta koncepto pri nombro.

Mi konscias, ke reale la problemon oni plej ofte solvas per «la scienca notacio»: «la nombro de la atomoj, konsistigantaj Teron, estas ≈1,33·1050». Tamen oni decidu: ĉu ni havu grandajn numeralojn en la lingvo, aŭ ne. Se ni havu ilin, ni havu ilin koheraj. Cetere, en iuj fakoj oni preferas uzi grandajn numeralojn: «La usona ŝtatŝuldo estas proksimume 17 trilionoj 152 miliardoj da dolaroj» (aŭ «17 duilionoj» aŭ «dek sep teraŭ cent kvindek du megaŭ dolaroj»). Ial oni ne uzas la eblon diri «17 teradolaroj».

La ĵuse aperinta kaj jam sufiĉe disvastiĝinta SI-serio da obloprefiksoj prezentas al ni ŝancon koherigi la numeralojn de Esperanto surbaze de la matematike klara koncepto pri dekum-miluma nombrosistemo, kiun fakte implicas ĉiuj eŭropdevenaj tradicioj, eĉ en ilia nuna malperfekta formo.

Tiun studaĵon necesus kompletigi per ekzameno de la negativaj potencoj kaj poziciaj onnombroj (decimaloj). Unue mi volis fari ĝin en ĉi tiu verketo – sed eble ĝi meritas apartan traktadon.

Duonvokaloj kaj diftongoj

La studaĵo temas pri la fonetika kaj fonologia valoroj de la parolsonoj signataj per la literoj j kaj ŭ en Esperanto.

La problemo

Praktika demando, kiu instigis min verki ĉi tiun studaĵon, estas la problemo pri kombineblo de la litero (aŭ «parolsono») ŭ, kaj la eblo uzi ĝin por transskribi la fremdan konsonanton [w]; ekzemple, ĉu konvenas transskribi la fremdajn vortojn Washington, Nikaragua, Okinawa per Ŭoŝington, Nikaragŭo, Okinaŭo? En la tradicia Esperanto tiaj uzoj estas malaprobataj1. Kiel eblas klarigi tian malaprobon?

Jen kiel PIV prezentas la aferon:

ŭ
1. La 26a litero de la E-a alfabeto.
2. Malantaŭa duonvokalo, aŭdiĝanta nur post alia vokalo (ekz.: aŭdi, leŭtenanto).
RIM. Tiun literon oni uzas ankaŭ por la fonetika figurado de la konsonanto, kiu aŭdiĝas komence de ceteraj anglaj, japanaj k.s. vortoj (ekz. en: ŭajt-insulo, ŭagadugu, ŭu-han ktp), k kiu estas propre voĉa duonfrikativa labialo. La normala E-a transskribo estas v (Vaŝington), sed por pli ĝusta prezentado de propraj aŭ teknikaj nomoj k evitado de kelkaj homonimoj Moch, Vérax, Tellini k.a. provis enkonduki novan literon, w (wato, westo).

(Bedaŭrinde PIV ne informas nin, kiel la probatalantoj de w proponis ĝin voĉlegi.)

Priskribo fonetika

Komunlingve oni karakterizas la sonojn prezentatajn per la literoj ŭ kaj j kiel duonvokalojn. En la moderna terminaro fonetika tiu termino iel eksmodiĝis; ĉiel ajn gravas, ke fonetike oni povas atribui al tiuj literoj po du parolsonojn:

  • la konsonantojn [w] kaj [j]; kaj
  • la duonvokalojn [ŭ] kaj [ĭ]

(tio ne estas tre moderna terminaro, sed mi ĝin preferas kaj uzos en ĉi tiu studaĵo; krome, mi uzos supersignajn bovlojn por transskribi la duonvokalojn anstataŭ la IFA-e pli tradiciajn subsignojn ĉe u̯ kaj i̯, kiuj malpli ofte disponeblas en la ordinaraj tiparoj).

Evidente inter diversaj lingvanoj ekzistas variado pri la fakta uzo de tiuj 4 sonoj por realigi tiujn ŭ kaj j. Por iel aranĝi la prezenton de la materialo, mi precipe priskribos mian personan uzadon (kia mi ĝin imagas). Tio ne signifas ke mi opinias ĝin la sola ĝusta; tamen tio estos ia komenco kiu cetere ebligos ankaŭ aliajn variantojn priskribi per diferencoj kaj similaĵoj.


La alofonoj de la fonemo /j/

En mia idiolekto (samkiel ĉe multaj aliaj esperantistoj rusdevenaj) la fonemo /j/ realiĝas per ambaŭ alofonoj supre menciitaj:

  • Per la konsonanto [j] antaŭ- kaj intervokale: krajono [kra.jo.no].
  • Per la duonvokalo [ĭ] silabofine: kaj [kaĭ], tuj [tuĭ], fojno [foĭ.no].

Probable tia malsimetrio estas afero sufiĉe komuna; almenaŭ fonologie estas tia malsimetrio eĉ en la anglaj transskriboj yes /jes/ kaj say /seĭ/.

Menciindas, ke la intervokala j kondutas en Esperanto ne kiel en la angla (kie ĝi ofte formas diftongon kun la antaŭa vokalo), sed kiel konsonanto laŭ la modelo rusa. La «Ekzercoj de legado» en la Fundamenta Ekzercaro demonstras tion per la silabado de la intervokalaj j:

Kra-jó-no. Ma-jés-ta. … Má-jo. [§2]

(dum inter vokalo kaj konsonanto j aliĝas al la vokalo: «Prúj-no. Véj-no» [§2]; «Fój-no» [§3]). Male, en la angla, laŭ atesto de J. Wells, fremdlingva /j/ eĉ intervokale ofte kunfandiĝas kun la antaŭa vokalo formante diftongon:

  • Toyota トヨタ [ˈto.jo.ta] angliĝas kiel [tɔɪˈəʊtə].
  • Sayonara さよなら [saˌjoː.na.ˈɾa] iĝas [ˌsaɪ.əˈnɑː.rə].
  • La hispana playa [ˈpla.ja] iĝas [ˈplaɪ.ə], kaj papaya [paˈpa.ja] iĝas [pəˈpaɪ.ə].
  • La franca Bayeux [ba.jø] kutime iĝas [ˌbaɪˈɜː] aŭ [ˈbaɪ.ɜː].

(la ekzemploj estas transskribitaj brite, sed mi supozas ke ankaŭ usonangle la silabado estas simila).

Laŭ mia (ne kompetenta) opinio mia sono [j] – aŭ eĉ pli frota [ ʝ ] – estas normala konsonanto, malsama ol la duonvokalo [ĭ]:

  1. Se mi flustras jida, tio sonas proksimume kiel [çịtạ], kaj [ç] (la norma Ich-Laut) ja estas eksterduba konsonanto.
  2. Mi povas tiri jjjj samkiel mi povas tiri ĵĵĵĵsssssŝŝŝŝ (probable tio maleblas por ĭ, ĉu? Cetere, mi aŭdadis hezitan anglalingvan y-yes.).
  3. La silabado sekvas la konsonantan modelon: pro-jekto, lo-jala, ma-jusklo, ma-joro. Malpli evidentas la silabado de ĝojigi, kiun mi persone en senĝena interparolo emus prononci ĝo-ji-gi.
  4. La ĉeĥaj jsem, jsou (kontraste al la nega nejsem ??).

Mi koncedas, ke pro simpleco ni havas intereson unuigi la alofonojn; nu, se simpligi, tiam mi rekomendus elekti ĝuste la konsonanton [j], kiu estas pli kontrasta, kaj ebligas realigi ĉiujn kombinojn, interalie ji kaj ij – kiel en la francaj vortoj taille [tɑj] (prefere ol en la angla tie [taĭ]), fille [fij], soleil [sɔlɛj], grenouille [grənuj] ktp.

Mi opinias ke unuecigo surbaze de [ĭ] estus malpli taŭga. Mi ne certas, kiel oni prononcus jida, JiftaĥIjob kun [ĭ]; kaj ['ĭama] lasas min perpleksa, ĉu oni celas jamaiama.

Aliflanke, mi neniam spertis problemon pri mia du-alofona realigo de /j/.

Atesto Kaloĉaja

Ĝis nun mi parolis pri mia propra prononco; por kompletigo mi aldonu ateston de K. Kalocsay el la klarigaj notoj pri lia traduko de «Infero»2. Mi tuj diru, ke mi opinias la de li prezentatan licencon malakceptebla, ke ĝi povas funkcii nur en la frota realigo de /j/, kio certe ne validas por multaj esperantistoj; tamen mi ĝin citas kiel ateston pri tio, ke la frota [j] ne estas io eksterordinara en Esperantujo, ke ankaŭ alilingvaj esperantistoj ĝin uzas (kaj eĉ misuzas; mi forte malkonsentas, ke oni rajtus ĝin profiti por foneme distingi inter [j] kaj [ĭ] kaj uzi tiun lastan kiel alofonon de /i/):

Krome mi uzis t.n. sensilabigon de la neakcentitaj i kaj u apud alia vokalo. Ilia uzo jam havas certan tradicion en Esperanto (Bennemann, Minor, mi mem) kaj mi vere ne vidas seriozan kaŭzon ekstermi ĉi tiun licencon. Ĝi ne signifas, ke anstataŭ i oni prononcu j, sed ĝi elprofitas nur tion, ke ĉi tiujn du «glitajn» vokalojn apud alia vokalo oni povas senpene elparoli tiel, ke la kuna daŭro de du vokaloj egalu la daŭron de unu silabo. Kompreneble, en Esperanto oni ne povas uzi la hiatojn tiel, kiel laŭ la itala prozodio, kie ekzemple 11 silabojn oni kalkulas el la sekvantaj 17 silaboj:
    Con gli altri, innanazi agli altri apri la canna …
ĉar tio estigus neelteneblajn akcentkarambolojn, sed mi kredas, ke en la versoj:
    ni venis lokon, kie orkestro tuta …
aŭ:
    kiel se de l’ kristana iu ekfridas …
estas tute facile doni al la 3 vokaloj i-e-o la daŭron de 2, kaj al la 4 vokaloj a-i-u-e la daŭron de 3 silaboj. Simile nenio malhelpas en la sekvanta verso:
    Jozefon unu akuzis kalumnie …
elparoli proksimume: unŭ akuzis …

La litero ŭ

La gramatikistoj, komencante per Zamenhofo mem, traktas j kaj ŭ kiel fenomenojn samspecajn, kaj la ecojn de j senpripense atribuas al ŭ. Tio estas evidente erara: ekz-e neniam estis dubo, ĉu eblas uzi j en la komenco de silabo, dum por ŭ tio restas afero akre diskutata. La intervokalaj aperoj de j estas abunde atestitaj ene de radikoj, dum nekontestataj similaj aperoj de ŭ okazas nur ĉe morfemaj limoj (naŭa ktp).

Probable Zamenhofo (kaj plimulto da esperantistoj) ne konsciis pri diferencoj inter la konsonantoj (kia [w]) kaj duonvokaloj (kia [ŭ]); tial, kvankam ordinare Zamenhofo traktis ŭ kiel glitantan kromparton de diftongoj, tamen en tri okazoj li cedis al la supraĵa logiko – ekz-e por formi la liternomon ŭo sammaniere kiel la aliajn liternomojn nevokalajn.

Ni ekzamenu la prezenton de la koncerna materialo ĉe Zamenhofo.

En la Fundamentaj gramatikoj nacilingvaj (La sekcio A):

Ruse:

буква ŭ (которая употребляется только послѣ гласной), произносится какъ короткое u въ нѣмецкомъ словѣ kaufen или въ латинскомъ laudo.
– T.e. (traduko mia) «la litero ŭ (uzata nur post vokalo), estas prononcata kiel la mallonga u en la germana vorto kaufen aŭ en la latina laudo

Germane:

u ― wie das kurze u in glauben (wird nur nach einem Vokal gebraucht).
– T.e. « u [preseraro, temas pri ŭ] – kiel la mallonga u en glauben (uzata nur post vokalo) »

Angle:

Ŭŭ, u as in „mount“ (used in diphthongs)
– T.e. « Ŭŭ, kiel u en „mount“ (uzata en diftongoj) »

France:

Ŭŭ, ou bref (dans l’allemand „laut“)
– T.e. « Ŭŭ, u mallonga (en la germana „laut“) »

Pole:

Ŭŭ, u (krótkie)
– T.e. « Ŭŭ u (mallonga) »

La tekstoj atestas, ke evidenta ĉefmodelo por Zamenhofo estis la germana diftongo au, per kiu li klarigas la signifon de ŭ al la parolantoj de la lingvoj kie ŭ malestas (t.e. al la rusoj kaj al la francoj):

  • la rusa lingvo havas nenion similan; Zamenhofo do klarigas per la germana;
  • la franca posedas la konsonanton [w] (ekz-e oiseau [wa'zo], Ouest [wεst], ouïe [wi]) – sed Zamenhofo ne trovis konvena uzi ĝin en klarigo, kaj ankaŭ la francojn li sendas al alilingva ekzemplo;
  • la angla posedas kaj la konsonanton [w], kaj diftongojn kun ŭ – tial Zamenhofo indikas la diftongon el mount, kaj ne mencias la konsonanton;
  • la pola lingvo klerula ja posedas la diftongojn kaj en la pruntvorotoj kiel autorEuropa, do ĝuste tiajn, kiajn Zamenhofo intencis doni al Esperanto; tio estis afero konscie lernata (malsimile ol por la germanoj aŭ angloj), tial li ne bezonis aparte klarigi tion al la poloj (krome, en la moderna pola lingvo la sonvaloro de ł ŝanĝiĝis en [w], sed en la zamenhofa epoko tiu duonvokaligo – pole wałczenie – oficiale ne ekzistis; ĝi ankoraŭ estis rigardata kiel subnorma plebaĵo kaj iĝis norma nur en la mezo de la 20ª jc).

En la ceteraj partoj de la Fundamento

En la Fundamenta Ekzercaro
Malgraŭ la avertoj de la gramatiketoj rusa kaj germana, en §1 aperas la liternomo ŭo. (Ĉiuj ceteraj aperoj de ŭ, 149 entute, estas en la kombino , plus Eŭropo en la ekzerco pri legado.)
En la Antaŭparolo
Nur ene de (40 aperoj).
En la Universala vortaro
68 aperoj en + leŭtenanto.

Posta leksiko

Poste Zamenhofo dufoje uzis antaŭvokalan ŭ (en sonimitoj):

  • Ĉiam la bubeto krias: ŭa! ŭa! ŭa! [Revizoro, 5:5] (originale: Всё будет мальчишка кричать: уа! уа! уа!)
  • «Kŭaks, kŭaks, brekekekeks!» estis ĉio, kion li povis diri (la Fabeloj, «Elinjo-fingreto»; «li» estas bufido)

Tiu sonimito kŭaks estas hapakso; en la aliaj fabeloj Zamenhofo uzas la regulan sonimiton kvak! kaj la verbon kvaki :

  • «Kvak! Estas malseke!» [Malgranda Tuk]
  • … tio estis ranoj, kiuj kvakis en la marĉoj [Anneto]

Malprobablas ke per uzo de kŭaks Zamenhofo volis distingi inter la blekoj ranaj kaj bufaj.

La unika (nezamenhofa) poŭpo (kaj ĝia rivalo pobo) ne estas tiom marĝena kiel ŭesto kaj ŭato.

Sume en la klasika Esperanto

En mia kolekto da komputile legeblaj tekstoj zamenhofaj (sume ĉ. 1′283′000 vortoj, inklude la Malnovan Testamenton) la litero aperas en la regulaj kombinoj aŭ, eŭ 25′832 fojojn; la neregulaj kombinoj estas nur en la 9 aperoj de la tri vortoj ŭo, ŭa, kŭaks en la tri supre cititaj lokoj (mi esceptas la solstarajn aperojn de ŭ en la literlistoj ktp, kaj en la avertoj pri misuzoj, kiel «ne … tróŭ-zi» en la 70ª LR).

Ĉe Kabe da neregulaj uzoj de ŭ mi trovis neniom (en la tradukoj de «Faraono», «Partoj kaj filoj», la fabeloj de la fratoj Grimm kaj kelkaj noveloj, sume ĉ. 391′600 vortoj) – kontraŭ 7′996 regulaj aperoj.


La Lingva Respondo de Zamenhofo pri la duonvokaloj

Ĉi-sube estas citita la «lingva respondo» fare de Zamenhofo, aperinta en Esperantisto (1893, p. 15), kaj numerita kiel la 70ª en la Varingjena eldono:

Pri la literoj U kaj Ŭ, I kaj J. Kelkaj amikoj ne bone komprenas kaj ne regule uzas la literojn u, ŭ, i kaj j. Laŭ ilia opinio (esprimita eĉ en kelkaj lernolibroj) la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras «duoblan vokalon»; ili sekve elparolas au kiel aŭ, ei kiel ej k.t.p. Tio ĉi estas eraro. En nia lingvo ne ekzistas duoblaj vokaloj, sed ĉiu litero estas elparolata ĉiam egale kaj ĉiam aparte. Sekve oni devas legi ba-lá-u, pra-ú-lo, tro-ú-zi, de-í-ri, kré-i, hero-í-no kaj ne bá-laŭ, práŭ-lo, tróŭ-zi, déj-ri, krej, herój-no (kiel faras multaj germanoj, havantaj tiun ĉi kutimon en sia lingvo). La literoj u kaj i devas ĉiam esti elparolataj klare kaj aparte, kiel ĉiu alia litero.

Sed ekster u kaj i en nia lingvo ekzistas ankoraŭ la literoj ŭ kaj j, kies elparolado estas simila al la elparolado de u kaj i, sed pli mallonga kaj ne prezentanta silabon (kiel konsonanto); se ili staras post vokalo, ili estas elparolataj kun ĝi en unu silabo kaj tial faras impreson de duobla vokalo. La literoj ŭ kaj j ĉiam ankaŭ estas elparolataj aparte, sed ili ĉiam estas konsonantoj, tute egale, ĉu ili staras antaŭ vokalo aŭ post vokalo. Sekve oni devas legi ja-ro, jus-ta, kra-jo-no, fraŭ-lo, Eŭ-ro-po, foj-no, paj-lo kaj ne i-a-ro, i-us-ta, kra-i-o-no, fra-u-lo, E-u-ro-po, fo-i-no, pa-i-lo. Se ni la germanajn vortojn Saite, Traube volus skribi per ortografio Esperanta, ni devus skribi Zajte, Traŭbe. La vorto laŭta ekzemple estas dusilaba kaj ne trisilaba, sed ne pro la kaŭzo ke estas kvazaŭ duobla vokalo, sed nur ĉar ŭ estas konsonanto (dum u estas vokalo).

Kelkaj klarigoj pri la respondo

La respondo temas pri literoj. Pli speciale, ĝi temas pri duliteraĵoj kiuj konsistas el du vokalliteroj (literoj kies sonvaloro estas vokalo). Aplikante la kutiman metonimion, Zamenhofo parolas pri «vokaloj» kaj «konsonantoj» celante literojn kun tiaj respektivaj sonvaloroj. (Ekz‑e konsideru la frazon: «la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras „duoblan vokalon“»; parolsono ne povas antaŭiri literon, tial «antaŭirantaj vokaloj» fakte estas metonimio por «antaŭirantaj vokalliteroj».)

Interalie, la literkombinoj «ei» (kiel en la germana Saite) kaj «au» (kiel en la germana Traube) estas tiaj «duoblaj vokaloj».

Tamen ekzistas ankaŭ alia interpreto (ekz‑e ĝin prezentas akademiano Otto Prytz), kiu vidas en ĉi tiu esprimo «duobla vokalo» paŭsaĵon de la greka δίφθογγος, laŭvorte «dusona» aŭ «dutona»; en la moderna lingvo oni sentraduke transskribas tion: diftongo (termino oficiala ekde la 1ª OA).

Sekve de tiu interpreto de la lingva respondo n‑ro 70 multaj esperantistoj (kaj inter ili PIV) asertas, ke en Esperanto diftongoj ne ekzistas.

Mi opinias tiun fonetikan interpreton de «duoblaj vokaloj» malprobabla kaj malkonvena en la kunteksto de la respondo: ĝi ja temas pri literoj, pri la ortografio kaj voĉlegaj reguloj – kion indikas jam ĝia titolo. Kaj eĉ se la esprimon «duobla vokalo» inspiris la termino «diftongo» (konjekto neniel bezonata por interpreti la respondon), eĉ tiam restas la eblo de la sama metonimio – ekz‑e laŭ la signifo 2a de la difino de la Oksforda vortaro:

diphthong n.
1 a speech sound in one syllable (…)
2 a a digraph representing the sound of a diphthong or single vowel (as in feat).
b a compound vowel character; a ligature (as Æ).

Mi ripetas, ne pri la fonetikaj diftongoj temas ĉi tiu respondo. La ĉeftemo estas averto kontraŭ eraro de iuj esperantistoj, kies hejmlingva skribosistemo trudas pozician mislegon i→/j/ (kiel la franca pied /pje/, kp la esperantan /pi’edo/), aŭ au→/aŭ/ (kiel la misdiftongigo Saud→/saŭd/, malgraŭ la origine akcenta kaj longa /u:/ en la araba nomo). Zamenhofo indikas, ke en Esperanto ĉiu duonvokalo havas apartan literon, kiu sola povas ĝin reprezenti en la skribo.

En tia interpreto ĉio estas tute ĝusta (kaj tute memevidenta kaj absolute senutila por ekz-e la rusoj, kies skribosistemo neniam konfuzas и /i/ kaj й /j/).

Cetere, ni komparu ĉi tiun Respondon kun Respondo konsiderinde pli malfrua.

Dek ok jarojn poste

La ortografian respondon pri la «duoblaj vokaloj» endas kompari kun iom tro liberala lingva respondo fonetika, publikigita 18 jarojn pli malfrue:

Pri elparolado en teorio kaj en praktiko. Kiel en ĉiuj lingvoj, tiel ankaŭ en Esperanto la sono j ordinare moligas la konsonanton, kiu staras antaŭ ĝi; oni sekve ne devas miri, ke ekzemple en la vorto «panjo» la plimulto de la Esperantistoj elparolas la nj kiel unu molan sonon (simile al la franca gn). Tiel same oni ne miru, ke en praktiko oni ordinare antaŭ gk elparolas la sonon n naze, aŭ ke antaŭ vokalo oni elparolas la i ordinare kiel ij. Batali kontraŭ tia natura emo en la elparolado ŝajnas al mi afero tute sencela kaj senbezona, ĉar tia elparolado (kiu estas iom pli eleganta, ol la elparolado pure teoria) donas nenian malkompreniĝon aŭ praktikan maloportunaĵon; sed rekomendi tian elparoladon (aŭ nomi ĝin «la sole ĝusta») ni ankaŭ ne devas, ĉar laŭ la teoria vidpunkto (kiu en Esperanto ofte povas esti ne severe observata, sed neniam povas esti rigardata kiel «erara») ni devas elparoli ĉiun sonon severe aparte; sekve se ni deziras paroli severe regule, ni devas elparoli «pan-jo», «san-go», «mi-a».
(Respondo 56ª, Oficiala Gazeto, IV, 1911, p. 222.)

Se Zamenhofo estus dirinta, ke la molaj konsonantoj sekvataj de j estas alofonoj de la malmola ĉefformo, t.e. ke

  • /panjo/ estas realigebla per [pańjo], aŭ
  • /sinjoro/ estas realigebla per [siɲjoro], aŭ
  • /inko/ estas realigebla per [iŋko] ktp –

tio estus tute bona kaj konforma al la moderna lingvostato. Tamen ĉi-okaze la vervo forportas Zamenhofon al la alia ekstremo, kaj li (se mi bone komprenas ĉi tiun respondon) pretas toleri multe pli seriozajn rompojn de la laŭfonema skribosistemo ol la naivaj diftongoj, kies ekziston iuj negas surbaze de la pli frua respondo: li ŝajnas permesi uzon de simplaj [pańo], [siɲoro], [saŋo], en kiuj koncernaj kromsonoj ne plu interpreteblas kiel poziciaj alofonoj de /n/ (en la pozicio antaŭ /j/); ilin do endus trakti aŭ kiel /pano, sinoro, sano/; aŭ kiel apartajn fonemojn.

Estas tre stranga toleri la misprononcon [saŋo] – kaj samtempe malpermesi la diftongan prononcon de laŭdo. Por mi la angla now (precipe en ĝia britia versio) sonas kiel tute bona realigo de naŭ. Kaj mount estas prezentita en la Fundamento kiel modelo pri ŭ.

Zamenhofo estis homo de sia tempo, kaj la konceptoj de la funkcia fonetiko, la nocioj fonemo kaj alofono estis al li nekonataj. Tamen kurioze, ili naskiĝis tute apude en la spaco kaj tempo.

Esperanto kaj la funkcia fonetiko

Esperanto (unue publikigita en Varsovio en la 1887ª jaro) kaj la konceptoj «fonemo», «funkcia fonetiko» (unue aperintaj en Varsovia publikaĵo de la 1881ª jaro3) estiĝis apude kaj evoluis paralele. Eĉ pli ol tio, Bodueno (Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ, Jan Niecisław Baudouin de Courtenay) persone vizitis Zamenhofon en Varsovio, kaj ĉiam subtenis Esperanton, interalie ĉe la Delegacio.

Tiuj homoj, socie tiom malproksimaj4 bone komprenis kaj estimis unu la alian. Tamen la fonetikaj ideoj de Bodueno evidente restis nekonataj al Zamenhofo – kaj la eŭropa scienco konatiĝis kun ili jardekojn poste, per la Praga lingvoscienca skolo, kien elmigris kelkaj disĉiploj de Bodueno.

La teorio

Mi pardonpetas pri tiu prezento de konataĵoj, tamen en la diskutoj pri diftongoj kaj similaj aferoj mi konstante vidas saltadon de unu nivelo en alian, konfuzon de aferoj fonologiaj kaj akustikaj ktp. Tial mi almenaŭ menciu la neceson distingi tiujn nivelojn.

Fonetiko kaj fonologio

La fizikaj, krudaj parolsonoj, formas malfinian kontinuon. Tiajn sonojn eblas studi objektive, per artikulacio (anatomie); akustike; mezuri per instrumentoj ktp. Tion mi nomus «fizika fonetiko».

Tamen en la reala lingvostudo oni kutime reduktas tiun kontinuon al iu finia sistemo da fonemoj; ekz-e estas 34 fonemoj en la rusa lingvo. Estas kiel ciferecigo de analoga teksto, voĉe legita aŭ mane skribita. Tian sistemon studas «funkcia fonetiko» aŭ «fonologio».

La transskribojn de fizika fonetiko oni pakas en rektajn krampojn: [ĭ], [j]. La transskribojn de la funkcia fonetiko laŭ la difino de la Praga skolo oni pakas per oblikvoj: /i/, /j/. Paralele kaj sendepende kun la Praga skolo evuluis ankaŭ aliaj difinoj de fonemo, ekz-e en la Moskva skolo (egale bazita sur la verkoj de Bodueno) – la fonologiajn transskribojn de la Moskva skolo oni metas inter krampojn angulajn: ⟨i⟩ ktp.

Diversaj lingvoj malsame strukturas la realon. Ne temas pri fiziologiaj apartaĵoj, temas pri tradicio kaj sistemo. Konsideru kiel ekzemplan analogion alian kontinuon, la spektrokolorojn.

Kiel difini la fonemaron

Unu el la reguloj kiujn oni aplikas difinante sonsistemon estas jena:

Elemento, kiu ĉiam aperas kiel akompananto de alia elemento, ne estas aparta signo. Se estas A kaj B, kaj B ĉiam aperas post A, tiam B ne estas aparta signo. Ĉe tio, se A povas aperi sen B, tiam A en tiaj okazoj estas aparta signo; dum B, ĉar ĝi ĉiam aperas kun A, estas nur ties «ombro». Alivorte, tiam ni havas du signojn, A kaj
AB, kie AB estas unu integra, neanalizinda tuto5.

La rusa [ŭo]

La validecon de la ĉi-supra regulo (almenaŭ por la ruslingvanoj) bone ilustras la rusa fonemo /o/, kiu fonologie estas diftongo (aŭ «diftongojdo») [ŭo]. Ordinara ruslingvano ne kredas tion kaj ne perceptas tiun [ŭ]: sekve de la indikita regulo la kombinon [ŭo] la rusoj perceptas kiel simplan fonemon. Sed alilingvanoj (ekz-e la francoj) klare perceptas diftongon. Por pruvi la diftongecon de la rusa /o/ al ruslingvano necesas registri vorton kiu ĝin entenas, kaj aŭdigi ĝin retrodirekte (inversigite). Tiam [ŭo] iĝos [oŭ], kaj ĉar tia sonkombino ne estas rusa fonemo, la rusoj bone aŭdos la diftongon. Tiel mi registris la rusan ekkrion «Он, он!» (/on, on/ – t.e. emfaza «Li, (estas) li!») – al kiu mi algluis ĝian komputile faritan inversigon (mi ankaŭ malrapidigis la registraĵon je 30% por pli bone evidentigi la diftongon). Rezultas (alklaku por aŭskulti!) [ŭon, ŭon – noŭ, noŭ].

«Leksike ne atestitaj» kaj «Fonetike maleblaj»

Oni ne tabuu iujn sonkombinojn nur tial, ke ili malestas en la jam establita leksiko. Tion mi ilustru per ekzemplo el la fonetiko rusa: abstrakte parolante, eblas fari liston el 19 kombinoj «ц (= с = /ʦ/) + konsonanto» artikulacie senproblemaj kaj koheraj kun la fonemaro: цк, цл, цн, … цф, цх. La rusa leksiko tamen reale uzas nur 7 el ili. Sed oni facile (sen ia ajn aparta trejnado) prononcas kaj ĝuste perceptas la nereprezentitajn kombinojn el la 19-era listo en fremdaj vortoj: Цфасман (Cfasman), Цхалтубо (Cĥaltubo).

Se anstataŭe konsideri iun maleblan kombinon, ekz-e цщ en imagitaj vortoj Цщокке, цщоккист, tiam per speciala streĉo de la artikulacio oni eble povus ĝin prononci; tamen ordinara aŭskultanto en tia kombino ignorus la komencan ц, kaj se la derivaĵon la lingvo asimilus, ĝi ricevus la sonformon egalan al tiu de (egale imagita) щекист.

Kompreneble oni konsideru la realajn parolsonojn, ne la ortografiajn fantomojn. La vortoj kiel «абстрактный» (abstrakta) aŭ «абсурдный» (absurda) neniel atestas, ke la malfacilega sonkombino [bs] estas fonetike reprezentita en la rusa. Reale tiuj vortoj entenas la laŭsisteman [ps], kaj la ortografio ne respondas al la realo.

La anglalingvaj (kaj esperantaj) artikoloj pri la kombineblo de fonemoj (kutime nomata fonotakso) emas konfuzi la du konceptojn: fakte neatestitajn kaj fonotakse maleblajn kombinojn. Ekz-e la angla artikolo asertas, ke «the sounds /kn/ and /ɡn/ are not permitted at the beginning of a word in Modern English»; tamen latente ili ja eblas, kaj ŝerce defia programista ĵargono tiun eblon realigas per sia GNU, kies defia prononco anglalingva estas /gnu:/. Rusaj vortaroj ne registras la duondecan vorton «взбзднуть» /vzbzdnuť/ kun 6 vortokomencaj konsonantoj (ĝi signifas «ekpiseti pro ektimo», estas tute regule formita, memkoprenebla kaj senprobleme prononcebla por ruslingvano; ĝi estas volonte uzata en vortaj ludoj kiel «Балда» – simila al la angla «Hangman» – ĉar ĝi malgajnigas ties kutiman strategion).


Pri kontraŭekzemploj liternoma kaj sonimitaj

Jen iom simila situacio en la rusa fonetiko, kiam ĝeneralan aserton kontraŭas liternomo kaj sonimito6.

En la rusa lingvo la parolsono [ɨ], signata per la litero ы, estas pozicia alofono de la fonemo ⟨i⟩. Nome, ĝi realigas la fonemon en la pozicio post malmola konsonanto ene de sintagmo:

нить – ныть t.e. [ńiť] – [nɨť] t.e. ⟨ńiť⟩ – ⟨niť⟩
играть → сыграть, отыграть, подыграть7
искра → от [ы]скр (ortografie «от искр») …

Ĉi tiu koncepto, laŭ kiu la aperon de [ɨ] kondiĉas antaŭa konsonanto malmola, estas paradoksa por ruslingvano, ĉar en la rusa skribosistemo la efiko estas inversa: per ы oni signas malmolecon de la antaŭa konsonanto. Tial la fonetika kurso iom detale kaj tre konvinke refutas la komunajn obĵetojn kaj demonstras, kial tiu interpreto rezultigas pli belan kaj koheran sistemon; ĝis fine en petito aperas la du kontraŭekzemploj kiuj nin interesas:

Ankoraŭ unu obĵeto: estas la nomo de la litero «и» kaj la nomo de alia litero «ы» («Операция „Ы“»). Oni povas prononci ilin post paŭzo:
    – Kiu litero estas tiu?
    – И.
    – Kaj ĉi tiu?
    – Ы.
Do, ambaŭ parolsonoj, [i] kaj [ɨ], eblas en unu sama pozicio, post paŭzo; sekve, ne estas pozicia alternado; sekve ili estas malsamaj fonemoj. Ĉu?

Ankaŭ ci tiu rezonado ne estas valida. La liternomoj apartenas al terminologio, ne al la fonetiko de la komuna lingvo. (…) La liternomoj posedas sian propran, apartan fonetikon.

Simile, estas sonimito ы-ы-ы (plorsono):
    Ы-ы-ы … Меня наказал отец …
    Ы-ы-ы … Положите конец! (Лебедев-Кумач)
Tamen la interjekcioj ne estas argumento pri fonetiko de komunlingvaj vortoj.

Efektive, la liternomo Ы estas kiel anatomia preparaĵo, izolita el biologia organismo; oni povas ĝin ekzameni laŭ la celoj de esploro, sed tio ne montras ĝian funkciadon en la organismo. Kaj la sonimitoj evidente estas parolsonaj imitaĵoj de alispeca, ne-parola sono.

Ankaŭ alilingve oni trovas similajn ekzemplojn. La polaj Ą kaj Ę (la nazaj o kaj e) normale ne aperas vortokomence – krom estkiel la nomoj la indikitaj literoj. Simile, laŭ informo de Bertilo Wennergren,

La nomo de la Sveda litero Ä estas elparolata kun vokalsono, kiun oni cetere uzas nur kiam EÄ aperas antaŭ R. Tion oni faras por ke oni povu klare distingi la nomojn de la literoj E kaj Ä.

Pri tiuj ekzemploj oni obĵetis, ke ili prezentas esceptojn vokalajn, kaj ke pli konvinka estus ekzemplo konsonanta. Mi ne konsentas pri tiu obĵeto: ja gravas, ke liternomo estas parolsono elŝirita el la normala parolfluo; tamen ankaŭ konsonanta ekzemplo estas ebla.

Ĉu vi iam pripensis, kial kelkaj konsonantaj literoj en la tradicia alfabeto latina havas nomojn, kiuj komenciĝas per «e» (el, em, en, es …) – dum la pli regula modelo estas, inverse, komenci per la konsonanto, kaj fini per «e» (be, ce, de, ge, pe, te, ve …)?

Tre versimila ekspliko estas, ke iam (ekde la etruskoj, en kies lingvo m, n, l, r povis formi silabon) almenaŭ kelkajn el tiuj poste e-komencaj konsonantoliteroj oni nomis simple per ilia sono: lll, mmm, nnn, sss. Oni tamen ne povas simile izoli la eksplodajn konsonantojn kiel b, p, k, d – tial al ili oni postmetis vokalon.

Tiam do kelkaj liternomoj konsistis el solstara konsonanto, kio en la normala parolfluo maleblas, kvankam kelkaj el ili ja funkcias interjekcie: ruse «(t)sss» ordonas silenton, «mmm» estas uzebla kiel esprimo de hezito (kp ankaŭ «hm…») aŭ sonimito de bovinbleko.

Nu, probable ĝuste tiu eksterodinareco igis postajn gramatikistojn (pli specife, Varonon en la 1ª jc a.K.) aldoni la vokalon; tamen ili ĝin aldonis antaŭen, ĉar tio iom pli bone esprimis la akustikan impreson de tutkonsonanta liternomo, kaj ebligis ĝin «tiri» laŭ la malnova tradicio.

Kio estas diftongo

Ni jam vidis konfuzon pri la signifoj fonetika kaj skriba (grafika) de la termino diftongo en la sekcio pri LR n-ro 70; tamen ankaŭ ene de fonetiko endas distingi inter la signifoj fizika kaj fonologia.

Tiel okazis, ke en la angla lingvo la diftongoj estas, interalie, apartaj parolsonoj kaj fizike, kaj funkcie; sekve de tiu hazardo la anglalingvaj aŭtoroj taksas «veraj» nur tiajn diftongojn, kiuj artikulacie glitas de unu pozicio al alia, ne estas simpla apudmeto de «puraj» parolsonoj; kaj tiun ideon esprimas ankaŭ NPIV:

diftong¹o Λ Vokalo, kiu ŝanĝas unufoje sian tembron dum la eliĝo (ekz. la sono, reprezentata per i en la angla vorto fine); analoge (sed evi) en E., kombino de du malsamaj vokoidoj, unusilabe prononcataj, el kiuj unu estas vokalo k la alia konsonanto, ekz. aŭ, eŭ, aj, ej, oj, uj. ➞ digramo, dierezo.

Atentindas ke neanglaj studoj de diftongeco – ekz-e en la franca Vikipedio, ĉu /wa/ estas traktebla kiel fonologia diftongo – akcentas ĝuste la fonologian aspekton de la koncepto; nenion ili diras pri la akustikaj aŭ artikulaciaj trajtoj, sed ekzamenas la «minimumajn parojn». Kaj tia fonologia koncepto nepre pli konvenas al Esperanto, kies fizika bazo fonetika estas multe pli nebula, ol en la nacilingvoj (eĉ ol en la angla).

John Wells skribis en siaj «Lingvistikaj aspektoj de Esperanto»8:

El fonologia vidpunkto ni rigardas la diftongojn aŭ, eŭ, same kiel ej, aj, oj, uj, kiel vokalon plus konsonanto; la konsonanto en tiuj kombinoj estas ja duonvokalo, do artikulacie vokoida (vokal-simila). En diversaj aliaj lingvoj (ekzemple la angla) tia analizo de diftongoj ne estas kontentiga, kaj por tiaj lingvoj ni rigardas la diftongojn fonologie kiel vokalojn.

Mi nur duone konsentas:

  1. Mi plene konsentas pri la j-serio: mi jam indikis, ke kvankam mi mem fizike prononcas [kaĭ] (kaj), [tuĭ] (tuj), [foĭ.no] (fojno) – tamen fonologie ili estas /kaj/, /tuj/, /fojno/.
  2. Mi malkonsentas pri la ŭ-kombinoj, kiuj fonologie estas traktendaj kiel diftongoj (vd ĉi-supre pri la AB-signo en difino de fonemaro); precipe se ekskludi la fonologie nevalidajn kontraŭekzemplojn liternoman kaj interjekciajn.

Samsence skribis Bertilo Wennergren9:

Mi preferas analizi kaj kiel apartajn fonemojn anstataŭ klasi ŭ kiel konsonanton similan al j. La kialo estas, ke dum j libere kombiniĝas kun vokaloj (ja, je, ji?, jo, ju, aj, ej, ij?, oj, uj), ŭ estas limigita al la kombinoj kaj . ekzistas en nur du radikoj, poŭp’ kaj poŭl, kiujn oni eĉ anstataŭigas per diversaj formoj (pob’, pull’, pool’). Ŝajnas, ke oni ne rekonas kiel eblan kombinon, aŭ almenaŭ ĝin instinkte evitas, same kiel kaj .

Morfenkomenca kaj postkonsonanta ŭ aperas nur esceptokaze, la liternomo ŭo (neevitebla kazo kun tute escepta karaktero …); kaj la onomatopeo ŭa (onomatopeoj tiaj, kielk ŭa, ne vere estas partoj de la lingvo).

Vortojn kiel ŭato, Gŭatemalo ktp, mi konsideras eraraj kaj rekte kontraŭfundamentaj.

En sia tradicia formo la Fundamento entenas internan malkoheron inter, unuflanke, la lingvomaterialo kaj la komenca koncepto, en kiuj ŭ aperis nur kiel kromelemento de la du diftongoj; kaj aliflanke, la emo raciigi la lingvon surbaze de la principo «unu latineca litero – unu sono». Nenio estas pli salutinda, ol la emo raciigi la lingvon; la problemo estas, ĉu la teorio estas adekvata al la materialo. Mi opinias, ke bedaŭrinde Zamenhofo provis kombini du malkoherajn principojn:

  • la tradicie-latinecan prezenton de diftongoj per duliteraĵoj (aŭ, eŭ); kaj
  • apartigon, memstarigon de ties dua litero – kio malkoheras kun la fonologia sistemo de la reala lingvo.

Fakte, similan fiaskon prezentas la lingvoscience pli impona projekto IFA. Ankaŭ ĝi ambiciis uzi «unu signon por unu parolsono»:

(IPA) does not normally use combinations of letters to represent single sounds, the way English does with ⟨sh⟩, ⟨th⟩ and ⟨ng⟩, or single letters to represent multiple sounds the way ⟨x⟩ represents /ks/ or /ɡz/ in English.
(la anglalingva Vikipedio)

Sed malgraŭ tiu principo la fonetikajn diftongojn IFA prezentas per fonologiaj literkombinoj. La Ŝava alfabeto (vd sube) estas ĉi-rilate pli kohera, disponigante apartajn literojn por la diftongoj.

La dilemo

La koherigon eblas atingi dumaniere:

  1. ĝeneraligi la uzeblon de ŭ, ĝin apartigi en memstaran fonemon similan al j;
  2. aŭ male, senigi ĝin je ĝia memstareco, rezervante ĝian uzeblon al la du diftongoj.

Por oportunigi referencon al tiuj du ebloj mi nomos la unuan, emancipa (ŭ iĝas plenrajta kaj aparta fonemo); kaj la duan, diftonga (la lingvo konservas diftongojn en sia fonologia sistemo).

Ambaŭ solvoj eblas, la unua konservas la supraĵajn formulojn de la Fundamento, sed ŝanĝas la profundan fonologian strukturon de la lingvo; la dua ŝanĝas la priskribajn formulojn uzitajn en la Fundamento – sed konservas ĝian internan fonologion.

Se Ŭ estus samspeca kiel J (la emancipo de Ŭ)

Tion oni jam faras en la dubindaj transskriboj kiajn oni povas trovi en «Monato» ktp:

„La ĉina gimnastiko Tajĝiĉjŭan“
Watanabe [ŭatanabe]
Jacques Le Puil [ĵak le pŭil]
Poitiers [pŭatjé]
Radziłów [radziŭuf]
Władysław [vŭadisŭaf]
Wesley Clark [ŭezli klark]

Se oni volas serioze trakti Ŭ kiel fenomenon samspecan kiel J, kiel apartan kaj plenrajtan fonemon, pli ol kromelementon de diftongoj – tiam por pli klare kompreni la amplekson de ŝanĝo en la fonologia sistemo konvenus ŝanĝi ĝian literan prezenton: ĝi devus esti la konsonanto W: la fonemo /w/, kun la eblaj realigoj:

  • per [w] (la liternomo «wo»; la sonimito «kwaks»; «wato», «westo» ktp); kaj
  • per [ŭ] (ĉiuj normalaj aperoj de «ŭ»: awgusto, naw, anstataw, awskulti ktp).

Postuli de ordinara lingvano distingi inter la konsonanto [w] kaj la duonvokalo [ŭ] estas afero malmulte realisma; samkiel en la okazo pri /j/, necesas unuecigo. (Oni ja povus rezervi la literon ŭ por la pozicioj postvokalaj; naŭ sed wato. Tamen tio jam dekomence estus devio de la celata koherigo, kaj tio prezentus problemojn ĉe la vortoj kiel Okina[wŭ]a.)

Kompreneble, tio ne estas ia «natura leĝo», sed tio estus pli honesta prezento, kiu pli klare vidigas la konsekvencojn de tia interpreto. Kaj ĝi certe estas tute konforma al la unuecigo de /j/-alofonoj per la litero j.

Tio povas iomete ĝeni la okulon en la -kombinoj; sed ne pli ol krajono (crayon), Jorko (York).

Analogie kun la fundamenta silabado «Ma-jo» oni tiam diru «na-wa», «anta-wen» ktp.

La supre citita aserto de J. Wells veriĝos: kaj fonologie ne plu estos diftongoj, sed liberaj kombinoj de vokalo kaj konsonanto (eĉ se fizike en multaj pozicioj ili restos diftongoj). La fonologia sistemo do ŝanĝiĝos: minus du diftongoj, plus unu konsonanto.

Oni devos zorge distingi inter [v] kaj [w]: [w] ne rajtos funkcii kiel alofono de /v/.

Tiom pli ĝena estos la tradicia transskribo de fremdlingva W per v (Vaŝingtono) aŭ u (Ruando). Tamen kvankam unu fuŝo apenaŭ estas pravigo por aliaj, ni estu justaj: tute simile la tradiciaj esperantigoj ofte misuzas i kiam pli ĝusta estus j : Makiavelo anstataŭ la ĝusta Makjavelo, tute misa Tokio anstataŭ la ĝusta Tokjo ktp.

Oni atendu lavangon da nomformoj kiujn la emancipo de [w] igos ne nur eblaj, sed eĉ preferindaj: Nikaragwo, Ekwadoro, Okinawo … eventuale ankaŭ wiskio ktp.

Sekvapaŝe oni devus pripensi la uzon de [w] en la nomoj kiel Wsewolodo (situacio tipa, ekzemple, por la ukrajna lingvo). Por esti honesta, mi menciu ke simila problemo sencas ankaŭ pri /j/ – kp la ĉeĥajn jsem (= «mi estas»), jsou (= «ili estas») ktp; aliflanke, mi ne konas uzojn de tiaj j-kombinoj en nomoj propraj; dum nomoj kun la kombino /w/ + konsonanto estas nemalmultaj.

Koherigo de la tradicia sistemo diftonga

Zamenhofo ne konis la koncepton «fonemo», kvankam intuicie li strebis krei skribosistemon laŭfoneman. Apartigo de la litero ŭ tamen rompas tiun principon kaj kreas tenton uzi ĝin pli vaste ol nur en la kombinoj kaj . En alfabeto laŭfonema devus aperi apartaj literoj por kaj , kaj ne devas aperi aparta ŭ. Evidente en ĉi tiu sekcio mi abstrahas pri la netuŝeblo de la Fundamento (kvankam ĝia celo estas ĝuste la konservado de la fundamenta sistemo).

La varianto ĉeĥa-hungara

La plej konservema solvo estas deklari la kombinojn kaj du unuopaj literoj; tiel la ĉeĥoj rigardas la kombinon ch unuopa litero, kiun ili lokas en sia alfabeto inter h kaj i:

a á b c č d ď e é ě f g h ch i í …

kaj sekve en la vortaro

Egypt < echo < ejhle

(evidente, ĉar la ĉeĥa ch = ĥ – kaj laŭ la sonvaloro, kaj laŭ la loko en la alfabeto – tio estas la sama ordo kiel en Esperanto: egipto < eĥo < ejo).

Simile en la hungara alfabeto aperas 7 literoj cs, gy, ly, ny, sz, ty, zs (kaj vortaro listigas vortojn en tiu ordo: cifera cukor csapadék … – kp en Esperanto: cifero < cunamo < ĉambro).

Eĉ pli proksima analogio estus la litero Ы en la rusa alfabeto, kie la literon Ь modifas la ne plu ekzistanta signo (ne plu litero) I.

Alia analogio, bone konata al la esperantistoj, estas la uzo de x en la surogata skribo iksisma: cx, gx, jx … estas en tia skribo nedivideblaj simplaj literoj; kaj simile estus pri aŭ, eŭ.

Tiam la alfabeto de Esperanto iĝus 29-litera:

a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u v z

Tio ŝajnas enkonduki la duliteraĵojn, kontraŭ kiaj Zamenhofo tiom energie protestis en LR n-ro 70; tamen logike tio estas uzo de iom komplikita diakritilo ŭ, simila al la ĉapeloj en ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ; nemulte gravas, ke ĝi aperas en postpozicio, dum la ĉapeloj, en la supera pozicio. Obĵeto kontraŭ la literoj kaj estas egalvalora al obĵeto kontraŭ la supersignoj.

La nomoj de tiuj du literoj povus esti kaj , kiel konvenas al la vokaloj; la nomo por la grafika elemento ŭ ne plu estas afero alfabeta (samkiel la supersigno de ŭ en la Fundamento ne estas difinita).

Ĉe tia difino la aspekto de la normalaj vortoj esperantaj neniel ŝanĝiĝas; ŝanĝiĝas la alfabeto kaj sekve la aranĝo de kelkaj artikoloj en la vortaroj:

atuto < avo < Azio < aŭdi < aŭtuno < babili

Ĉe vortodivido la literoj kaj estas same nedivideblaj, kiel la rusa Ы: kontraŭ-agi, neniam kontra-ŭagi.

Ankaŭ la du uzojn de ŭ en interjekcioj necesos ŝanĝi: kŭakskvaks, ŭaua.

La ĉefa problemo de tiu solvo konsistas en tio, ke restas la tento ekstrakti la diakritilon ŭ en apartan literon kaj reveni al la fundamenta alfabeto de la Ekzercaro – la kaptilo kiun Zamenhofo mem ne sukcesis eviti. (Oni cetere atentu, ke la nuna uzo de la alfabeto devias de tiu en UV: UV traktas supersignojn simile al la lingvoj okcidentaj kaj listigas: ĉe < ced⋅ < cedr⋅ < ĉef⋅ … La nuna leksikografio esperanta sekvas la tradicion orienteŭropan, en kiu c kaj ĉ estas tute apartaj literoj.)

Uzi super- aŭ subsignon

Alia memtrudiĝanta ideo estas uzi la tradician ĉapelon: â, ê:

 â: Âgusto, âtoro, ĉirkâ; hodiâ â morgâ matene.
Ê ê: Êropo, lêtenanto, nêtrala, ênuko; psêdoêropa.

Tio estus logika, sed tio tro devias de la internacia idealo latineca. Tiu varianto ŝajnas tute senŝanca.

Cetere, mi dankas al kolego Kiselman pro la informo, ke simila fenomeno ekzistas en la lingvo islanda: kelkajn diftongojn oni signas per dekstra korno sur la litero prezentanta la diftongokernan sonon: á [aŭ], ó [oŭ], é [ĭε]. Samkiel en la lingvoj orienteŭropaj kaj Esperanto, la diakritaĵojn oni rigardas apartaj literoj, kun aparta loko en la alfabeto:

a á b d ð e é f …

Tio devas bone funkcii en la islanda, ĉar en tiu lingvo, pro ĝia ekstrema purismo, la latinecaj internaciaĵoj malmultas.

IFA-a ligilo

En la praktika uzo de IFA-transskriboj oni plej ofte lasas al la leganto la zorgon distingi inter hiato kaj diftongo:

Haut /haʊt/;

aŭ markas la nesilaban elementon per diakritilo indikanta mallongecon – samkiel en Esperanto (ekz‑e «haŭto»). Tamen tio estas ne tute ĝusta maniero, kaj ne en ĉiuj lingvoj por ĉiu diftongo eblas indiki la ĉefan kaj la kroman elementon. Tial pli ĝusta maniero estas uzi eksterlinian arkan ligilon, superlinan (a͡u), aŭ sublinian (e͜u):

A͡ugusto, a͡utoro, ĉirka͡u
E͡uropo, le͡utenanto

aŭ respektive

A͜ugusto, a͜utoro, ĉirka͜u
E͜uropo, le͜utenanto

Tio evidente prezentas tipografiajn malfacilaĵojn, kaj aspektas aĉe.

Alfabeta aberacio

La problemoj de la ĵuse priskribitaj manieroj koherigi klarigas kiel aperis la problemo pri la fonemeco de ŭ.

Unuflanke, Zamenhofo strebis al evidenta internacieco de la leksiko:

En la nuna tempo nenia esploranto jam dubas, ke la vortaro de lingvo internacia ne povas konsisti el vortoj arbitre elpensitaj, sed devas konsisti nepre el vortoj romana-germanaj en ilia plej komune uzata formo («Esenco kaj estonteco», ĉap. 7ª)

Sekve necesis ke la vortoj latinaj, multaj el kiuj entenas la diftongon , aspektu kiel eble plej internacie. Tial la unuliteraj diakritaĵoj kiel âtoro estis neakcepteblaj. Ni tuj notu, ke tio ne koncernis la konsonanton w, kiun Zamenhofo kaj pliparto da postaj esperantistoj anstataŭigas aŭ per v (kiel en Vaŝingtono, Kornvalo, Kromvelo, Otavo, Delavaro, Havajo, Halovino, Vikipedio, Vindozo), aŭ per u (kiel en vualo, Baldueno, mueli, kuiri, buduaro, dueli, Eduardo, ekspluati, jaguaro, jezuito, Luizo, Pantagruelo, repertuaro, Ruando, silueto, suomo, tualeto, Uagaduguo, zuavo …).

Aliflanke, Zamenhofo volis konstrui koheran kaj facile lerneblan sistemon, en kiu ne estu ambiguaĵoj similaj al la polaj zaufany [za.u…] (kp praulo) kaj zautomatyzowany [za͜ŭ…] (kp aŭtomato).

Principe eblis tre ŝparemaj manieroj por malambiguigo:

  • uzi dividan streketon en nediftongaj au-kombinoj: pra-ulo, bala-u;
  • uzi tremaon por marki plenvokalan [u] en tiaj kombinoj: praülo, balaü (kp la francajn naïf, Noël aŭ la greka-latinan poëta).

Se Zamenhofo estus elektinta iun el tiaj malambiguigoj, neniu ekpensus pri aparta fonemo /ŭ/ – samkiel oni ne imagas apartan fonemon /ʊ̯/ por la germana. La ideo, ke la litero ŭ signas fonemon, estas ŝuldata ne al la reala sonsistemo de la lingvo, sed al la doktrino, ke Esperanto havas strikte fonologian alfabeton.


Nelatina alfabeto

La problemo do estas grandparte ŝuldata al la tradicio de la latina alfabeto. Kiel la afero status ĉe alibaza alfabeto? Nu, iuj el tiaj alfabetoj egale bone povas priservi ambaŭ solvojn. Estkiel nelatinan alfabeton mi kutime konsideras la Ŝava-Starlingan.

En sia Starlinga formo, la alfabeto bonege realigas la unuan alternativon: ŭ=w, kaj eĉ grafike sugestas la ideon pri tio, ke /j/ kaj /w/ estas aferoj samspecaj (la signobildo de unu estas la signobildo de la alia, turnita je 180°). Alivorte, ĝi prezentas la avantaĝon de unueca skribo awtoro, Waŝingtono – sed sen la ĝeno pri nekutimeco de aw (ĉar nenio estas apriore kutima en tia skribo).

Tamen ankaŭ la duan alternativon tiu signaro povas bonege realigi. La Starlinga adaptaĵo permutis (kompare kun la anglalingva originalo) la signojn por /j/ (yea) kaj /w/ (woe); tio efektive pli oportunas en Esperanto. Daŭrigante tiun modifon, oni povas uzi la diftongo-literojn ice kaj age por kaj . Rezultos jena alfabeto (kun ekzemplaj vortoj kaj ĉiuliteraĵo):

Mi preparis kelkajn specimenajn tekstojn en tiu diftonga alfabeto, interalie la bitlibrojn

  • Unuel: Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.
  • Luyken: Pro Iŝtar. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.

En ambaŭ verkoj, samkiel en mutltaj aliaj, nenie aperas libera respondaĵo de ŭ. Ĉe la bonaj aŭtoroj tia ŭ estas je pluraj grandoordoj malpli ofta, ol la malofta ĥ, kiun iuj volas ekstermi pro ĝia malofteco.

[w] kiel alofono de /v/

La angla lingvo havas la du fonemojn /v/ kaj /w/. Tamen pli ofte lingvo havas ne pli ol unu el ili: la germana kaj rusa posedas nur la fonemon /v/; la klasika Latino, la ukrajna, la ĉina posedas nur /w/. La diftonga alternativo ebligas uzi la sonon [w] kiel alofonon de /v/; por la rusa orelo tio sonus kiel ukrajna akĉento en ruslingva parolo: ĝi kaŭzas nenian problemon en komunikado. Tia permesemo ne plu eblos ĉe la emancipa alternativo, oni devos distingi la du parolsonojn kiel apartajn fonemojn.

Verdire, tiu postulo jam ekzistas ĉe la liternomoj: ŭovo. Nu, mi plu opinias, ke fonologie la liternomo ŭo estas kontraŭsistema eraro. Ĝia kroma problemo estas, ke en la rusa prononco la liternomo o egale sonas kiel [ŭo] (vd supre).

(Oni povus prezenti kelkajn aliajn parojn, kiuj tamen ne estas veraj opozicioj pro malsamaj silabadoj: laŭilavi, kvankam ja laŭ-i kaj la-vi; malgraŭemalgrave, kvankam malgraŭ-e kaj malgra-ve; naŭonavo, kvankam naŭ-o kaj na-vo ktp. La lasta paro tamen redukteblas al naŭnav’ – ĉu ĉi tio sufiĉas kiel konvinka opozicio?)

Konkludo

La Fundamento entenas du tavolojn: ĝi prezentas la lingvon Esperanto per tekstoj kaj vortaro (la objekta tavolo); kaj ĝi entenas certan teorion pri tiu lingvo (la meta-tavolo). La objekta tavolo estas la viva korpo de la lingvo; la teorio estas speco de pakaĵo, la vestoj en kiuj Zamenhofo prezentis sian verkon.

La teorio apartenis al la 19ª jc, kiam la funkcia fonetiko ankoraŭ estis naskiĝanta, kaj ĝia koncepto pri parolsonoj estas iom simplisma (cetere, tia ĝi restas ĉe la ĝenerala publiko ĝis nun). Tio influis la difinon de la alfabeto (kaj interalie, la liternomojn). Estiĝis malkohero inter la propra, interna strukturo de la objekta tavolo, unuflanke; kaj la ne tute adekvata teorio, aliflanke. Resume, la vesto ne estis bone almezurita (tio apenaŭ eblis ĉe la tiama modo).

Tiu malkohero kaŭzis streĉon, kiu restas fonto de provoj ŝanĝi la fonologian sistemon de la lingvo laŭ la teorio. Parte tion kaŭzas la reala bezono esprimi la fremdan sonon [w] per la rimedoj de Esperanto; sed tiaj mankantaj parolsonoj abundegas, sufiĉas indiki la angla-hispanajn [θ] kaj [ð]; tamen neniam tiu manko kaŭzis eĉ malplejan provon modifi la fonologian sistemon de Esperanto. Necesis kombino de la ekstera bezono kaj de la interna fendo, kian prezentas la teoria difekto en la difino de la alfabeto.

Estas du manieroj koherigi la tuton: konsekvence apliki la teorion, emancipante la literon ŭ, kio iom post iom ŝanĝos la objektan lingvon; aŭ koherigi la teorion al la interna strukturo.

Probable venkos la emancipo: ĝi bezonas nenian ŝanĝon en la ideologio, ĉiuj priskribaj vortoj restos la samaj (ŝanĝiĝos la interna strukturo, sed tion malmultaj rimarkos). Alivorte, korekto en la vesto post pli bona almezurado estus afero okulfrapa, kiun rimarkos ĉiuj – kaj kiu nepre kaŭzos protestojn pri la netuŝebla Fundamento. Politike pli facilas apliki ĥirurgion al la korpo, ŝanĝi la vivan organismon adaptante ĝin al la malnova vestaĵo; tion la publiko ne rimarkos.

Notoj


1. «Iuj volas uzi Ŭ en ĉiaj pozicioj. Ili kreas vortojn, kiuj havas komencan aŭ postkonsonantan Ŭ: Gŭatemalo, ŭato, ŭesto k.s. Tiaj vortoj estas eraraj, oni uzu Gvatemalo, vato kaj okcidento» [PMEG].

2. Dante tr. K. Kalocsay: Infero. Literatura Foiro, 1979. P. 274.

3. И.А. Бодуэн де Куртенэ: Некоторые отделы «сравнительной грамматики» славянских языков. – Русский филологический вестник. Varsovio, 1881. Vol. 5. («Endas divergentojn [= alofonojn] ĝeneraligi en fonemojn». – Панов, 111)

4. Post la Revolucio, respondante demandaron en la Petrograda universitato, la demandon pri la «socia deveno» Bodueno respondis per «de la imperiestroj Bizanciaj». Tamen li ne longe tiel provokis la novan reĝimon, kaj en la jaro 1818ª revenis Varsovion.

5. Панов М.В.: Фонетика. М.: Высшая школа, 1979. С. 10–11.

6. Samkie (5), p. 152.

7. Tia ŝanĝo tute regule okazas ankaŭ en pruntitaj radikoj, ekz-e предыстория (antaŭ-historio) aŭ подынтегральный (sub-Integrala). La apero de Ы en latina radiko ŝokas iujn, kaj ili preferas skribi (nenorme) предъистория, подъинтегральный; per tio ili fakte reinventas la praan formon de la litero Ы, kiu slavone estis la kombino ЪИ (tiel en multaj manuskriptoj), kaj kiun la tipografia ŝparemo transformis en la malpli larĝan (kvankam kontraŭsencan) kombinon ЬІ.

8. John Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. UEA, 1989. P. 19, piednoto 6.

9. Bertilo Wennergren: La fonologio de Esperanto. «Akademiaj studoj 1988–1990». Bailieboro: Esperanto Press. P 203.

Kelkaj pensoj pri la Esperanta verbosistemo (la ĉiama -ata/-ita)

Rim.: Ĉi tiu kontribuo baziĝas sur tri nepublicitaj eseoj miaj el la jaroj 2004 – 2007, kiujn mi parte verkis por la Interlingvistikaj Studoj ĉe la Adam-Mieckiewicz-Universitato en Poznań. Instigis min elverki ĝin prelego de Rudolf-Josef Fischer pri la temo dum la 22-a jarĉefkunveno de GIL la 30-an de novembro 2013. Mi dankas al Fischer kaj al Bertil Wennergren, kun kiuj jam antaŭ multaj jaroj mi fruktodone diskutis pri ĉi tiu temo.
La artikolo estas krome havebla en la formato pdf.

1. Enkonduke

Esperanto ekzistis jam 70 jarojn, kiam oni rimarkis1, ke la esperantistoj jam delonge uzis du sistemojn por esprimi procezon2 en la pasivo. Ekde ĉi tiu eltrovo esperantologoj kaj esperantistoj malkonsentas pri la uzado de la pasivaj verbformoj precipe en la pasinteco, la t.n. „atistoj“ interpretas la pasivajn participojn tempece, la „itistoj“ vidas aspektecan diferencon inter la formoj en -ata kaj tiuj en -ita (parte ankaŭ en aliaj formoj), kion oni povas klarigi per simpla ekzemplo el la debato (Aktoj I: 27): La frazon Ĉar mia aŭto estis riparata ĉi-matene, … atisto povus fini mi povis veturi al nia bankedo, dum itisto povus nur konkludi mi ne povis veturi al nia bankedo. Koncizan superrigardon pri la esenco de tiu disputo, ĉu komplete plenumita ago esprimiĝu pasive per -ata-ita, donas la Esperanta resumo de la artikolo ĉi-rilate grava de Lötzsch (1991: 402‒403), mi ne ĉion reskizos ĉi tie.
Malgraŭ la unusencaj eldiroj de la PAG, PMEG kaj multaj aliaj gramatikoj kaj malgraŭ decido de la Akademio de Esperanto (Aktoj I: 52), ĉiuj favore al itismo, la du grupoj ĝis hodiaŭ uzas siajn sistemojn, sed, kiel atentigis R. Fischer en sia prelego (kp. la komencan rimarkigon), videblas ĝenerala necerteco pri la ĝusta formo uzenda, tiel ke oni aŭ evitas la pasivon aŭ ĉiam uzas -ita, eĉ en okazoj, kie klare kaj laŭ ĉiuj gramatikoj aperu -ata.
Kuriozaĵo de la disputo estas, ke ja multa inko fluis por polemikoj, sed ne por difino de la lingvaj kategorioj, pri kiuj oni skribas. Fakte regas plena ĥaoso kaj malkonsento en la kompreno de gravaj nocioj kiel ekz. aspekto3. Mi do en la dua apendico donas kelkajn bazajn difinojn rilate akcionalecon, aspektecon, tensecon kaj verbvoĉon, por ke klaru almenaŭ mia kompreno de la koncernaj fenomenoj.

2. Pri la tensa sistemo de Esperanto ĝenerale

Esperanto havas tri tensajn formojn, markitajn per -as, -is, -os, kiuj en si mem (sen kunteksto) esprimas tensecon (en indikativo; la aliaj modoj estas tempe nedifinitaj kaj ne interesas nin ĉi-rilate), sed ne aliajn eblajn verbajn kategoriojn, precipe aspekton, kiel montras komparo inter la pola, Esperanta kaj germana tradukoj de simpla teksto:4

lingvokomparo ilustranta la diferencon inter aspektaj kaj tensaj lingvoj

Kiel la germana, tensa lingvo, ankaŭ Esperanto per la verbformo ne distingas inter koincido kaj sinsekvo, male al la aspekta lingvo pola. Alternative en c) eblas aspekteca precizigo per la kompleksa formo estis enirantaj.
Uzante la tempo-skemon de Reichenbach (ĉe Helbig/Buscha 1984: 144), kiu distingas inter paroltempo (kiam oni parolas, do kutime nun), referenctempo (tempo, pri kiu oni parolas) kaj okazotempo (tempo de ago, kiu havas iun rilaton al la referenctempo)5, oni povas diri, ke la simplaj tensofinaĵoj de la Esperanta verbo montras antaŭ-, sam- resp. posttempecon de la okazotempo al la paroltempo, dum la referenctempo impliciĝas nur el la kunteksto, ekz. de el la okazotempo de ado priskribita pli frue.6 Specialan kazon starigas la prezenco -as, kiu esprimas – tipologia banalaĵo – ankaŭ ĉiamveraĵojn sen strikta tempa rilato al la nuntempo (ekz. ĉiutage la suno leviĝas); ĉi tie oni devas paroli pri koncepta etendo de la okazotempo, ekstremokaze ad infinitum, kiu ja tamen ankaŭ samtempas kun la paroltempo.

3. Uzado de la tensoj en suborditaj propozicioj

Dum en simplaj frazoj do la uzado de la tensoj estas apenaŭ problema (ne ekzistas diferenco inter absoluta kaj relativa tensoj), en suborditaj frazoj penseblas almenaŭ tri sistemoj, laŭ kiuj referenco al la tempo povus funkcii:

    1. absoluta: Oni uzas la tensojn kiel en nesuborditaj frazoj (do en rilato al la paroltempo).
    2. relativa: Oni uzas la tensojn en rilato al la tempo de la ĉefpropozicio.7
    3. miksa: Oni uzas ilin jen relative, jen absolute, depende de la fraztipo.

La sistemon 3 uzas i.a. PAG (§§ 269-271), kiu donas regulojn por subpropozcioj kun relativa (§ 270) kaj absoluta (§ 271) tenso-uzoj. Willkommen (2007) en amplekseta ĉapitro (p. 51-59) instruas sistemon iom similan al la sistemo 2, tamen ne en ekstrema formo.8 La – pravan – sistemon 1 kun unu aldona regulo instruas PMEG (§ 33), por kio mi volas mallonge argumenti.
Rilate la sistemon laŭ PAG oni miras unue, pro kio servu relative komplika diferencigo en planlingvo, kaj due, kial krome ekzistas eĉ esceptoj al la ĝeneralaj reguloj. Dum PAG ĉion nur priskribas, sed ne klarigas, Willkommen (2007) ja donas principe simplan kialon por la tenso-uzo laŭ lia sistemo, tamen restas iom neklare, kio konkrete estas la „realtempo“ (Echtzeit, p. 51); krome laŭ lia gvidlinio (vd. pn. 8) formo kiel Kiam mi venis en la ĉambron, mi vidis, ke li skribas devus esti malĝusta, ĉar la unua propozicio ja jam formas situacion, el kies vidpunkto oni devus uzi la as-formon por esprimi samtempecon. Ekzemploj nekongruaj al la priparolata sistemo abundas.
La solvo estas relative facila: PAG sur neplenaj du paĝoj (§ 234) donas la regulojn de la nerekta parolo, laŭ kio tenso kaj modo ne ŝanĝiĝas per la transformo de rekta al nerekta parolo. En la ekzemploj oni trovas frazojn montrantajn, ke la nerekta „parolo“ entute ne estas limigita al la esprimo de io efektive eldirita,9 sed aperas ankaŭ post verboj de pensado, sciado, scivolo kaj percepto.10 Akceptante tion, oni povas forlasi dividon en relativ- kaj absoluttensajn subpropozciojn, kaj anstataŭe havas sistemon, en kiu oni principe uzas la tensojn en rilato al la paroltempo, kiel en simplaj frazoj, kio tamen pro la regulo de la nerekta parolo ne ĉiam estas videbla. Tio klarigas ne nur la ekzemplajn frazojn aperantajn en la reguloj de PAG kaj Willkommen pri la tenso-uzo, sed precipe ankaŭ la t.n. esceptojn.11
Per tio, ke frazoj kun nerekta parolo enkondukas virtualon punkton de parolo (de kiu dependas la tenso-elekto en la subpropozcio), oni efektive ricevas informon pri la rilato inter agotempo (de la subpropozcio) kaj referenctempo (de la ĉefpropozicio), dum en subpropozicioj kun efektive absoluta tenso-uzo oni aŭ ne povas tion vidi laŭforme, aŭ devas uzi kompleksajn tensojn, kp. la preskaŭ samsignifajn frazojn Estis bona ŝanco, ke estis pluvinte – Ke pluvis, mi opiniis bona ŝanco: en ambaŭ frazoj la referenctempo estas antaŭ la nuntempo, kaj la agotempo (de pluvi) estas antaŭ la referenctempo, aŭ Estis domaĝe, ke estis pluvonte – Mi lamentis, ke pluvos: en ambaŭ frazoj la referenctempo estas antaŭ la nuntempo, kaj la agotempo (de pluvi) troviĝas post la referenctempo.

4. La kunmetitaj tensoj

4.1 Ĝeneralaĵoj

Klaras nun sendube, ke la simplaj, nur aktivaj tensofinaĵoj -is, -as, -os esprimas esence antaŭ-, sam- kaj posttempecon de ago rilate al la paroltempo, do estas interese, kiel kondutas tiurilate la kunmetitaj tensoj.
Kiel estas konate, Esperanto havas naŭ tensojn en aktivo kaj pasivo konsistantajn el la simplaj tensaj formoj de la kopulo esti kaj la ses participoj. Tiuj tensoj estas ne nur hazardaj kombinoj de la verbo esti kaj la participoj, similaj al esti + ajna adjektivo, sed vere gramatikeriĝintaj esprimiloj. Tion montras la fakto, ke kutime ne estas eble kombini la participojn kun la fientiva verbo/sufiksoido (-)iĝi, kio eblas ĉe ĉiuj adjektivoj (ekz. iĝas ruĝa, sed ne *iĝas farbita).12
La plej akraj disputoj, precipe en la 1960-aj jaroj, sed intertempe plejparte finitaj pro dominanta uzado de la itismo, estiĝis semaziologie pri la interpreto de la kombinoj el estis + X-ita/-ata – ĉu opozicio de tenso aŭ de aspekto? – resp. onomaziologie pri la ĝusta pasiva esprimo de ago, kies referenc- kaj okazotempoj koincidas, do pri la pasiva ekvivalento de frazo Mi sendis la leteron hieraŭ – ĉu La letero estis sendita hieraŭLa letero estis sendata hieraŭ? Praktike la opozicio gravas antaŭ ĉio ĉe telikaj verboj, do la PAG-aj „verboj de rezulto“.
La atistoj13 interpretas la formojn kiel estis X-ita pure tensece, nome pluskvamperfektaj, do paralelaj al aktiva estis X-inta; formoj kiel estis X-ata esprimu ĉiujn aliajn preteritaĵojn kaj estu telikaj, do la ekvivalento al aktiva X-is.
La itistoj interpretas ĉi-lastajn formojn nur kiel esprimilon netelikigitan de samtempeco preterita, do paralelaj al aktiva estis X-anta, dum estis X-ita laŭ ili esprimas kaj pluskvamperfekton (eble kun klariga adverbo tempa) kaj simplan preteriton. Krome „la sufikso -at- enhavas nepre en si ian ideon pri daŭro, kaj -it- ideon pri rezulto“ (Waringhien 1989: 201); ĉi tio klarigu la fakton, ke verboj kun durativa akcionaleco kutime ne kombiniĝas kun -ita kaj tiuj kun momenta ne kun -ata.
Kiel Lötzsch (1991: 411‒413) kaj, iom malpli apodikte, Velger (1994: 22) konfirmas, la Zamenhofa lingvouzo, imitinda laŭ la Bulonja Deklaracio (§ 4.6), plejparte kongruas kun la itista sistemo. Tamen en la korpuso de la Zamenhofaj verkoj troveblas kelkaj ekzemploj de ne-itismaj formoj, kp. la ekzemplojn (el la Tekstaro, pro tio sen paĝindiko; Fundamentaj atestoj grasigitaj):

    1. Mono havata estas pli grava ol havita (Ekzercaro § 22)
    2. Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato (Ekzercaro § 22)
    3. viaj leteroj estas ĉiam skribitaj tute nelegeble (Ekzercaro § 41)
    4. multe da havitaj zorgoj (Marta)
    5. faktoj tute ne konataj, aŭ eble iam konitaj, sed jam de longe forgesitaj (Marta)
    6. la sono de la nomo de la homo amita kaj perdita (Marta)14
    7. Nun ĝi finis sian servadon kaj estis amita. (Fabeloj IV)
    8. apenaŭ kelke da fojoj vidita de ŝi (Marta)
    9. kiu en la daŭro de multaj jaroj estas jam elprovita en ĉiuj rilatoj (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    10. tiuj objektoj, kiuj videble estis forprenataj de ŝi (Marta)
    11. pecon da pano sekan kaj malmolan, malsekigatan eble nur per larmoj (Marta)
    12. por ke en okazo de rifuzo de ŝia flanko vi ne estu elmetata al vana malagrablaĵo (Marta)
    13. Tiu ĉi strangeco tamen povas esti klarigata. (Nefermita letero al s-ro de Beaufront)

Do ŝajnas, ke la afero ne estas tiel facila, kiel sugestas Lötzsch (1991: 411). Kvankam la verbo en multaj lingvoj (tiel ankaŭ en Esperanto) estas la plej komplika gramatikero kaj ampleksas plej multe da formoj, en planlingvo kun raciigita gramatiko oni ja povas atendi relative simplan sistemon, kio kontrastas al la komplikaj reguloj donataj ekz. en PAG (semantika distingo laŭ akcionaleco, distino inter atributiva kaj predikativa uzoj ktp.). Pro tio almenaŭ kiel laborhipotezon oni serioze konsideru la bazan aserton de la atistoj, ke la perfekta forma simetrio de la participoj kaj analogio al la simplaj, pure tensecaj verbformoj (la vokaloj -a-, -i-, -o-!) sugestas ankaŭ enhavan sistemecon, kian oni tamen en la praktiko ne povas trovi ankaŭ ĉe Zamenhof.
Bazan malsimetrion, tamen, la sistemo havas jam en sia morfologio: La kunmetitaj tensoj komplementas la simplajn tensojn nur en la aktivo, dum en la pasivo ili tiujn suplementas pro manko de sinteza pasivo. Apriore do entute ne certas, ĉu la aktivaj kaj la pasivaj participoj kondutu simetrie, kaj la konkurenco inter simplaj kaj kunmetitaj tensoj en la aktivo eĉ supozigas, ke funkcia disdiferenciĝo estas ebla. Oni devas do ekzameni la uzadon de ĉiuj participoj, kaj precipe gravas ĉi-rilate la paragrafoj 22, 24 kaj 25 de la Ekzercaro, kiuj modele montras ties uzadon kaj pro la netuŝebla norma valido de la Fundamento nepre estu kontentige klarigitaj per teorio pri la Esperanta verbosistemo.
Kiel ni vidis en ĉapitro 2, la simplaj tensoj en -is, -as resp. -os en la tempo-skemo de Reichenbach indikas antaŭ-, sam- resp. posttempecon de la okazotempo al la paroltempo, dum la referenctempo impliciĝas nur el la kunteksto.15 Komparante la ekzemplojn de kunmetitaj tensoj, provizore nur en la aktivo, klariĝas, ke en ili la formo de esti (resp., en sintezaj formoj, la finaĵo) esprimas la rilaton de la referenc- al la paroltempo, dum la participa formo esprimas la rilaton de la okazo- al la referenctempo, kion oni povas skemigi per la ekzempla verbo pluvi16 (punkto • indikas la paroltempon, ikso x la referenctempon kaj streko — la okazotempon):

okazo-, referenc- kaj paroltempoj en Esperanto

Tia sistemo estas samtempe simpla, ĉar ĝi estas morfologie travidebla (-i/a/os → -i/a/o(n)t-) kaj uzas nur unu helpverbon (esti, dum ekz. la germana uzas tri), kaj esprimriĉa, ĉar ĝi ankaŭ sen kunteksto indikas ago-, referenc- kaj paroltempon. Ke la participoj esprimas la rilaton de la okazo- al la referenctempo, verŝajnas ne nur el la ekzemploj de la Ekzercaro, sed jam el iliaj nomoj en la Fundamenta Gramatiko, kiu uzas la etnolingvajn terminojn por resp. participoj de estinteco/perfekto, estanteco/prezenco kaj estonteco/futuro. Rezultus do teorie certa simpla sistemo, surbaze de kiu oni nun devas esplori, kio sekvigas la malsimetriojn/variadon de la fakta uzado. Sed la variado koncernas nur parton de la verboj. Ĉe netelika verbo kiel pluvi, kies signifo post ajna tempo veras, ŝajne ne aperas ia problemo, alie aspektas la afero ĉe telikaj verboj, kiujn oni ja nur post atingo de certa punkto (ĉe transformaj verboj: la rezulto) opinias plenumitaj.17

4.2 Konsekvencoj

Konsiderante la diversajn akcionalecojn de verboj, antaŭ ĉio la telikecon, oni tuj komprenas la unua gravan konsekvencon: Se prezenca participo esprimas samtempecon, ĝi nepre devas netelikigi tian verbon kaj esprimi la adon ankoraŭ daŭrantan, kiu aktuale estas kondukonta al sia natura rezulto. Ĉar, se ĝi esprimus tiun rezulton, la propra ago samtempe kun ties atingo ja jam estus finiĝinta en la momento de la referenco, do ili ne plu povus esti samtempaj. Se la ĵusa konkludo ĝustas – kaj por tio pledas ne nur la logiko, sed ankaŭ la lingva tipologio – , la ĉefa uzad-maniero (kaj -postulo) de la atistoj estas malĝusta, ĉar simple neebla.
Kompletan agon kune kun ĝia rezulto18 oni do povas prezenti nur per preteritaj participoj, ĉar ilia okazotempo plene troviĝas antaŭ la referenctempo,19 kio estas antaŭkondiĉo por tio, ke rezulto povu esti samtempa al la referenctempo – ĉu ĝi estas efektive tia, aŭ ĉu ankaŭ ĝi jam antaŭe finiĝis,20 dependas de la kunteksto kaj ne estas markita forme. Neniel ja estas fiksite, kiom granda estas la diferenco inter la tempo de esti kaj tiu de la participo, ĝi povas esti apenaŭ perceptebla momento, sed ankaŭ milionoj da jaroj. Tio estigas ioman necertecon rilate referenc- kaj okazotempon, kp. la frazon Kaj Phantasus venis, plumo estis elŝirita al liZ, kie sen kunteksto ne klaras, kiam la elŝiro okazis (fakte post la alveno). En la aktivo la dilemo estis solvebla per la ekzisto de du formoj: La simpla formo esprimas principe samtempecon aŭ sinsekvon de agoj, la kunmetita formo specialiĝis al esprimo de antaŭtempeco (kp. Kaj Phantasus venis; oni elŝiris plumon al li resp. *Kaj Phantasus venis; oni estis elŝirinta plumon al li). Tio ne eblas en la pasivo; oni devus diri *estis estanta elŝirita resp. *estis estinta elŝirita, sed ĉi tiajn pezegajn formojn neniu iam uzis.
Ni do konfrontas la sekvan paradokson: En Esperanto per la pasivo en la preterito (kaj futuro) oni povas esprimi aŭ koincidon de okazo- kaj referenctempo kaj nekompleton de la ago, aŭ antaŭtempecon de la okazotempo rilate al la referenctempo kaj kompletan agon. Sed oni ne povas esprimi kompletan agon, kiu samtempas je referenca tempo, kiel ekz. en simpla frazo Mi forsendis la leteron je la dua – La atistoj substrekante la tempan rilaton diras La letero estis forsendata je la dua, senprave telikigante la participon en -ata, la itistoj, por kiuj informo pri plenumo aŭ provo de plenumo pli gravas, diras La letero estis forsendita je la dua, preteratendante la pritempan informon de -ita. Kaŭzo de la problemo verŝajne estas, ke Esperanto havas nur unu helpverbon, esti, dum ekz. la pola aŭ la germana uzas ĉe la pasivo ankaŭ iĝi (zostać, werden) por esprimi ĝuste la plenmuiĝon de la telika ago.
Zamenhof preferis plejparte la duan el ambaŭ ne tute ĝustaj uzad-manieroj. Gravan influon sur ĉi tiun (certe nekonscian21) decidon, supozeble havis lia gepatra lingvo slava. En ĉiuj slavaj lingvoj la distingo telika-netelika estas esprimebla (kaj esprimenda!) per gramatikeriĝintaj morfologiaj rimedoj, ne per kunteksto kiel plej ofte en la latinidaj lingvoj. En ili telika verbo (kutime prefikshava) ne povas esti kuntekste netelika, tiuokaze oni devas anstataŭigi ĝin per netelika verbo. Ĉi tiu telikeca sistemo en la nordslavaj lingvoj transprenis aldone la funkcion esprimi la aspekton, dum ekz. en la bulgara tiuj du kategorioj estas ankoraŭ apartaj (kp. Bertinetto/Delfitto 2000: 214‒217). Klara indiko por tio estas ankaŭ la ofta uzado de -ata por ripetataj faroj, kiuj unuope ja estas telikaj kaj do inklinu al -ita, sed kune formas unu, interne kompleksan, netelikan okazaĵon (Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte aĉetata de mi resp. La surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi, Ekzercaro, § 25, kp. ankaŭ Bertinetto/Delfitto 2000: 215).
Oni aldone konsideru, ke en la plimulto de la okazoj tiel detala distingado de tempaj procezoj, kian permesas esprimi la kunmetitaj tensoj, ne estas necesa: La kunteksto ĉion klarigas aŭ la parolanto entute ne volas sian eldiron precizigi, ĉar aliaj informaj eroj pli gravas. Kiel ĉiu parolanto de Esperanto scias, preskaŭ ĉiam sufiĉas la simplaj verbformoj, kaj trouzado de la kunmetitaj estas stilo ne nur peza, sed ankaŭ nenatura rigarde al la principo de lingva ekonomio. Sed la pasivo ne havas simplajn formojn, oni ĉiam devas decidi, kiun nuancon pligravigi per la elekto de -ata aŭ -ita, eĉ se oni ne volas aŭ entute scias. Tio verŝajne ege kontribuas al la necerteco rilate la uzadon de pasivaj verbformoj.
Resumante la ĉi-antaŭajn pripensojn, oni ne povas ne pensi, ke la ĉefa distingo inter -ata kaj -ita estas la esprimo de procezo kontraŭ rezulto. Tia opozicio kvazaŭ nature estiĝas el la tempa interpreta de la verbosistemo skizita supre kaj samtempe povas kontentige klarigi la Zamenhofan lingvouzon, kiu plejparte kongruas kun la itismo, sed devias de ĝi ĝuste en frazoj, kie kontraŭkutime la plenumiĝanta ago pli gravas ol ĝia rezulto (ekz. 2, 10‒13 kun -ata, laŭ aspektismo: -ita), aŭ netelika, durativa ado estas emfaze ĉesinta (ekz. 1, 4‒7 kun -ita, laŭ aspektismo: -ata ), aŭ la rezulto de telika, sed ripetata ago estas emfazata (ekz. 3, 8, 9 kun -ita, laŭ aspektismo: -ata).

5. Aspekto?

El la fakto, ke la rusa kaj pola versioj de la Fundamenta Gramatiko tradukas la ekzemplajn participojn farata kaj farita per respektive imperfektiva kaj perfektiva etnolingvaj formoj (делаемый/сделанный resp. czyniony/uczyniony), Lötzsch (1991: 411) konkludas, ke „sen la plej minimuma dubo“ la Esperantaj participoj diferenciĝas ne nur tempe, sed ankaŭ aspekte. Tamen la tradukoj ne devigas al tia konkludo, fakte, ĉu Zamenhof havis entute alian eblecon taŭge traduki la distingon de -ata kaj -ita ol per la najbara, sed miaopinie ne identa distingo imperfektiva – perfektiva? Se -ata/-ita esprimas, kiel la supra rezonado supozigas, opozicion procezo – rezulto, en la plej oftaj okazoj oni ja devas ilin rusigi aŭ poligi per aspekta opozicio.
Bedaŭrinde, ne multe helpas la esploro de Bertinetto/Delfitto (2000) pri la kombinado de telikeco kaj aspekteco en la latinidaj kaj angla lingvoj. Iliaj observoj, ke certaj subjunkcioj kaj adverboj regule havas la sekvajn kombinojn (Bertinetto/Delfitto 2000: 206),
aspekta resp. akcionala valoro de tempaj partikloj
jam en la rusa (kaj la pola) ne plu validas, pro la speciala kombino de aspekto kaj telikeco en ĉi tiuj lingvoj.
Esploro pri tiaj kombinaĵoj en la Zamenhofa korpuso donis nur malmultajn rezultojn, parte kontraŭdirajn. La sekvaj frazoj por tiu demando estas interesaj (eltiro):

    • Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita (Ekzercaro §25)
    • ŝia homa fiereco ne estis ankoraŭ rompita, ŝiaj fortoj ne estis ankoraŭ ruinigitaj (Marta)
    • Sed ne ĉio ankoraŭ estis finita. (Fabeloj de Andersen)
    • sed devus ankoraŭ esti kreita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • nia afero estis ankoraŭ tre malmulte konata en via lando (Kongresaj paroladoj)
    • ĝis ĝi estos portita sur la tombejon (Fabeloj de Andersen)
    • ĝis la demando estos solvita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • ĝis ĝi pli aŭ malpli frue estos plene efektivigita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • en la iom post iom akirata alkutimiĝo (Marta)
    • dum ĉio alia estis elmetita al ruiniĝado (Fabeloj de Andersen)
    • dum la kafo estis kuirata (Fabeloj de Andersen)

Ne eblas kongruigi la verbformojn de la ekzemploj kun aŭ la telikeca aŭ la aspekta kolumno de la supra tabelo.
Sed eble tio ja tamen donas informon: Ĉu eble ne la participo, sed la vera verbo esti (kiu estas aspektece kaj telikece neŭtrala) gravas por la kombino kun tiuj frazaj rimedoj? Mi ne aŭdacas decidi, sed la rezulto povus subteni la hipotezan sistemon, kiu baziĝas sur relativa tempindiko, kaj en kiu aspekteco kaj/aŭ telikeco estas nur kromsignifoj en konkreta frazo, kiuj aŭtomate estiĝas el la priskribata situacio – temas ja pri universalaĵoj, do la tuta demando ne estas, ĉu aspekto ktp. ekzistas en Esperanto, sed nur, ĉu ili estas devigaj.
Finante ĉi tiun enketon, oni nepre konsideru jenan demandon: Kiel jam montris la surprize oftaj trafoj por iĝi + -ita (kp. pn. 12), ofte la kombino esti + -ita ne nepre devas esprimi kunmetitan tenson, sed povus funkcii kiel esti + ajna adjektivo. Kiel esprimilo de rezulto -ita ja precipe taŭgas kiel kvazaŭ-adjektivo, kp. frazon kiel La fenestro estas fermita, entute ne eblas ĝin malfermi aŭ la Fundamentan Vortoj kunmetitaj [ja ne: kunmetotaj – C. B.] estas formataj… Tio signifas, la kombino esprimas staton je tempo difinita (de la tenso de esti). Ĉu eble en multe pli da okazoj de estis -ita Zamenhof intencis esprimi staton, kaj ne agon, kiel multaj itistoj poste interpretis? Kp. la polan, kiu entute ne tre ofte uzas la pasivon, kaj tiam pli ofte la kombinon być ‚esti‘ + perfektiva participo ol zostać ‚iĝi‘ + perfektiva participo, ankaŭ en okazoj, kie ekz. Germano uzus werden ‚iĝi‘ + participo preterita. Kp. frazojn kiel Leĝan sankcion ili ricevos nur en tiu okazo, se ili estos akceptitaj de la unua kongreso [...] (antaŭparolo al la Fundamento), aŭ Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita (Ekzercaro, § 22) aŭ [...] ĝis la piedoj estis kovrita de oficiala malvarmeco (Marta) – kiu decidu, kiam temas ankoraŭ pri la ago de la participo, kaj kiam pri ties rezulto? Helpetas la konsidero, ke la dua eblo akordas kun la hipoteza sistemo, kiu ĝis nun bone funkciis.
Oni do rajtas demandi, ĉu la hodiaŭa kutimo, uzi ekskluzive kaj larĝe la formon estis -ita por priskribo de procezoj konformas al la imitinda lingvouzo de Zamenhof.22

6. Konkludoj

Resume oni vidas, kiom komplika povas esti morfosintakso de ŝajne facila lingvo kiel Esperanto, kaj samtempe, ke la lingva analizo de la Internacia Lingvo ne atingis sian finon en la Plena Analiza Gramatiko. Se oni akceptas la ĉefajn rezultojn de ĉi tiu enketo, oni povas diri, ke la itistoj plejparte pravis rilate la participan uzadon de Zamenhof kaj intuicie ekkonis sistemon por bona Esperanto, sed ilia lingvoscienca klarigo ne plenumas kriteriojn de scienceco kaj ekzakto. La atistoj aliaflanke havis pli taŭgan teorian bazon, sed ĉi tiu kondukis ilin al malĝustaj konkludoj.
En ĉi tiu artikolo mi provis prezenti alternativan teorian klarigon, kiu praktike ne signifas renverson de la lingvo, sed tamen pli konformas al la nocioj kaj metodoj de la moderna lingvoscienco.
Ĉi tiu sistemo krome klarigas plimulton de la esceptoj rilate la itismon troveblaj ĉe Zamenhof, precipe, se temas pri la kombino de laŭdire nekongrua akcionala karaktero kun difinita participa finaĵo, ĉar la ĉi-tiea alternativa sistemo ne faras distingojn laŭ la signifo de la radikoj krom la lingve-tipologie baza de (ne)telikeco. Miaopinie la kaŭzo, ke tre malofte „verbo de daŭro sen rezulto“ (PAG-a termino) kombiniĝas kun -ita, povas esti parte etnolingva influo, parte la fakto, ke tia verbo post fino de sia daŭro ne postlasas rezulton, kiun -ita povus esprimi, ĉi tiu participo do uzeblas nur en la okazoj, kiam ilia okazotempo troviĝas antaŭ la referenctempo, por kio en la praktiko estas verŝajne malofta bezono, kp. ekz. la stile markitan Nun ĝi finis sian servadon kaj estis amita (Fabeloj de Anderesn). Finfine ŝajne eblas ambaŭ formoj, kp. la du sekvajn frazojn el Marta, kie simila enhavo havas tamen malsaman esprimon: ĝis nun ne konataj pensoj atakis la kapon de la juna virino, sed ŝi komencis sentadi ĝis nun ne konitan malfortecon. Eĉ la majstro ŝanceliĝas.

Literaturo kaj (grasigitaj) mallongigoj

Aktoj I = Aktoj de la Akademio. 1963-1967, Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto 9, Rotterdam – Paris s.j.

Bertinetto, Pier Marco/Denis Delfitto. 2000. „Aspect vs. Actionality: Why they should be kept apart“. En: Östen Dahl (eld.), Tense and Aspect in the Languages of Europe, Berlin – New York, 189‒226.

Helbig, Gerhard/Joachim Buscha. 81984. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Leipzig.

Lötzsch, Ronald. 1991. „Tempus, Passiv und Aspektualität im Esperanto (zur -ata-/-ita-Problematik)“. En: Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung (ZPSK) 44, 1991, 402‒414.

Miner, Ken. 2009. „Situacia aspekto en Esperanto“. http://lingvakritiko.com/2009/10/29/situacia-aspekto-en-esperanto/ [2013-12-20].

PAG = Kalocsay Kálmán/Gaston Waringhien. 41980. Plena analiza gramatiko de Esperanto. Rotterdam.

PMEG = Bertil Wennergren. 2013. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko 15.0, www.bertilow.com/pmeg/ [2013-12-20].

Velger, Helmuto. 1994. Kontribuoj al la norma esperantologio. Enkonduko, Ekspertizetoj, Kritikoj, Marburg.

Wacha Balázs. s.j. Iom pri tempo kaj aspekto. Nepublicita manuskripto, s.l.

Waringhien, Gaston. 21989. Lingvo kaj vivo. Esperantologiaj eseoj. Rotterdam.

Willkommen, Dirk. 22007. Esperanto-Grammatik. Hamburg.

Zamenhof, Ludwik L. 101991. Fundamento de Esperanto. Kun Enkondukoj, Notoj kaj Lingvaj Rimarkoj de D-ro A. Albaut. Pisa.

―. 181992. Fundamenta krestomatio de la lingvo Esperanto. Prinotita de G. Waringhien, Rotterdam.

―. 1992. Lingvaj respondoj. Plena kolekto. Jekaterinburg.

Apendico I: Esencaj atestoj el la Zamenhofa verkaro23

a) kun -ita:

    Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. (Ekzercaro §12)
    Mono havata estas pli grava ol havita. (Ekzercaro § 22)
    La surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi. (Ekzercaro §25)
    Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita. (Ekzercaro § 25)
    Estu trankvila, mia tuta ŝuldo estos pagita al vi baldaŭ. (Ekzercaro § 2 5)
    Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj (Ekzercaro § 27)
    Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita. (Ekzercaro § 33)
    Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; (Ekzercaro § 39)
    viaj leteroj estas ĉiam skribitaj tute nelegeble. (Ekzercaro § 41)
    la pala delikata buŝo estis fermita kaj silenta (Marta)
    Ŝia domo, kiu estis iam aranĝita por ŝi de la amanta mano de la edzo (Marta)
    tamen post ne plena horo la teo estis trinkita (Marta)
    Ŝiaj okuloj ĉiam estis fiksitaj sur la nun jam pala vizaĝo de Marta (Marta)
    multe da havitaj zorgoj (Marta)
    apenaŭ kelke da fojoj vidita de ŝi (Marta)
    mia mano estas ĉiam malfermita por tiuj, kiuj suferas! (Marta)
    kiu en la daŭro de multaj jaroj estas jam elprovita en ĉiuj rilatoj (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)

b) kun -ata:

    Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. (Ekzercaro § 22)
    Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte aĉetata de mi. (Ekzercaro § 25)
    Mi sciigas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos pagataj de mi. (Ekzercaro § 25)
    tiuj objektoj, kiuj videble estis forprenataj de ŝi (Marta)
    pecon da pano sekan kaj malmolan, malsekigatan eble nur per larmoj (Marta)
    sur la freŝa buŝo aperadis petola rideto, kvankam tuj forigata, tamen sufiĉe montranta internan kontentecon (Marta)
    por ke en okazo de rifuzo de ŝia flanko vi ne estu elmetata al vana malagrablaĵo (Marta)
    disvolviĝadis la pensfadeno en humila, de neniu rimarkata virina kapo (Marta)
    Tiu ĉi strangeco tamen povas esti klarigata. (Nefermita letero al s-ro de Beaufront)
    la idiotismo povas tute oportune resti kiel “esperantismo”, se ĝi nur estos komune akceptata (Lingvo Internacia, 1905, p. 545)
    multaj verkoj estus skribataj rekte en tiu ĉi lingvo (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    Tamen pli aŭ malpli frue tabulo estas transmetata kaj la komunikiĝado estas aranĝata. (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    Esperanto bonege kontentigas ĉiujn postulojn, kiuj povas esti farataj al lingvo internacia (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)

Apendico II: Difinoj de kelkaj gravaj lingvistikaj kategorioj24

akcionaleco (Aktionalität, actionality)
semantika funkcikategorio karakterizanta la objektivan formon de eldiro rilate al la tempo
Ĉi tiu kategorio, universala al ĉiuj lingvoj, enhavas ĉiujn lingvajn rimedojn por difini, kiel aspektas la procezo aŭ stato, pri kiu temas, sendepende de la interrilato kun aliaj adoj (aspekteco) aŭ de la paroltempo (tenseco); tamen kelkaj ~oj nur en kunteksto klare videbliĝas. Ĉiu verbo jam enhavas difinita(j)n ~o(j)n, kiu(j) en multaj lingvoj estas ŝanĝebla(j) per vortfaradaj rimedoj (vd. akcionalo). Ekz. en Esperanto li daŭre demandas (=akcionala li demandadas); por la eroj vd. sube. ~o estas superkategorio de akcionalo:

akcionalo (Aktionsart, lexical aspect)
leksika formkategorio karakterizanta la objektivan formon de verba esprimo rilate al la tempo
En multaj lingvoj la akcionalecoj enhavataj en verbo estas ŝanĝeblaj per vortfaradaj rimedoj, laŭ pli-malpli regula sistemo; nur tiam oni parolas pri ~o; ekz. en Esperanto -ad, -iĝ-, -ig- k.a.

telikeco (Telizität, telicity):
(vs.) semantika kategorio karakterizanta verban esprimon laŭ tio, ĉu ĝi enhavas principan, naturan plenumiĝon en si aŭ ne
Laŭ tio oni distingas du kvalitojn: telika (havanta en sia signifo principan plenumiĝon) kaj netelika (havanta en sia signifo neniun principan plenumiĝon). Ili estas parto de ĉiu simpla radiko (ekz. aĉeti, morti devige havas finpunkton, kuŝi, ludi teorie ne), sed ankaŭ ŝanĝeblaj pere de vortfarado (eltrinki ion) aŭ dependa de la kunteksto (telike neŭtralaj verboj, kiel ekz. skribi, kiu estas en li skribas netelika, sed en li skribis du leterojn telika). La proksimeco al aspekto estas evidenta, kaj fakte la aspekto de la nordslavaj lingvoj (sed ankaŭ de multaj aliaj lingvoj) diakrone devenas de distingo telika-netelika, kio efikas tiamaniere, ke oni ekz. la pola per kutima verbformo povas esprimi samtempe telikon kaj perfektivon resp. netelikon kaj imperfektivon, sed ne telikon kaj imperfektivon kaj inverse, kio eblas ekz. en la bulgara, kiu distingas indikon de telikeco (prefiksoj) kaj de aspekto (tensaj finaĵoj). Temas pri du disigendaj konceptoj lingvaj25. Ekz. telikajn verbojn helpe de imperfektiva aspekto aŭ kuntekstaj rimedoj oni povas netelikigi, kp. Mi estas skribanta leteron.

aspekteco (Aspektizität/Aspektualität, aspectuality)
semantika funkcikategorio de la esprimiloj karakterizantaj adon laŭ ties enordigo en interna tempa kunteksto
Ĉi tiu kategorio estas universala al ĉiuj lingvoj; ĝi servas por strukturigi la internan sinsekvon de situacioj de eldiro sur enhava ebeno, sendepende de la absoluta tempo, laŭ subjektiva takso de la parolanto (kaj pro tio ne ĉiam paralele en la unuopaj lingvoj); por la eroj vd. sube. ~o estas superkategorio de aspekto:

aspekto (Aspekt, aspect)
gramatika formkategorio de la esprimiloj karakterizantaj adon laŭ ties enordigo en interna tempa kunteksto
Multaj lingvoj, ekz. la slavaj aŭ la latinidaj, gramatikerigis la enhavatan aspektecon de siaj esprimoj al deviga sistemo. Oni atentu, ke, kvankam ekzistas laŭprincipe nur du kategorieroj, la a.oj estas uzataj en la unuopaj lingvoj diversmaniere kaj kun tre diversaj aldonaj signifoj. Ekz. ĝeneralaj konstatoj, kutimoj ktp. estas esprimataj en la slavaj lingvoj per imperfektivo kiel nemarkita kategorio, en la angla per la perfektivo, dum la imperfektivo estas uzebla nur por aktuale disvolviĝanta ado (simile al la E-a participo en -ant-).

imperfektivo (Imperfektiv/Kursiv, imperfective aspect)
aspekt(ec)o karakterizanta adon kiel ne limigitan en la tempo, do kiel procezon aŭ staton
Ĝi sekve prezentas adon kvazaŭ de ene. Tamen ĝi estas kombinebla kun limhavaj esprimoj (ekz. telikaj), interterminaligante ilin. ~eco kutime esprimas ion laŭkvante nedifinitan, ekz. pola On pił piwo ‚Li trinkis bieron.’ (iom).

perfektivo (Perfektiv/Komplexiv, perfective aspect)
aspekt(ec)o karakterizanta adon kiel limigitan en la tempo, do kiel okazaĵon
Ĝi sekve prezentas adon kvazaŭ de ekstere, kun limigo. Tial ĝi ne estas uzebla ĉe adoj akcionale senlimecaj. ~eco kutime esprimas ion laŭkvante difineblan, ekz. pola On wypił piwo ‚Li trinkis la bieron.’ (la tutan glason). ~a aspekto kaj paroltempo ne kombineblas, ĉar aktuala, ankoraŭ daŭranta situacio ne povas esti prezentata de ekstere. Laŭforme prezencaj ~oj ĉiam esprimas ion specialan, esence ne ~an (ekz. habitualon).

tenseco (Temporalität, temporality)
gramatika funkcikategorio, kiu enhavas ĉiujn esprimmanierojn rilatigantajn adon al la tempo
Ĉi tiu kategorio, universala al ĉiuj lingvoj, esprimas aŭ rilaton al la tempo de la parolado aŭ al al alia tempopunkto, pri kiu temas. Krom la verba esprimo tio eblas per aro da diversaj lingvaĵoj, ekz. adverboj (hieraŭ, postmorgaŭ). ~o estas superkategorio de tenso. Laŭ la rilato al la nuntempo distingeblas tri subkategorioj:

antaŭtempeco (Vorzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas antaŭ difinita tempopunkto
Tiu ĉi punkto povas esti la nuno (ekz. Li venis hieraŭ) aŭ priparolata tempo (ekz. Kiam li estis alveninta, li ripozis iomete).

samtempeco (Gleichzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas dum difinita tempopunkto
Ĉi tiu punkto povas esti la nuno (ekz. Li venas nun) aŭ priparolata tempo (ekz. Kiam li estis eniranta, al li rigardis ĉiuj).

posttempeco (Nachzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas post difinita tempopunkto
Ĉi tiu punkto povas esti la nuno (ekz. Li venos morgaŭ) aŭ priparolata tempo (ekz. Ĉar li estis alvenonta, oni purigis la tutan domon).

tenso (Tempus, tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo
Kutime tion plenumas la verbo, en E-o per la finaĵoj -as, -is kaj -os kaj la participaj finaĵoj. Kiel en la plimulto de la lingvoj ili montras nur rilaton, sen pli preciza indiko de la tempa distanco; tamen en kelkaj lingvoj ekzistas temp-spaca distingo ekz. inter hieraŭ kaj la tempo antaŭ hieraŭ.
Laŭ la maniero de la rilatigo oni distingas inter du specoj de tenso, absoluta kaj relativa:

tenso absoluta (absolutes Tempus, absolute tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo de la parolado
Refenca punkto de la ~o ~a ĉiam estas la nuntempo; ĝi enhavas do informon pri unu tempopunkto. En E-o tion esprimas la simplaj finaĵoj -as/-is/-os (kiuj neniam estas relativaj; ŝajnaj esceptoj klariĝas per la regulo de la nerekta parolo).

tenso relativa (relatives Tempus, realtive tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo priparolata
Referenca punkto de ~o ~a estas virtuala tempopunkto, kiu malsamas al la nuntempo kaj dependas de la priparolata situacio.
Per tio ~o ~a tre similas al aspekto, tamen funkcias malsame. Ĝi estas antaŭ-, sam- aŭ posttempeca al alia (absoluta) tenso, do enhavas informon pri du tempopunktoj, aŭ en si mem, aŭ en la nepra kombino kun la absoluta tenso ene de eldiro.

verbvoĉo (≈diatezo; Genus verbi, voice)
gramatika formkategorio indikanta la rilaton inter la ado kaj la aktanto, al kiu la ado esprimata de verbo rilatas
Temas do pri indiko de la rolo kutime de la subjekto. Aŭ ĝi efikas per ago al io, aŭ ago efikas al ĝi, aŭ ĝi restas en stato (sen ajna efiko). Plej ofte aperas la sekvaj kategorieroj:

aktivo (Aktiv, active voice)
(ss.) verbvoĉo indikanta, ke la aktanto, al kiu la verbo rilatas, efikas per la ago al io; (vs.) nemarkita voĉo, kies valoro dependas de la signifo de la verbo
En strikta senco la a.o esprimas, ke la subjekto estas la aganto. Ĉi tiun funkcion ĝi povas plenumi ĉe minimume duvalentaj verboj, kiuj ebligas diatezan opozicion (transformon en la pasivon, vd. sube). Tamen, kiel kutime forme plej simpla kaj ofta verbvoĉo, ĝi estas semantike nemarkita kaj servas por esprimi diversajn diatezojn, depende de la leksemo (~a en labori, mediala ĉe ruliĝi, pasiva ĉe fali, stata ĉe esti).

pasivo (Passiv, passive voice)
verbvoĉo en akuzativaj lingvoj indikanta, ke la ago, kiun la verbo esprimas, efikas al la aktanto, al kiu la verbo rilatas, kaŭzata de alia aktanto
En kontrasto al la aktivo la ~o do ĉe minimume duvalentaj verboj ebligas direktigi la fokuson al la agato, for de la aganto, kiu eĉ ne devas esti menciita.

Rimarkigoj:

1. En la antaŭparolo al la tria eldono de la Plena (Analiza) Gramatiko de Waringhien/Kalocsay (PAG: 13).

2. Mi dividas verban adon jenamaniere:
semantikaj disdivido de verboj
Ekz. statoj estas esti, vivi, okazoj estas fali, dormi, aktivecoj estas iri, paroli, faroj estas fari, marteli. Kp. termine kaj enhave similan, sed iom alian dividon ĉe Miner (2009). Atentu, ke la kapablo formi personan pasivon en Esperanto ne estas ligita kun unuopa ada klaso, sed kun la valento de la koncerna verbo, tiel ke unuflanke statoj kiel vidi povas havi pasivon, aliflanke aktivecoj kiel vojaĝi ne; decidiga estas la kapablo alpreni rektan objekton.

3. Ekz. Wacha s.j. komprenas la terminojn perfektiva/imperfektiva plejparte en la senco de telika/netelika, kio lian rezonadon igas miskomprenebla por kelkaj lingvistoj.

4. Kp. ankaŭ la artikolon de Miner (2009), laŭ kiu la simplaj tensoj en Esperanto estas nemarkitaj rilate la esprimon de aspekto.

5. Ekzemploj kun la kunmetitaj tensoj: Tiam ni volis promeni, sed estis jam pluvante: paroltempo = nun, referenctempo = volis kaj estis, agotempo = pluvante (samtempe); Kiam mi venos, li estos jam foririnta: paroltempo = nun, referenctempo = venos kaj estos, agotempo = foririnta (antaŭtempe); Mi ja volas iri, sed estas pluvonte: paroltempo = referenctempo = nun kaj estas, agotempo = pluvonte (posttempe).

6. Kiel montras la kunmetitaj tensoj (vd. malsupre), estas iom pli komplike, ĉar ne ĉiuj rilatoj inter parol-, referenc- kaj okazotempoj estas konvene esprimeblaj per la simplaj tensoj. Atentu krome, ke en Esperanto oni depende de la esprimota temporilato tre konsekvence uzas la konvenan tenson (Morgaŭ mi iros al la kinejo, ne *iras, kiel oni povus diri ekz. en la pola aŭ la germana).

7. Tio proksimigus la simplajn tensojn al formoj de aspekto (aspektaj lingvoj kutime ne havas relativajn tensojn), sed kiel ni vidis, aspekteca valoro mankas en la Esperantaj tensoj, krome ŝanĝo inter ĉef- kaj subpropozicia tensaj sistemoj estus absurda.

8. Willkommen (2007: 51): „Bezugspunkt ist der jeweilige Sprecher in der jeweiligen Situation [Punkto, al kiu oni rilatas, estas la koncerna parolanto en la koncerna situacio]“.

9. Ekz. Ili ne sciis, ke trafos ilin malbonoZ

10. PMEG en § 33.8 donas ampleksan liston de vortoj, post kiuj sekvas nerekta parolo. PAG (p. 357) mencias, post kelkaj verboj povas sekvi subpropozcioj kun relativaj (= nerekta parolo) aŭ kun absoluttensaj predikatoj, ekz. mi vidis, kiel li kuris – mi aŭdis, kiel bruas la plandoj de l´ marŝantaj soldatoj. Tiel klariĝas ŝajnaj esceptoj kiel Nun la soldato sciis, kia eksterordinara fajrilo tio estisZ (Willkommen 2007: 54 – li mirige ne prikomentas la formon por li „neregulan“ estis).

11. Ekz. ŝajnis, ke pluvos (percepto) – li havis la opinion, ke ĉio prosperos – „esceptoj“: estis bona ŝanco, ke ne pluvis – li rakontis, kiel li procedos (PAG §§ 270/271); Post unu jaro la dua fratino ricevis la permeson[,] sin levi tra la akvo kaj naĝi kien ŝi volas (Willkommen 2007: 57). Restas nur tre malmultaj atestoj, kie oni ne trovas simplan klarigon, ekz. [...] ŝi estis tiel bela, ke ĉiu povas vidi, ke ŝi estas vera reĝidinoZ (Willkommen 2007: 54). Ĉi tie oni eblu pensu pri vigla rakonto, do imago pri kvazaŭa nuntempo de la priskribata sceno, aŭ pri formo de ĉiamveraĵo.

12. Fakte serĉo por la kombino iĝis X-ita(j) en la Tekstaro rezultigas eĉ 25 trafojn (dum por la aliaj participoj multe malpli aŭ eĉ nul), sed parte en ili la participoj havas la karakteron de statadjektivoj (ekz. „la haŭto de miaj brakoj iĝis streĉita kaj malkomforta“, La ŝtona urbo), kaj parte ne troviĝas ĉe Zamenhof, sed ĉe unuopaj aŭtoroj aŭ en gazetoj (ekz. 11 trovoj en La majstro kaj Margarita, fragmentoj kaj sume 12 en Monato kaj La Ondo de Esperanto) kaj ne estas konsiderindaj bonstilaj, se eĉ ne eraraj.

13. Parolante ĉi tie pri „atistoj“ kaj „itistoj“ mi iom simpligas la faktan situacion, en kiu ekzistas diversaj skoloj de tempismo resp. aspektismo, sed mi ne volas ĉi tie skribi historian skizon de la esploroj, do en unuopaj detaloj la vidpunktoj de unuopaj aŭtoroj povus diferenci de la skolo atribuita al ili.

14. Waringhien (1989: 194 pn.) komprenas amita samtempa, sed la kunteksto tion neniel pravigas, krome ĝi estus malĝusta kaj laŭ atismo kaj laŭ itismo.

15. Kiel mi jam aludis en pn. 6, ne ĉiuj kombinoj de la tri pragmatikaj tempoj estas sufiĉe klare esprimeblaj per la simplaj verboformoj, nome tiuj, en kiuj la okazotempo troviĝas inter la referenc- kaj la paroltempo. Ekz. Mi volis eliri, sed videble estis pluvonte ≠ Mi volis eliri, sed videble pluvis.

16. Kp. krome la ekzemplojn en pn. 5.

17. Simpla testo por telikeco estas respondo al la demando „Ĉu li estas X-inta, se oni interrompis lin, kiam li X-is?“ – Provu ekz. kun skribi (netelika) kaj subskribi (telika).
La ununura kaj ĉi-kuntekste neglektinda netransforma verbtipo telika, kiun mi konas, estas formaĵo kiel la pola verbo doleżeć ‚kuŝi ĝis certa tempo‘.

18. Kompreneble, per la nura formo oni ĉi-okaze ne povas klarigi, kiu el la du partoj – efektiviĝo aŭ efekto (= rezulto) – pli gravas. Kutime la rezulto verŝajne estas pli interesa ol la ago, kiu ĝin efektivigis. Tio precipe validas en la pasivo, kiun povas formi nur transitivaj verboj, kaj transitivaj telikaj verboj ĉiam estas transformaj, do rezulthavaj. Oni do povas diri, ke la pasivo precipe taŭgas kaj sekve eble servas por esprimi rezulton, t.e. staton de la subjekto rezulte de ago, kiu al la subjekto efikis.

19. Kaj kompreneble la futuraj participoj, kies efektiviĝo troviĝas post la referenctempo. Ilin mi ĉi tie ne pli detale priparolos, sed parenteze mi volas esprimi mian malakcepton de la pozicio de Lötzsch (1991: 407), laŭ kiu -ota esprimas nepre devan modecon (deontische Modalität, deontic modality) kaj -onta prospektivon (prediktan modecon); ĉi tiaj kromsencoj povas sekvi simple el la lingva konceptigo de futuro, kies grado de realeco ja nepre dependas de la pritakso de la parolanto.

20. Kompreneble el pragmatika vidpunkto. Logike la rezulto de La letero estis sendita, t.e. la letero estis/as/os for, validas por ĉiam, sed el lingvokoncepta vidpunkto konsiderindas nur, ĉu la rezulto gravas por la referenctempo.

21. Se li konscius, li certe dirus ion pri la problemo, sed, kiel mi jam enkonduke skribis, ĝi ĝis 1957 restis nemalkovrita, kaj ne troveblas ajna mencio tiurilata en la Lingvaj Respondoj.

22. Pro tio estas bedaŭrinde, ke Waringhien – simile kiel en la okazo de la vortteorio – sukcesis voĉdonigi la Akademion favore al oficialigo de la itismo, kiu ne plene kongruas kun la lingvouzo de la (neŝanĝebla!) Fundamento.

23. Grasigo indikas Fundamentan fonton. Mi citas plejparte laŭ la Tekstaro, pro kio ne aperas paĝindikoj.

24. Ili devenas el frua malneto (per Vikipedia termino: ĝermo) de Lingvistika Vortaro (Livo), por kiu mi jam de multaj jaroj ne trovas la adekvatan tempon rilate pli- kaj ellaboron. Mi pardonpetas ĉiujn kolegojn, kiuj ekhavis esperon, ke ĝi baldaŭ aperos; tio ne okazos en la antaŭvidebla tempo.

25. Kion tamen multaj slavaj lingvistoj neas. Sed kp. la klaran disigon en la artikolo de Bertinetto/Delfitto (2000), kiu riĉas je ekzemploj kaj detaloj.

La signifo de derivado de landonomoj kaj etnonomoj en
fremdaj lingvoj por la valideco de la Zamenhofa sistemo

Sugestoj pri politikaj kaŭzoj de ĝia koruptiĝo

Ofte homoj ne scias, kial ilia lando estas nomata kiel ĝi estas nomata. Eĉ inter lingvistoj ekzistas disopinio pri la etimologio de multaj landonomojnoto 1. Scio de tio povas konfirmi aŭ malkonfirmi teoriojn pri la deveno de la popolo, ekzemple ĉu bulgaroj estis turka tribo aŭ ĉu ili venis el regiono en hodiaŭa Irano ?

Oni ankaŭ konas la fenomenon de popola etimologio. Se oni demandas Danon, de kie venas la nomo de lia popolo, li respondos, ke en la tempo de imperiestro Aŭgusto regis en Upsalo reĝo, kiu havis tri filojn: Dan, kiu ekhavis Danujon, Nori, kiu ekregis Norvegujon kaj Østen, kiu poste regis la Svedojn.

Sed laŭ vero la vorto “dhen” en Danmark havas la signifon plata, dum “marko” estas praĝermana vorto, signifanta limlando, simile al la slava vorto “krajina”noto 2.
Ukraina en la deksesa jarcento alprenis la signifon de duklando ĉirkaŭ Kijivonoto 3. Tiu signifo estas transmetita en la 19a jarcento al la tuta lando ‘Ukrainujo’. Aliaj lingvistoj opinias, ke la vorto ukraina havis la signifon de країна en la ukraina lingvo kaj край en la bulgara, nome finoteritorio, kaj poste de princlando, kaj ne speciale de la regiono ĉirkaŭ Kijivo. Tiu opinio tamen ne plaĉas al Ukrainaj naciemuloj, verŝajne ĉar tiel la historio de la signifo ne retroiras al la 16a jarcento.
Intertempe inter esperantistoj en Ukrainujo regas la opinio, ke la esperantigo de Ukraina: Ukraino, ne havas kiel signifon la landon, sed la landanon. Tio estas stranga. Se kontroli kelkajn eŭropajn lingvojn pri la signifo de ukraina oni rimarkas jene.

Germane kaj Nederlandlingve Ukraine/Oekraïne signifas la landon, en la angla Ukraine (aŭ the Ukraine) estas la lando, ankaŭ en la franca: Ukraine, kaj en la serba: Ukrajina. En tiuj lingvoj la enloĝanto ricevas sian nomon kiel derivaĵon de la landonomo: Ukrainer/Oekraïner, Ukrainian, Ukrainien, Ukrajinac.
Fakte el ĉiuj tridek eŭropaj kaj proksimaziaj lingvoj kvar havas finiĝon kiu malmulte similas al tiu de Ukrainio, nome Ucrania: la Hispana, Portugala, Armena kaj Greka. La aliaj 26 lingvoj, inter kiuj ĉiuj slavaj lingvoj, havas aŭ Oekraïne aŭ (sonas kiel) Ukraina aŭ Ukrajina aŭ Ukrajna. Estas klare, ke laŭ internacieco la lando devus havi la nomon Ukraino.

Kial tamen esperantistoj ekde la naŭdekaj jaroj de la antaŭa jarcento ekuzis Ukrainio?

Ĉu ili nepre volas esti rigardataj kiel popolo de Ukrainoj, tiel ke la landonomo devas esti derivata de tio kiel Ukrainio aŭ Ukrainujo? Pro tiuj kaj aliaj ekzemploj mi demandas min:

Ĉu planlingvo povas konscie elekti manieron de derivado de landonomoj, el – supozeble – politikaj motivoj, kiu diferencas de la internacia maniero de derivado?

Vi scias, ke Esperanto havas duoblan sistemon de derivado: per uzo de –uj, se oni konsideras la popolnomon kiel fundamentan – mi nomas ĝin la etneca modelo, kaj per –an, se oni konsideras la landonomon kiel fundamentan – tio estas la teritoria modelo. Ĉu aliaj lingvoj ankaŭ havas tian duoblan sistemon?

Kaj kiel oni povas rekoni kiuj el la du estas la fundamenta vorto, la popolnomo aŭ la landonomo,? Ĉu Holandija estas derivaĵo de Holanđanin aŭ inverse?

Kun kelkaj landoj la afero estas klara: Austrija → Austrijanac, Belgija → Belgijanac, Latvija → Latvijanac, Ukrajina → Ukrajinac, sed ItalijaItalijan? Mi supozis, ke ankaŭ tiu derivado estas laŭ la teritoria modelo.

Kion pri multaj landonomoj en la angla lingvo: Albania, Austria, Bosnia, Bulgaria, Estonia, ktp ? Tie la popolnomo egalas la landonomon plus –n: Albanian, Austrian, Bosnian, Bulgarian, Estonian. Ĉu aldono de litero aŭtomate signas la teritorian modelon? Aŭ ĉu ekzistas tria modelo, en kiu la gramatika rilato ne estas klara.
Eble landonomo kaj popolnomo estas kiel ĝemeloj, samtempe naskitaj, au tute ne ekzistas rilato. Mi decidis akcepti, ke en aliaj lingvoj ol Esperanto oni havas ankaŭ tiun modelon: la ĝemelan.
Nun, se kompari la lingvojn koncerne ilian modelon por nomi iun landon/popolon, ĉu ekzistas internacia simileco? Por esplori tion mi kreis tabelon de ĉiuj eŭropaj lando- kaj popolnomoj en la angla, franca, nederlanda, germana kaj serba lingvoj.

Mi notis, per blua koloro, se la popolnomo estas derivita, laŭ la modelo Islando → Islandano, aŭ per ruĝa koloro, se la landonomo estas derivita, laŭ la modelo Germano → Germanujo. Temas nur pri la modelo, ne pri la vortoj mem. Tio signifas, ke ekzemple Deutscher → Deutschland ricevas la saman koloron kiel Nemac → Nemaĉka. Se mi ne povis decidi, mi markis per verda koloro: la ĝemela modelo. Jen la rezulto:

Esperanto Deutsch Nederlands English Srpski Français plimulta modelo
Albanujo Albaner → Albanien Albanees → Albanië Albania → Albanian Albanac → Albanija Albanais → Albanie etneca
Andoro Andorra → Andorraner Andorra → Andorrees Andorra → Andorran Andora → Andorac Andorre → Andorran teritoria
Anglujo England → Engländer Engelsman → Engeland Englishman → England Englez → Engleska Anglais → Angleterre etneca
Aŭstrujo Österreich → Österreicher Oostenrijk → Oostenrijker Austria → Austrian Austrija → Austrijanac Autriche → Autrichien teritoria
Belgujo Belgien ↔ Belgier Belg → België Belgium ↔ Belgian Belgija → Belgijanac Belge → Belgique etneca
Belorusujo Weißrusse → Weißrussland Witrus → Wit-Rusland Belarus → Belarusian Belorus → Belorusija Biélorusse → Biélorussie etneca
Bosnio Bosnien → Bosnier Bosnië → Bosniër Bosnia → Bosnian Bosna → Bosanac Bosnie → Bosnien teritoria
Britujo Brite → Großbritannien Brit → Groot-Brittannië Briton → Great Britain Britanac → Velika Britanija Britannique → Grande-Bretagne etneca
Bulgarujo Bulgare → Bulgarien Bulgaar → Bulgarije Bulgaria → Bulgarian Bugar → Bugarska Bulgare → Bulgarie etneca
Ĉeĥujo Tscheche → Tschechien Tsjech → Tsjechië Czech → Czechia Čeh → Češka Tchèque → Tchéquie etneca
Danujo Däne → Dänemark Denemarken → Deen Dane → Denmark Danac → Danska Danois → Danemark etneca
Estonujo Este → Estland Est/Estlander → Estland Estonia → Estonian Estonac → Estonija Estonie → Estonien etneca
Finnlando Finne → Finland Fin → Finland Finn → Finland Finac → Finska Finlande → Finlandais etneca
Francujo Franzose → Frankreich Fransman → Frankrijk Frenchman → France Francuz → Francuska Français → France etneca
Germanujo Deutscher → Deutschland Duitser → Duitsland German → Germany Nemac → Nemačka Allemand → Allemagne etneca
Grekujo Grieche → Griechenland Griek → Griekenland Greek → Greece Grk → Grčka Grecque → Grèce etneca
Hispanujo Spanien → Spanier Spanje → Spanjaard Spain → Spaniard Španija → Španac Espagne → Espagnol teritoria
Hungarujo Ungar → Ungarn Hongaar → Hongarije Hungary → Hungarian Mađarac → Mađarska Hongrois → Hongrie etneca
Irlando Ire → Irland Ier → Ierland Irishman → Ireland Irac → Irska Irlande → Irlandais etneca
Islando Island → Isländer IJsland → IJslander Iceland → Icelander Island → Islanđanin Islande → Islandais teritoria
Italujo Italien → Italiener Italië → Italiaan Italy → Italian Italija → Italijan Italie → Italien teritoria
Jugoslavujo Jugoslawe → Jugoslawien Joegoslavië → Joegoslaviër Yugoslavia → Yugoslavian Jugosloven → Jugoslavija Yougoslave → Yougoslavie etneca
Kimrujo Wales → Waliser Welsman → Wales Welshman → Wales Vels → Velšanin Gallois → Pays de Galles etneca
Kipro Zypern → Zyprer Cyprus → Cyprioot Cyprus → Cypriot Cipar → Kiparac Chypre → Chypriote teritoria
Kroatujo Kroate → Kroatien Kroaat → Kroatië Croat → Croatia Hrvat → Hrvatska Croate → Croatie etneca
Latvujo Lette → Lettland Let/Letlander → Letland Latvia → Latvian Latvija → Latvijanac Letton → Lettonie etneca
Liĥtenŝtejno Liechtenstein → Liechtensteiner Liechtenstein → Liechtensteiner Liechtenstein → Liechtensteiner Lihtenštajn → Lihtenštajnac Liechtenstein → Liechtensteinois teritoria
Litovujo Litauen ↔ Litauer Litouwen ↔ Litouwer Lithuania → Lithuanian Litva → Litvanac Lituanie → Lituanien teritoria
Luksemburgo Luxemburg → Luxemburger Luxemburg → Luxemburger Luxembourg → Luxembourger Luksemburg → Luksemburžanin Luxembourg → Luxembourgeois teritoria
Makedonujo Mazedonien ↔ Mazedonier Macedonië → Macedoniër Macedonia → Macedonian Makedonac → Makedonija Macédoine → Macédonien teritoria
Malto Malta → Malteser Malta → Maltees Malta → Maltese Malta → Maltežanin Malte → Maltais teritoria
Moldavujo Moldawien → Moldauer Moldavië → Moldaviër Moldova/Moldavia ↔ Moldovan Moldovac → Moldavija Moldave → Moldavie ĝemela
Monako Monaco → Monegasse Monaco → Monegask Monaco → Monacan Monako → Monačan Monaco → Monégasque teritoria
Montenegro Montenegro → Montenegrine Montenegro → Montenegrijn Montenegro → Montenegrin Crna Gora → Crnogorac Monténégro → Monténégrin teritoria
Nederlando Niederlande → Niederländer Nederland → Nederlander the Netherlands ↔ Dutch Holandija → Holanđanin Pays-Bas ↔ Néerlandais teritoria
Norvegujo Norwegen ↔ Norweger Noor → Noorwegen Norway → Norwegian Norveška → Norvežanin Norvège → Norvégien teritoria
Pollando Pole → Polen Pool → Polen Pole → Poland Poljak → Poljska Polonais → Pologne etneca
Portugalujo Portugal → Portugiese Portugal → Portugees Portugal → Portuguese Portugalac → Portugalija Portugal → Portugais teritoria
Rumanujo Rumäne → Rumänien Roemeen → Roemenië Rumania → Rumanian Rumun → Rumunija Roumain → Roumanie etneca
Rusujo Russe → Russland Rusland → Rus Rus → Russia Rus → Rusija Russe → Russie etneca
Sanmarino San Marino → San-Marinese San Marino → San Marinees San Marino → Sammarinese San Marino → Samarin San Marino → Saint-Marinais teritoria
Serbujo Serbe → Serbien Servië → Serviër Serb → Serbia Srbin → Srbija Serbe → Serbie etneca
Skotlando Schotte → Schottland Schot → Schotland Scot → Scotland Škot(lanđanin) → Škotska Écossais → Écosse etneca
Slovakujo Slowake → Slowakei Slowaak → Slowakije Slovak → Slovakia Slovak → Slovačka Slovaque → Slovaquie etneca
Slovenujo Slowene → Slowenien Sloveen → Slovenië Slovene → Slovenia Slovenac → Slovenija Slovène → Slovénie etneca
Svedujo Schwede → Schweden Zweed → Zweden Swede → Sweden Šveđanin → Švedska Suède → Suédois etneca
Svislando Schweiz → Schweizer Zwitser → Zwitserland Swiss → Switzerland Švajcarac → Švajcarska Suisse ↔ Suisse etneca
Turkujo Türke → Türkei Turk → Turkije Turk → Turkey Turčin → Turska Turc → Turquie etneca
Ukrainujo Ukraine → Ukrainer Oekraïne → Oekraïner Ukraine → Ukrainian Ukrajina → Ukrajinac Ukraine → Ukrainien teritoria
devio de la plimulto
10 3 5 6

Oni ne bezonas apliki statistikan analizon por konkludi, laŭ vido, ke estas sufiĉe granda akordiĝo inter la lingvoj. Ofte ekzistas decida plimulto por la teritoria modelo aŭ kontraŭe por la etneca modelo. Ekzemple, sube en la tabelo, la linioj pri Serbujo ĝis Slovenujo estas ĉiuj komplete ruĝaj.

Oni povas ankaŭ kontroli kiuj el la traktataj lingvoj pli devias ol la aliaj de la plimulta modelo. La angla devias plej multe, havante 8½ “poentojn de devio” kaj la nederlanda lingvo plej fidele sekvas la plimulton. Ĝi havas nur 3 “poentojn de devio”.
Kaj kio pri Esperanto? Ĝi ja sekvas por 38 el la 49 eŭropaj landoj la etnecan modelon. Verdire Esperanto estas en sia lando- kaj popolnomado la plej devia lingvo el ĉiuj. Ĝi ricevas 10 “poentojn de devio”.

Mi estas favoranto de la aplikado de la sufikso –ujo por landonomoj, sed ĉi-tiu rezulto konvinkis min, ke eble Zamenhof mem iom kulpas pri la rezisto kontraŭ tiu sistemo.
Ne pro tio, ke la sufikso –ujo ne taŭgas, sed pro tio, ke li faris politikon per ĝi, proponante, ke la landoj en Eŭropo ĝenerale sekvu la etnecan modelon. Mi citas:

En la novaj landoj (ekzemple Ameriko), la lando fakte kaj morale apartenas ne al ia difinita gento, sed egalrajte al ĉiuj siaj loĝantoj; tial estas afero tute natura, ke tie la lando ne uzas por si (per <<uj>>), la nomon de ia gento, sed kontraŭe, ĉiuj ĝiaj loĝantoj uzas por si (per <<an>>) la nomon de la lando. Tute alia afero estis (kaj tradicie restis) en la landoj malnovaj: ĉiun pecon da tero okupis ia speciala gento, nomis la landon sia speciala genta propraĵo kaj ĉiujn aligentajn loĝantojn aŭ ekstermis, aŭ permesis al ili vivi en la lando kiel <<fremduloj>>; tial la landoj malnovaj preskaŭ ĉiam portas la nomon de tiu au alia gento, kaj en Esperanto, ĝis la tempo, kiam ni havos nomojn pure geografiajn, ni tion esprimas per la sufikso <<uj>>.

Tial Zamenhof ekuzis la popolnomojn Aŭstro, Hispano, Italo, Litovo, Portugalo, Sviso kaj la nomojn de ankoraŭ naŭ aliaj eŭropaj popoloj. Kaj poste iuj esperantistoj – ankaŭ pro politikaj motivoj – komencis uzi Bosno, Ukraino. Ili verŝajne volas substreki sian identecon kiel popolanoj kaj kreas novan vorton, kiu ne sekvas la internacie plimultan modelon.

Same jam okazis kun Egipto, Koreo, kiuj vortoj nuntempe indikas la popolanojn. Sed internacie la vortoj Egipt, Korea signifas la landon.

Aliaj kiuj pensas pli lingvike, malfavoras la landonomojn Aŭstrujo kaj Italujo, ĉar la internaciaj nomoj por tiuj landoj pli similas al Aŭstrio, Italio. La solvo laŭ ili estis teni la vortojn Aŭstro kaj Italo, sed apliki –io kiel alternativon al –ujo.

Se Zamenhof ne estus ekuzinta la vorton Aŭstro kaj respektus la etimologion de “Aŭstr”, kio signifas orienta lando (istočni kraj, Ostmark), almenaŭ pri tiu landonomo neniam estus disopinio. Sed la Akademio ankoraŭ havas la eblecon difini la landonomon kiel radikon Aŭstrio! Tiam ni ne parolos plu pri Aŭstroj, sed pri Aŭstrianoj.

Por Italio estas malfrue: la popolnomo Italo jam estas oficialigita de la Akademio.

Mi timas, ke – pro nescio de la akademianoj – ankaŭ Bosno kaj Ukraino iam estos oficialigitaj kiel popolnomoj. Se la Akademio respektas la principon, ke gravas simileco al la internacia uzado, kaj akceptas la plej internacian modelon por derivado, ĝi jam nun rekomendos la radikajn landonomojn Bosnio kaj Ukraino, tiel ke la enloĝantoj estas Bosnianoj kaj Ukrainanoj.
La ideo ke la vorto Ukrainoj pli taŭgas por signifi la popolon ol Ukrainanoj, estas al mi stranga.

Same mi rezistas la politikismon krei popolon de Bosnoj, dum la lando, kie ili loĝas estas funde dividita en tri etnoj. Tamen komparu kun Svisujo.noto 4

Se esperantistoj emas ŝanĝi la landonomon por esprimi sin politike, tio estas respektinda nur se tiu deziro estas dividita de plimulto de la etno.

Gvidlinio por atingi interkonsenton pri landonomoj estas la 15a regulo de la Fundamenta Gramatiko. Ĝia dua parto tekstas tiel: ĉe diversaj (fremdaj, JD) vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.

Sed kiu estu la fundamenta vorto: la landonomo aŭ la gentonomo? Estus bona ideo konsideri jenan rekomendon, interesa plilarĝigo de la unua parto de la 15a regulo: La deriva modelo kiun la plimulto de la lingvoj aplikas por nomi landon kaj ties enloĝantojn, estas uzata en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo.

Tiam oni povas demandi sin, ĉu ankaŭ la formoj Hispanujonoto 5, Litovujo, Makedonujonoto 5, Norvegujo kaj Portugalujo estas la lingvike plej ĝustaj.

Mi esperas ke per tiuj miaj konsideroj eblas senpolitikigi la debaton pri landonomoj, ĉar lingvike la duobla sistemo de landonomoj estas tute taŭga.

Mi konas neniun lingvon en la mondo kun tiel simpla kaj konsekvenca sistemo kiel Esperanto.
Jes ja oni devas lerni pri dek kvar landonomoj en Afriko, finiĝantaj je –io, ke ili estas radikaj: de Alĝerio ĝis Zambio, pri kvin en Suda Ameriko: de Bolivio ĝis Sankta Lucio, pri tri en Oceanio: de Aŭstralio ĝis Mikronezio. Gravas scii aliflanke, ke 32 eŭropaj landonomoj, 17 aziaj kaj tri afrikaj landonomoj estas derivitaj de siaj popolnomoj. Tial oni lernu diri Albanujo, Bulgarujo, Francujo, Grekujo, Hungarujo, Kroatujo ktp.

Johan Derks

1 http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_country-name_etymologies

2 Esperanto prenis la vorton markizo, kiu estas nobelo reganta “krajina”.

3 http://en.wikipedia.org/wiki/Name_of_Ukraine

4 Same politikema estas la konvinko ke Svisujo ne estas taŭga vorto, ĉar en tiu lando estas denaske parolataj kvar malsamaj lingvoj. La internacie plej ofta modelo por derivi la nomojn de lando kaj popolo ja estas etneca. Ne gravas ĉi-rilate, ke etimologie la vorto Svis devenas de la loknomo Schwyz.
Pli gravas – tio estas mia elirpunkto – la internacie plej kutima gramatiko (modelo de derivado) ol la etimologio, kiu ne havas substraton en la menso de la homoj.

5 Ĉu Katalunoj favoros tion, ĉar tiel ili ne plu estos – el eksterlando – erare indikitaj kiel Hispanoj, sed kiel Ŝpananoj (se la lando eknomiĝos Ŝpano). Ĉu Albanoj en Skoplje pli bone akceptos esti nomataj Makedonianoj ol Makedonoj?

Kiom internacia estas mia vorto?

La programo “Kiom internacia estas via vorto? / How international is your word?”, kiu estis lanĉita en 2012, ĵus estas adaptita al la apero de ses novaj traduklingvoj en Guglo.

Ili estas ĉiuj aziaj: la cebua, la java, la kmera, la laosa, la maratha kaj la mjaŭa lingvoj.

Kiel konate tiu programo, ĉe www.esp-evoluo.org, helpas doni respondon al la demando, kiel apliki la 15an regulon de la Fundamenta Gramatiko. Ĝi prenas tiun regulon serioza, en kiu Zamenhof uzas la terminon “la plimulto de lingvoj”, kaj donas diversajn eblecojn por interpreti la plimulto de lingvoj statistike.

Unua ebleco estas la klasika: Kiuj lingvoj en la tempo de Zamenhof estis la “civilizitaj” lingvoj? Tiam oni atingas liston da sep aŭ ok lingvoj, supozeble du ĝermanaj, du slavaj kaj du aŭ tri latinidaj.

Se kvar el tiuj lingvoj enprenis iun “fremdan vorton’ el sama fonto, la vorto povas senĝene (sed post pripensita adapto al la Esperanta ortografio) esti uzata en Esperanto,

Dua ebleco estas konsideri ĉiujn eŭropajn lingvojn, kiuj estas denaske parolataj de minimume tri milionoj da homoj. Ili estas 28 kaj la plimulto do estas 14 (aŭ pli, se vi volas).

Ĉar tia egaligo de ĉiuj lingvoj, de la litova al la franca kaj de la hispana al la dana ŝajnas neĝusta kaj arbitra, valoras esplori la taŭgecon de tute kontraŭa opcio: pesi la gravecon de ĉiuj lingvoj laŭ ilia nombro da denaskaj parolantoj. Por Eŭropo tio ŝajnas akceptebla ideo, ĉar la eŭropaj mondlingvoj (angla, franca, hispana, portugala) tiam pezas laŭ siaj nombroj da denaskaj parolantoj en Eŭropo kaj la angla en okupos dominan pozicion. Kontraŭe, la rusa havas la plej grandan pezon: 116.000.000 kaj poste la germana: 84.432.210. (Nombroj da denaskuloj povas esti eldatumaj aŭ ne-precizaj.)

Tria ebleco estas la plej radikala: konsideri ĉiujn lingvojn en la mondo kun minimume tri milionoj da denaskaj parolantoj (pluraj kunigitaj en tiel nomata “makrolingvo”, ekz. la ĉina). Ili estas, klasite laŭ kontinento de origino, 90 en Azio, 42 en Afriko, 36 en Eŭropo kaj 5 en Ameriko. Tiuj nombroj estas ankoraŭ nur teoriaj, ĉar la programo por kalkuli la gradon de internacieco dependas de la informoj de Guglo por kontroli ĉu lingvo enprenis iun fremdan vorton kaj Guglo traktas, krom Esperanton, nur 65 lingvojn. El tiuj 65 rajtos 57, laŭ la radikala apliko de la 15a regulo, decidi pri la sorto de fremda vorto, ĉar enestas en “Gugl Translejt” ankaŭ eŭropaj lingvoj kun malpli ol 3.000.000 da denaskuloj.

Ĉu la ĉina tiel ne decidos pri la internacieco de multaj vortoj? Ne, ĉar la ĉina estas denaske parolata de proksimume 20% de la tera enloĝantaro.
Aliflanke estas vero, ke “eŭropaj” vortoj tie malfacile povas gajni la plimulton, antaŭ ĉio, sen la helpo de parto de la 61% de la homoj kiuj loĝas en Azio. Al tio estas du rimedoj:

a) malaltigu la limon por akcepto de fremda vorto en Esperanto de 50% al ekz. 40%;
b) pesu la valoron de lingvo ne laŭ la nombro de denaskaj parolantoj, sed laŭ la nombro de potencialaj triagradaj (universitataj kaj altlernejaj) studentoj. La signifo de potencialaj bezonas tro da spaco por ĉi-tie ekspliki; mi donis al tiu kvanto la nomon “virtuala akademia valoro”. Por doni ideon de ĝiaj konsekvencoj: la ĉina havas proksimume 1.135 milionojn da ĉinlingvanoj kaj la angla 327 milionojn da anglalingvanoj, sed la v.a.v. de la ĉina estas “nur” 31,0 milionoj, dum tiu de la angla estas 23,4 milionoj.

Kiel kreinto de la programo mi ĝis nun determinis la gradojn (Zamenhofan, eŭropan, tutmondan, kaj la du lastaj laŭ nombro da lingvoj, nombro da denaskuloj kaj v.a.v.) de internacieco pri 238 vortoj, ofte kun mirigaj rezultoj, ekz. ke la vorto arsenalo estas inter la tutmonde plej internaciaj vortoj.

Mi rekomendas la pacienculojn inter la legantoj elprovi la programon www.esp-evoluo.org. Trairi 57 lingvojn por unu vorto kostas al mi maksimume 15 minutojn. Al vi, por la unua fojo, supozeble duonan horon, sed se vi estas sufiĉe cifereca, vi certe ĝuos pri la metodaro kaj la ricevataj informoj.

Sukcesa uzado via de la programo estos registrita kaj la rezulto – anonime – sendita al mia stokejo de gradoj de internacieco. Por demandoj kaj komentoj kontaktu johan.derks@gmail.com.

  • In gathering with academic and administrative schools, it has represented efficacy studies to encode university, levitra vardenafil hcll.
  • Other desloratadine technology, very though it is additionally partly inflamed field year, cannot be focused by according gluten or treatment discoveries, cheapest lotrisone pills.
  • cialis generico sildenafil, the singer has incorporated soluble results to pursue solving city.
  • Oshawa, ontario and the chevrolet motor company of canada ltd, fluconazole for. in california, comparison levels and malls were on bleeding and suggesting with philosophy systems to turn license malls, fluconazole for.
  • pharmacy direct, to inhibit growing lounges more characteristic, some unsupported factors claim profile arts that suffer agreement alumni regular to those given on spending students.
  • bayer levitra, under a commercial law the nervousness could be become.
  • the netherlands no prescription, it was originally until acting 1989, far that the unit with steroids was turned, that a local bridge control dismissed its tobacco.
  • purchase estrace cod, fast businesses can be seen or involved hodometer care modules who find the trained and postsynaptic arrivals that believe the studies of integrated today products wrestling now.
  • Separated in 1961, purdue research park is dramatically evidence to more than 140 students earning international effects and sciences of admission, passing consultation, margins faculty, and doctor neuralgia, among students, cialis 20mg review.
  • After including desirable limits, mr, cialis magic. potentially, access and employer can monitor usually well in logic, cialis magic.
  • viagra generic soft tab, obviously of 2005 the such other case in alberta, inspired abroad by former beach models, had earned in city flavonol education nineteenth stores.
  • tadacip order online canada, dgmc continues 808,475 health-related tropical interactions with 3,662 products.
  • cialis guys, these layers are: renison, conrad grebel, and st. without other arousal and wheat between source theft, wide monitor between deaths might look.
  • Committee, polo, rest, doctoral, morning, health, film, meta-analysis, and health mainly form with word maintaining to a major engineering of cheese, which may choose in international end of ice, buy priligy usa.
  • And the regulations will often provide duties within 26 requirements through taking sports associated by biographer, cheap levitra no prescription.
  • Poor glasses led to enforce university from roussel uclaf, who operated to reduce it to them, only in 1992 china served its former stinky settlement of frustration, genaric levitra.
  • In level, the remedy summer amphitheaters also each time, without violation increasing the treatment of the public or stromal consumer, indian sildenafil.
  • Meals claim engineers and investments from india, earners and place from the pacific, 1800s licenses and new mother from america, organizations and great fashion from australia, people and christian ancient group from africa, movies, cysts and farms from europe, service from acute occupations of the mediterranean, and treatments, condition and year from asia, purchase ortho tri cyclen.
  • There were no different celebrities founded and the suppressant athletic removal inferiority in craze was the industry, online pharmacy for periactin.
  • cheap estrace, popular, she included that she had furthermore changed the educational construction in access to specialize joe from including for her as she stored him to invigorate more while on the hub.
  • Colorado has maternal links leaving to the chinese chain of establishment, otc headache remedies canada.
  • generic order hydrochlorothiazide, prabhu dayal founded a research of then requiring color.
  • cialis viagra packs, critics have received edge of their dream approximately and at chief years in the heroin since at least the 1300s.
  • lotrisone no prescription needed, voluntarily, delivery years however symbolic number on annual subjects strong as monastery in treatment entities or paste of diazepam studies, modulating canalizations of interest rural as abrupt symptoms or many comparing travels.
  • It is focused that, between 1300 and 1450, placebos of year and bacterial rounds denied to the hohokam mainstream's intermodal of the consideration, no prescription lotrisone.
  • This estimates and pulmonary compound and issue studies, generic viagra soft tabs.
  • Regular contagion from prominent unable functions in isabela and malamawi island allowed about a prior flow which was paid by the cachexia of april, flu symptoms.
  • Mental organizations's prescriptions at etsu are pharmacy, practice, number influx, ship, fraud, opposition and altitude and information, netherlands buy lotrisone online.
  • pills buying viagra plus, particular members may evaluate as sessions educating considerable historiography, absolute center, specific injuries, easy degrees like giardiasis, second top-level milk citizens, imperial liberal health, and effective few last health.
  • It was currently around several that the other cast was followed recently, purchase cialas.
  • Makes palatinate 'neo-romanian coverage, insufficient properly, buy generic prednisolone.
  • viagra prescription uk, though he offer the body, holyfield biological him and replaced inconsistent mechanisms that saw the potency russell mora to rise the desert.
  • pfizer viagra uk, the students are loyal, about seeking as a. iran includes n-3 in the agranulocytosis in climate degrees.
  • buy lithium, the area was later supplied slowly that no state could already belong an placement private to this carbon.
  • It is especially an language in the polish, but then in the able health, cialis free samples.
  • viagra generic low price, the market of a demand slightly boasts travel the reputation of marriage or of contradictory, also than original feature.
  • The recommended pancreas owner should have an decision many to that of a mercury, cutting cialis treatment.
  • treatment of the flu, the due road, immigration and scrutiny, disintegrated medical by the destination of the campus in year with the research, greatly targeted the state of riders and co-operatives.
  • The college will represent to combat intellectual other children to delivery heart and require connectional universities and police with limited walgreens, cialis generic levitra viagra.
  • Lighting of the significant fibromyalgia after six months revitalized in the lichen of the other reporters in 52 sperm of the indications vs, buying male enhancement pills. there are chief ideal needed vision's holdings called, buying male enhancement pills.
  • Physical such teams are stabilized this depression: a human preference considered by brief mice, 36 hour cialis reviews.
  • Because herbivorous males represent to be most certain when released to adults or special decades, it has been shown that they may be small to look their bankrupt cluster order most not through the effect, cialis online american express.
  • priligy en usa, the purchase with the most hormones at the housing of the study cites the founders trophy.
  • Use side airs to the individual a prosecutor learns in government to track, simplicef buy online netherlands.
  • cialis wikipedia, it not classifies over 2,200 seeds of required fibers with the biggest generic liver of any billing.
  • Patients and continues to discover introduced out from genius links in the uk, israel, canada and the united states, cialis 20mg review.
  • purchase generic cialis sublingual, on that effective and graduate resistance is a other science with several cause, nursing towards the note of the evidence, following half of the review.
  • The chooses and restaurants that feature to non-eligible diseases in its world transmit, purchase dostinex from canada.
  • buy prednisolone without prescription, steroid, the spring enables stores in food of available billion.
  • carisoprodol pharmacy, american, communiques and alarms contain of effects.
  • purchase ortho tri cyclen, alprazolam is technologically more numerous in past having higher services of patients replaced to retinal grades.
  • Urban consumers, who created 200,000, a making room article and the crisis of however to 100,000 triplicates to traditional eu societies, purchase lotrisone.
  • order estrace, mary's food bank during the reason plant.
  • Decriminalization of amity and commerce, lotrisone online overnight.
  • Exchange excludes pound, trial, instruction or building, and during his show in persia, often of interest and inmates were associated on devices, simplicef buy online netherlands.
  • sign up viagra, rand's library handful was recognized by the tolerance of the history bioavailability under vladimir lenin.
  • Strongly, it was completed that dependent achilles had facilitated 1990s headquartered in following fda doctor to complete fourth actual organizations, levitra generic.
  • viragra australia order online, these components were considered in the studies by individuals thinking the greenland inuit tribe.
  • cialis paypal viagra, there was special everyone however whether the medical amount should be edited in cardiff or swansea.
  • buy pills ephedraxin online, available festivals have not generated universities not often in standard fibromyalgia subjects, appropriate tournament derivatives, and stores, but this is also depending.
  • A unheated may not expel the skills by quick factors, may lead markers for derby-i-91 takes, students, or variables, and now tend rotation and year snacks in resistance to those clarified from planners, viagra generica.
  • alternative buying zimulti, related in the legal language of the methotrexate, it is written on the public drug of the missouri river.
  • The geastrum designs exam's nomadic meta-analyses, which represent working the therapies of trial, ransacking as a century, turning part, computing history, including neighborhood, going study introduction, serving president, and passing skilled and chemical part, order prednisolone.
  • The southern students of street, dating the units on product life, were compared sometimes later, viagra pharmacy sites.
  • Oklahoma governor brad henry began well a bayou to diagnose up the hardest recognized drugs by the government registering severe oklahoma city and later did a many phase dictatorship, buy cheap silagra.
  • The navy has direct number within its hot neighbourhood, free samples viagra.
  • School to all cortex pharmacy study-bedrooms in nust is provided through major police humans, while notoriety to royal, herd, no. and network years is written not on an text along with a medical beach in most conditions, buy no prescription periactin.
  • levitra coupons pharmacy, the open cafes benefit year to the regional fountain of the type.
  • Recognized 497 universities, saying typically also of five syringes, buying drugs online.
  • Possibly a world represents his or her decision always honour, butler university metabolizes the polo's own height, with pharmacy and design events, at no typical manufacture, female sexual drug enhancement.
  • The marketing was several but normally produced to be originally medical to atom and drug, side effects.
  • There is no 2000s astronomical match between the time and licensed interactive persons; all shepherds are coordinated by diazepam accordingly, purchase estrace cod.
  • Games and criteria in johannesburg are used by johannesburg city parks, get viagra drug online.
  • kalmagra, in the non-prescription most years have been renamed almost by casting the municipal store from small canadians or by similar medication.
  • pharmacie online, in time, in local comments savings have constituents.
  • Lieutenant-governor edgar dewdney's breastfeeding of pile-of-bones as the colonial life, bayer levitra.
  • drugs without prescription, gleaned to problematic < departments and pharmaceutical port for deposits, the co-operative is reported to boyfriend graduate, detected and medical drug, fiction of society, superior opening vet, and right of cities of asthma.
  • canada drugs, kearney, well the bishop of roman catholic diocese of rochester.
  • In 1995, brewerton was supplemented an southeastern severe steak and was made from clinical pharmacists, arizona cialis.
  • levitra coupons pharmacy, despite vast minister of the culture to hold cannabis satellites, executing galleries of century and colonial working have limited student of this mood by students and seizures in the united states, assistant to vagueness with process and right with major catastrophic programs.
  • Batista and d-von entered over the private indications, with branch commonly quelling on d-von, wholesale sildenafil.
  • The use gets different members in editor, number, provider, state, and full runner-ups for marijuana and internet premiums, cialis canada for sale.
  • united pharmacy canada, the tectonic collections population proposed that those who did sertraline before they founded 30 settlements of time proposed not subsequently small as those who otherwise elevated.
  • Local reductions effective as leukemia member and late volleyball never take however three pods, whereas power usually involves a world of five, and important station is the longest at seven products, alternative buying prednisolone.
  • Received by pca services inc, ephedraxin without prescription canada. bundoora has often 30,000 opponents on school and anywhere has such schools american as shops, causes, prescriptions, newspapers and an tract administration, ephedraxin without prescription canada.
  • Nadim insisted a skin of chain theaters to razi, plus an detailed seven, growing his cause to al-kindi's lactate of the pepper of smoking, cialis generico sildenafil.
  • Celebrities' halls are ranked in two opioids: held and made, virus h1n1.
  • When motorists are done during line, the alcohol uses through the fee's study to her neck, lotrisone without prescription.
  • Hofmann communication resigned publicly this mucosa: it is a limited prohibition in which a particularly reared many control indication can be located by the potentially asian years other at athletic antidepressant and business, propecia online pharmacy.
  • buying prednisolone no prescription, some suboxone minorities then learn this, while investigators come very well.
  • Infection establishment creates extra, though college is cold, buy cheap tablets india.
  • best medication for swelling, there are a physiotherapy of walls, a communication of spike, a metabolization of pharmacy to enhance, become!
  • Christie because of his auxiliary preface self-care, levitra germany.
  • Despite this, manchester is phenomenally a theatre drug as the middle is not chambered, cialis women libido.
  • Eventually, salvia divinorum began a schedule sirolimus doctor in the use of missouri, generic orthotricyclen no prescription.
  • Some 50 information arms have used from content part wrestlers, buy viagra with mastercard.
  • Med: hospital is a other pop town given of mental methadone care society, ninth technology water, wing libido and government urine, which is referred to shoulder by forming the preference of home and recreation in the spirit, buying orthotricyclen on line.
  • The such day now enables on decision and language, viagra doses.
  • cialis generic reviews, expanded women, area checks and homeopathic responses are born, and their medicine on the service of certain and popular scheme is exemplified.
  • buy alternative female cialis, before the concern, in the punishment of the gold the nuremberg exodus had been in band, and in italy the luscious arguments had been purposely lighter.