Kiom internacia estas via vorto?

La programo “Kiom internacia estas via vorto? / How international is your word?”, kiu estis lanĉita en 2012, ĵus estas adaptita al la apero de ses novaj traduklingvoj en Guglo.

Ili estas ĉiuj aziaj: la cebua, la java, la kmera, la laosa, la maratha kaj la mjaŭa lingvoj.

Kiel konate tiu programo, ĉe www.esp-evoluo.org, helpas doni respondon al la demando, kiel apliki la 15an regulon de la Fundamenta Gramatiko. Ĝi prenas tiun regulon serioza, en kiu Zamenhof uzas la terminon “la plimulto de lingvoj”, kaj donas diversajn eblecojn por interpreti la plimulto de lingvoj statistike.

Unua ebleco estas la klasika: Kiuj lingvoj en la tempo de Zamenhof estis la “civilizitaj” lingvoj? Tiam oni atingas liston da sep aŭ ok lingvoj, supozeble du ĝermanaj, du slavaj kaj du aŭ tri latinidaj.

Se kvar el tiuj lingvoj enprenis iun “fremdan vorton’ el sama fonto, la vorto povas senĝene (sed post pripensita adapto al la Esperanta ortografio) esti uzata en Esperanto,

Dua ebleco estas konsideri ĉiujn eŭropajn lingvojn, kiuj estas denaske parolataj de minimume tri milionoj da homoj. Ili estas 28 kaj la plimulto do estas 14 (aŭ pli, se vi volas).

Ĉar tia egaligo de ĉiuj lingvoj, de la litova al la franca kaj de la hispana al la dana ŝajnas neĝusta kaj arbitra, valoras esplori la taŭgecon de tute kontraŭa opcio: pesi la gravecon de ĉiuj lingvoj laŭ ilia nombro da denaskaj parolantoj. Por Eŭropo tio ŝajnas akceptebla ideo, ĉar la eŭropaj mondlingvoj (angla, franca, hispana, portugala) tiam pezas laŭ siaj nombroj da denaskaj parolantoj en Eŭropo kaj la angla en okupos dominan pozicion. Kontraŭe, la rusa havas la plej grandan pezon: 116.000.000 kaj poste la germana: 84.432.210. (Nombroj da denaskuloj povas esti eldatumaj aŭ ne-precizaj.)

Tria ebleco estas la plej radikala: konsideri ĉiujn lingvojn en la mondo kun minimume tri milionoj da denaskaj parolantoj (pluraj kunigitaj en tiel nomata “makrolingvo”, ekz. la ĉina). Ili estas, klasite laŭ kontinento de origino, 90 en Azio, 42 en Afriko, 36 en Eŭropo kaj 5 en Ameriko. Tiuj nombroj estas ankoraŭ nur teoriaj, ĉar la programo por kalkuli la gradon de internacieco dependas de la informoj de Guglo por kontroli ĉu lingvo enprenis iun fremdan vorton kaj Guglo traktas, krom Esperanton, nur 65 lingvojn. El tiuj 65 rajtos 57, laŭ la radikala apliko de la 15a regulo, decidi pri la sorto de fremda vorto, ĉar enestas en “Gugl Translejt” ankaŭ eŭropaj lingvoj kun malpli ol 3.000.000 da denaskuloj.

Ĉu la ĉina tiel ne decidos pri la internacieco de multaj vortoj? Ne, ĉar la ĉina estas denaske parolata de proksimume 20% de la tera enloĝantaro.
Aliflanke estas vero, ke “eŭropaj” vortoj tie malfacile povas gajni la plimulton, antaŭ ĉio, sen la helpo de parto de la 61% de la homoj kiuj loĝas en Azio. Al tio estas du rimedoj:

a) malaltigu la limon por akcepto de fremda vorto en Esperanto de 50% al ekz. 40%;
b) pesu la valoron de lingvo ne laŭ la nombro de denaskaj parolantoj, sed laŭ la nombro de potencialaj triagradaj (universitataj kaj altlernejaj) studentoj. La signifo de potencialaj bezonas tro da spaco por ĉi-tie ekspliki; mi donis al tiu kvanto la nomon “virtuala akademia valoro”. Por doni ideon de ĝiaj konsekvencoj: la ĉina havas proksimume 1.135 milionojn da ĉinlingvanoj kaj la angla 327 milionojn da anglalingvanoj, sed la v.a.v. de la ĉina estas “nur” 31,0 milionoj, dum tiu de la angla estas 23,4 milionoj.

Kiel kreinto de la programo mi ĝis nun determinis la gradojn (Zamenhofan, eŭropan, tutmondan, kaj la du lastaj laŭ nombro da lingvoj, nombro da denaskuloj kaj v.a.v.) de internacieco pri 238 vortoj, ofte kun mirigaj rezultoj, ekz. ke la vorto arsenalo estas inter la tutmonde plej internaciaj vortoj.

Mi rekomendas la pacienculojn inter la legantoj elprovi la programon www.esp-evoluo.org. Trairi 57 lingvojn por unu vorto kostas al mi maksimume 15 minutojn. Al vi, por la unua fojo, supozeble duonan horon, sed se vi estas sufiĉe cifereca, vi certe ĝuos pri la metodaro kaj la ricevataj informoj.

Sukcesa uzado via de la programo estos registrita kaj la rezulto – anonime – sendita al mia stokejo de gradoj de internacieco. Por demandoj kaj komentoj kontaktu johan.derks@gmail.com.

Pravigeblaj kaj ne-pravigeblaj uzoj de la ŝajnsufikso –iz

Kvanta resumo

107 vortoj estis inventaritaj, fontantaj el la Akademia Vortaro, la Tekstaro, Plena Ilustrita Vortaro kaj Reta Vortaro. Ili dividiĝas laŭ signifo en ok kategorioj, kun subaj proksimumaj priskriboj, kaj sekvataj de a) ilia nombro b) la plej taŭgaj laŭ mi finiĝoj, vicigitaj laŭ malgrandiĝanta ofteco:

  1. alfiksi al io substancon: 18; –i, –umi, –garni, –tegi, –aĵi
  2. provizi je iu nova aparato aŭ sistemo
    1. laŭ privata skalo: 5; –izi, –igi, priskribo
    2. laŭ ĝenerala disvastigo: 10; –igi, –izi, priskribo
  3. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato
    1. donante al ĝi eksteran econ: 4; –igi, –i
    2. penetrigante en ĝin novan substancon aŭ strukturon: 4; –igi, –i, priskribo
    3. por plibonigi ĝian kvaliton aŭ uzeblecon: 11; –izi, –igi
  4. uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko: 10; –izi
  5. plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun: 8; –umi, –igi, –i, priskribo, –izi
  6. funde ŝanĝi ion laŭ konsisto aŭ karaktero: 8; –igi, –izi
  7. doni iun senton aŭ emocian kvaliton: 8; –igi, –umi, priskribo
  8. restkategorio: 21; priskribo, –igi, –i, –iĝi

Intensa serĉado en la reto liveris 115 potencialajn esperantajn vortojn derivitajn per –iz, el kiuj 37 efektive estis trovitaj en esperanta kunteksto. Nur en du kazoj tiu uzo estis pravigebla: islamizi kaj kronizi. La aliaj 35 kazoj estis 26 kie –izi prefere estu –igi: acetalizi, aksiomizi, anglizi, formalizi, ĝeneralizi, idealizi, kapitalizi, konkretizi, kriminalizi, kristalizi, matematikizi, modelizi, neŭtralizi, normalizi, parametrizi, polimerizi, popularizi, racionalizi, realizi, sistematizi, specializi, strukturizi, vaporizi, virtualizi, vokalizi kaj 10 kun alispecaj alternativoj: acidizi à acidetigi, aŭtorizi à permesi, energizi à doni energion, fluorizi à fluoridumi, gudrizi à gudri, kateterizi à katetri, oleizi à olei, remparizi à rempari, sukerizi à sukeri, tetanizi à tetanismigi, tetanizi à tetanumi.

Inventaro 1

Laŭ Plena Ilustrita Vortaro la signifo de la pseŭdosufikso –iz estas:
1. apliki al io substancon 2. provizi je 3. apliki metodon elpensitan de iu.

En la eŭropaj lingvoj oni trovas amason da vortoj finiĝantaj je nacilingva ekvivalento de tiu sufikso. Tiam la finaĵo estas simila al –ize (angle, haitie), ‑isere (dane, norvege), –isieren (germane), ‑iseren (nederlande), –isera (svede), –iser (france), –izar (galege, portugale, hispane), ‑izzare (itale), ‑itzar (katalune), –iza (rumane), –iseer… (estone), –isoi… (finne), –izál (hungare), –izēt (latve), –izuoti (litove), ‑ίζεται (greke), –izovati (kroate), –izować (pole), –izovat (ĉeĥe/slovake), –izirati (slovene), ‑изирате (bulgare), –изирати (makedone), –изовать (ruse), –изовати (serbe) aŭ ‑изувати (ukraine).

Unue ni kolektu la vortojn je –iz en Esperanto:

  1. i.     Fundamentaj aŭ alimaniere oficialaj estas civilizi (F), kaŭterizi (F), improvizi (1OA), karakterizi (1OA), mobilizi (1OA), organizi (1OA), centralizi (3OA) kaj kateĥizi (katekizi, 3OA). Sed ili estas radikoj, do la finaĵo –iz ne havas la rolon de sufikso.

Ni serĉu plu en TdE[1]:

  1. ii.     arĝentizita, (d)arsonvalizita[2], asfaltizita, demoralizi, ekspertizo, ekzorcizita, evangelizi, ferizita, fumizas, galvanizita, hipnotizita, intelektizita, kanalizi, katalizi[3], kaŭĉukizita, klimatiza, komputilizita, legalizi, leŭkoplastizi, marmeladizita, orizita, planizita, pozitivizu, ŝnurizita, sterilizo, stigmatizi kaj vatizita.
    El tiuj la grase presitaj estas menciitaj en Plena Ilustrita Vortaro.

Krom ili PIV havas ankoraŭ aliajn je –iz:

  1. iii.     arbarizi, dentizi, elektrizi, erotizi, feltizi, finizi, gluizi, homizi, jonizi, judaizi, kandizi, kanonizi, kontenerizi, kuprizi, kurarizi, lignizi, magnetizi, mastizi, meĥanizi, metalizi, mitridatizinajlizi, nervizi, ozon(iz)i, paledizi, plastizi, polarizi, porfirizi, presurizi, ringizi, sekularizi (Z), signalizi, ŝaptalizi, ŝtalizi, terorizi, trabizi, tubizi, vaporizi kaj vaskulizi. Ili ĉiuj estas derivitaj de radikoj, ĉu oficialaj, ĉu novaj vortoj.
    Ankaŭ derivitaj, sed de propra nomo, estas jenaj verboj en PIV: faradizi, galvanizi, makadami, mercerizi, pasteŭrizi, ŝaptal(iz)i kaj, respektive de Faraday, Galvani, McAdam, Mercer, Pasteur kaj Chaptal[4].
    Krom tio ekzistas kompreneble radikoj je –iz, en kiuj la etimologia deveno estas facile divinebla[5]: aklimatizi (Z, de klimato), centralizi (de centro), ekvalizi (de egala), harmonizi (de harmonio), irizi (de iriso), liofilizi (supozeble de liofila[6]), lokalizi (de loko), traŭmatizi, urbanizi (de urbo) kaj vernalizi (de vernal = printempeca), vulkanizi (de vulkano) ktp kaj grupo da medicinaj terminoj finiĝantaj je ‑tomizi[7].
    Ĉi-tiuj vortoj ne multe interesas nin, ĉar ili ne estas rekte derivitaj de esperantaj radikoj aŭ novaj vortoj, kvankam en la fontolingvoj ili estas ofte rekoneblaj kiel derivitaj vortoj.
    Inspektado de Reva Vortaro liveras ankoraŭ unu ekstran derivitan vorton: oksigenizi kaj valorizi. Mi ankaŭ konsideris kelkajn vortojn proponitajn de Sergio Poprovskij en diskuto en revuloj@yahoogroups.com : militizi, ordizi, gasizi, akvizi, industriizi.

iv.     Kvara fonto estos la ideo, ke ekzistas multaj vortoj je –iz, kiujn ni ne trovis, sed kiuj eble jam estis ie uzitaj de esperantistoj, aŭ se ne, havas konsiderindan ŝancon esti ekuzotaj.
Sed ĉar ili estas ĝenerale malpli enradikiĝintaj ol la vortoj trovitaj el la supraj tri fontoj, ni klopodu unue trovi utilan klasadon de vortoj el la fontoj ii. kaj iii. La potencialaj novaj vortoj en Esperanto estos traktataj poste.
Provo je klasado de vortoj kun ŝajnsufikso –iz laŭ ties signifo en skribe uzata Esperanto

Gvidaj demandoj en la provo estos: Kio estas la signifo de –iz en la koncerna vorto? Ĉu la vorto estas tutmonde internacia  (laŭ www.esp-evoluo.org)? Ĉu por ĝi ekzistas taŭga sinonimo? Ĉu la trovita sinonimo povas servi kiel modelo por trovi sinonimojn por aliaj vortoj je –iz?
En tiu esplorado ni konsideros ankaŭ la priskribojn de la koncernaj vortoj en la retpaĝoj de SSV (http://www.bonalingvo.org/index.php?title=Simplaj_samsignifaj_vortoj) kaj en la tiel nomata Reta Vortaro aŭ ReVo (http://www.reta-vortaro.de/revo).
Strebante al plejeble granda diferencigo je signifoj, mi trovis jenajn kategoriojn:
1. kovri per substanco
2. provizi je iu aparato aŭ sistemo (laŭ tempo kaj cirkonstancoj limigita skalo aŭ laŭ ĝenerala disvastigo de nova teĥniko)
3. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato (provizante je iu ekstera eco, penetrigante en ĝin novan substancon aŭ strukturon aŭ por plibonigi ĝian kvaliton aŭ uzeblecon)
4. uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko
5. plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun
6. funde ŝanĝi ion/iun laŭ konsisto aŭ karaktero
7. doni iun senton aŭ emocian kvaliton
8. restkategorio

  1. La vortoj kiuj portas la signifon kovri per substanco estas: arĝentizita, asfaltizita, feltizi, ferizita, gluizi, kandizi, kaŭĉukizita, kuprizi, leŭkoplastizi, metalizi, najlizi, orizita, plastizi, ŝtalizi, vatizi[8]. Ili povas same bone esti prezentitaj de la verbo sen ‑iz: arĝenti, asfalti, felti, feri, glu()i [9], kandi, kaŭĉuki, kupri, leŭkoplasti, metali, (al)najli, ori, plasti, ŝtali, vati aŭ per arĝentumi, asfaltumi, feltumi, kaŭĉukumi, kuprumi, leŭkoplastumi, metalumi, najlumi, orumi, plastumi, ŝtalumi, vatumi.
    Ĉu la formoj je –um­ ne estas jam malnovmodaj?
    En kazoj, ke oni volas esprimi, ke oni alfiksas metala(j)n aĵo(j)n sur iu objekto, ofte el ligno aŭ ledo, por firmigi ĝin aŭ doni al ĝi uzeblecon, oni uzu garni: fergarni pordon (Z), fergarnitaj botoj[10], arĝentogarnita bastono, eventuale ankaŭ feltogarni (ĉar la felto ne estas integra parto de la feltataĵo[11]). Tial iuj metaloj donas okazon al du malsamaj vortoj: kupri, se temas pri elektroliza apliko de tavolo de kupro, kaj kuprogarni, se temas pri ornama fiksado de kupraj partoj sur uzobjekto.
    Anstataŭ kupri, metali, plasti, ŝtali oni ankaŭ povas diri kuprotegi, metaltegi, plastotegi, ŝtaltegi. Tiu formo enhavas la ideon, ke la kovrado estas tuta kaj ‑ supozeble – sufiĉe dika.
    PIV donas kiel signifon de felti: “Kunpremi mane au maŝine bestoharojn por fari felton”. Strange, kial ne feltigi?
    Al la kategorio de senafikasj verbigoj oni povas aldoni la vortojn, kiuj signifas aldoni iun ingrediencon: fum(aĵ)on, sukeron, salon[12].
    Kiam la intenco aŭ efiko estas ŝanĝi la aspekton aŭ guston de iu objekto per la suresto de fumo, oni diru fumaĵi. ReVo priskribas: “nigrigi per fumo” (vitraĵon), “saturi per fumo” (ŝinkon[13]).
    Kiam PIV priskribas fumizi kiel “blovi fumon sur plantojn por mortigi insektojn”, la fumo ne efikas kiel ingredienco aŭ kovraĵo sur la plantoj. Ĝi pli signifas krei brumon da fumo, kiel ankaŭ en la frazo “Ni ne havas elektran lumon kaj petrollampo fumizas.” [14] “Blovi fumon sur ion” en korekta Esperanto povus esti: fumaĵi [15] kaj “disvastigi malpuran fumon” fumaĉi.
    Tiel fumaĉi koheras kun la ne-transitiva signifo de fumi: ellasi fumon.
  2. La verboj kiuj signifas provizi je iu aparato aŭ sistemo, laŭ ajna skalo, konsistigas vastan kategorion. Tia kapablo povas rilati al elektreco, klimato de salono, militado, ordigo, hejtado, elverŝado de akvo el krano, komputiloj, plano ktp.
    1. Ni komencu kun tre fuĝema vorto kaj ĝiaj sambazaj verboj: elektrizi.
      – elektrigi
      Elektristo venas por instali elektran hejtadon. Li faras la hejtadon elektra. Ĉu li elektrigas la hejtadon? Mi dirus, ke jes. La trajno moviĝas per dizelo. Oni faras la fervojon elektra. Ĉu oni elektrigas la fervojon? Mi dirus, ke jes. Tiu vorto apartenas al kategorio 5.
      – Ĉar klimatizi estas simila vorto laŭ teĥnika branĉo, ni traktas ĝin ĉi-tie.
      Pro la konkurencado kun la vorto air conditioning ĝi havas nur limigitan internaciecon: 52,4% inter eŭropaj lingvoj, 29,4% inter la lingvoj tutmonde[16].
      Ĝi ricevas en la listo de “simplaj samsignifaj vortoj”[17] malrekomendon kun kiel alternativoj aerreguligi, malhejti. Malhejti estas ne-oportuna[18], eble aerreguligi. Ankaŭ la vorto klimatigi ne povas konkurenci kun klimatizi, se juĝi laŭ la trafoj en interreto. Tial, eĉ se kontraŭvole, ni devas akcepti klimatizi kiel novan vorton. Sed ĝia uzado ne konsistigas ĝeneralan argumenton por akceptado de la pseŭdosufikso –iz.

      elektrizi
      Se temas pri ĝenerala disvastigo de elektroproduktado kaj distribuado, kaj ne pri elektrigo de unu aparato aŭ unu fervojo, oni internacie parolas ĉefe pri electrification[19].
      Estus mirige esprimi la enkondukadon de elektra reto en vilaĝon kiel elektrigo. Ĉu la vilaĝo fariĝas elektra? Ne.
      Do kiujn valorpaperojn havas la pseŭdosufikso –iz?
      Sergio Poprovskij en revuloj@yahoogroups.com pledas por ĝi skribante:
      – ELEKTRIZI estas krei la infrastrukturon por uzi la elektron;
      – En matematiko, oni povas ORDIZI aron (difini ordorilaton, provizi la aron je ordo
      ) ktp[20]
      oni povas AKVIZI vilaĝon (krei la necesajn rimedojn por akvoprovizo kaj konekti al akvofonto)[21]
      – MILITIZI signifas prepari la landon por milito, tio estas afero kompleksa: oni bezonas militizi la ekonomion, oni bezonas eduki la landanojn, krei konvenan etoson ktp. Oni povas paroli pri ĉiu tasko aparte, tamen ankaŭ la ĝenerala koncepto estas bezonata (se temas pri serioza situacio).
      La derivaĵo estas sufiĉe kohera kun “elektrizi”, INDUSTRIIZI(ta), KOMPUTILIZI ktp
      .
      Kiom koncernas elektrizi, mi samopinias kun li. Vidu cetere elektrigi sub kategorio 5.
      Ekzistas aliaj kazoj de ĝenerala disvastigo de nova teĥniko: planification, ĝenerala provizado je gaso, poŝto, telefonado, konteneroj ktp. Ĉio tio ŝajnas sufiĉe interesa kaj alloga por kaj naturlingvemuloj kaj skemismemuloj, kiuj lastaj antaŭvidas serion da novaj vortoj finiĝantaj je –iz.
      Tamen oni serĉu eblajn alternativojn[22]. Vidu plue sub d.

      elektri
      La verboj elektri kaj elektrumi havas – laŭ ReVo – tri signifojn:

      1. i.      estigi sur materia objekto elektran ŝargon (per frotado aŭ konekto kun tensifonto)
      2. ii.      Meti sub la influo de elektro, kuraci per elektro
      3. iii.      Eksciti, entuziasmigi, movigi, skui

Mi konsentas pri la unua signifo. Laŭ kategorio 1. “kovri per substanco” povas esti esprimita per la senafiksa verbo aŭ per –umi, kvankam en ĉi-tiu kazo ne estiĝas kovra tavolo. La stango estas elektr(um)ita[23]. Ĝi ne estas nek fariĝas elektra. La sufikso –um ŝajnas al mi ĉi-tie malpli oportuna.
elektrumi[24]
Se drato estas elektra (kondukta je elektro, ne elektrita), tiam oni povas fari, ke elektro fluadas tra ĝi. Ĉu iu elektris la draton, provizis ĝin je elektro? Ne, tio ŝajnas al mi stranga por diri, kvankam fizike ĝusta. Ĝi ja signifus, ke oni povas elektri elektran draton. Kiel do esprimi ŝalti elektron?
Elektrigi la draton estas same ne-oportuna. Pli bone ni turnu nin al la sufikso –um. Elektrumi signifu meti elektran tension. Tio malfermas la vojon al ekzemple elektrumi barilon (por fortimigi la bestojn kiuj restu malantaŭ la barilo).
Ekzistas du aliaj uzmanieroj de la radiko elektro, por kiuj la difinitaj sufiksoj ne oportunas:
– Meti pacienton sub la influo de elektro, kuraci per elektro
– Eksciti, entuziasmigi, movigi, skui (el ReVo)
Ankaŭ tiam oni uzu elektrumi.

  1. Aliaj verboj pri organizeca aŭ socia ĝenerala disvastigo de nova teĥniko:
    Ni ankoraŭ ne traktis komputilizi (ekz. kompanion, landon), kontenerizi, meĥanizi (anstataŭigi malnovajn laborfortojn per maŝinoj, ekz. agrikulturon), motorizi (armeon) kaj planizi (ekonomion), nek la vortojn proponitajn de Sergio Pokrovskij (vidu sub b.): akvizi, gasizi, industriizi kaj militizi.
    Tiu specifa signifo de socia difuzado meritas esti dedistingita de la signifoj de komputiligi[25], kontenerigi (meti en konteneron[26]), kontenerkapabligi (havenon[27]), meĥanigi (la kalkuladon), motorigi (muelilon, teleskopon) kaj plani (ekz. vojaĝon), kiuj rilatas al laŭ tempo kaj cirkonstancoj limigita skalo.
    Elektrizi, kvankam ne-internacie11, estas sufiĉe, miaopinie, enradikiĝinta en la lingvo kaj troviĝas en ĉi-tiu signifo en PIV kaj en ReVo.
    Oni eble rimarkigos, ke la pli kutima internacia signifo de elektrizi (ekz. de la franca électriser) estas 1. ŝargi elektre 2. entuziasmigi, ekzalti, dum “provizi per instalado de elektra sistemo” estas redonata internacie per electrify, électrifier (elektrifiki[28]). Sed la emo enpreni vortojn el fremdaj lingvoj etimologie (tiel ke la signifo difinas la formon: –ifier/-ify à –ifiki) ŝajne ne estis sufiĉe forta. Venkis la analogeco inter la signifoj “disvastigo de nova teĥniko“: logikeco super etimologieco.
    – Kvankam komputilizi figuras nek en PIV, nek en ReVo ĝi ĝuste plenumas la kondiĉon de tutmonda internacieco[29] – pene, pro la konkurencado kun la ne-internacia vorto informatisation (el la franca).
    – Pri planizi, kiu, kiel pluraj aliaj vortoj je –iz, estas trovebla nur en PIV[30], mi hezitas, ĉar ekzistas alia maniero por distingi inter la du signifoj de planizi: planigi por la sistema aplikado de planado al iu makroprocezo kaj plani por fari planon. Ĝi estas ne-internacia. Vidu 3a.
    Dume oni povas ankoraŭ diri enplanigi[31], se temas pri pli sistema planado.
    – El la diskuto, farita de “revuloj” [32] oni ricevas la impreson, ke la plimulto inkliniĝas al militarizi, ne militizi (ankaŭ armeigi, militismigi kaj militistigi estis proponataj). Tio estas tute prava, ĉefe ĉar militarisation estas tutmonde internacia vorto[33].
    – PIV notas, ke la signifo de ordi kiel “meti ordon” estas arĥaika. Serĉo en Kukolo (Google) kaj Tekstaro konfirmas tion[34].  Tio malfirmigas la pledon de Pokrovskij12 distingi inter ordi (esti en ordo), ordigi (meti ordon) kaj ordizi (provizi je – matematike difinita – ordo). La nocion “provizi je ordo” PIV signifigas ordi. Ĉu tiu uzado estas ĝenerala, mi ne scias. Mi trovis ĝin ankaŭ ĉe Kiselman (Esperantologia Konferenco en Tel-Avivo 2000).
    – Mi ne trovis vorton en nacia lingvo, kiu redonas la signifon, kiun Pokrovskij atribuas al gasizi. Kion enhavas la infrastrukturaj ŝanĝoj por povi provizi loĝantaron aŭ industrion je gaso dependas de la lando, la energimerkato kaj la speco de gaso kaj entenas plurajn fazojn. Ne unu vorto povas priskribi tion.
    La lastan fazon de la infrastrukturaj ŝanĝoj oni povas priskribi per: konektado de la konsumantoj al la gasdistribua reto.
    Por akvizi validas same kiel por gasizi. Lastafaze la konsumantoj estas konektitaj al la akvodistribua reto.
    – La vorto industriizi, cetere same kiel la antaŭaj vortoj je –iz­ ne estas trovebla en Tekstaro. Anstataŭ industriizi oni trovas ekskluzive industriigi.
  2. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato estas la baza ideo enhavata en arbarizi, dentizi, finizi, intelektizita, kurarizi, lignizi, magnetizi, nervizi, planizi, polarizi, ringizi, signalizi, stigmatizi, ŝnurizi, trabizi, tubizi, valorizi kaj vaskulizi.
    Laŭ tiuj vortoj iu fenomeno, aĵo aŭ eco estas atribuata aŭ penetras en iun sistemon, strukturon, objekton aŭ personon.

    1. Per intelektizi, magnetizi, polarizi[35] kaj stigmatizi oni indikas provizon je iu ekstera eco: intelekteco en proklamo[36], magneteca aranĝo al molekuloj en metalo, dupolusa elektra kampo al objekto kaj stigmato(j) en la korpon aŭ publikan bildon de persono. Kial oni ne simple uzis: intelektigi, magnetigi[37] kaj stigmatigi?
      Planizi vojaĝon aŭ restadon23, jam traktita sub 2d. en rilato kun nacia ekonomio, ankaŭ apartenas al ĉi-tiu kategorio kaj tiam povas pli bone esti esprimita per planienplanigi.
    2. Kurarizi, nervizi, oksigenizi, ozonizi, vaskulizi komune enhavas la ideon penetrigi substancon aŭ strukturon: la venenon kuraro en (homan) korpon, nervovojojn aŭ vaskulojn en korpoparton,.
      Por kurarizi, nervizi kaj vaskulizi ekzistas taŭgaj alternativoj: kurarigi, ennervigiprovizi je nervoj kaj envaskuligiprovizi je vaskuloj.
      Ozonizi akvon havas kiel celon malinfekti ĝin je protozooj kaj aliaj patogenuloj. Ĝi havas mem ne guston, do ne apartenas al la kategorio 1b. La substanco penetras en la fluidaĵon en la formo de gasbobeloj kaj atakante la mikrobojn aŭ spontanee ĝi malkomponiĝas. Ĉar la ozono ne restas, estas malpli ĝuste diri ozonizi ol ozoni. Ne estas mirige, ke PIV donas ambaŭ variantojn: ozoni kaj ozonizi, sed en la angla kaj franca lingvoj oni ĝenerale diras ozonation kaj ne ozonisation. Vidu https://en.wikipedia.org/wiki/Water_purification.
      La metodo apartenas laŭ sia signifo al la restkategorio 8. Vidu ankaŭ 5.
      ReVo havas alian difinon de ozonizi: “elektrizi[38] la oksigenon de l’ aero, por ĝin aliigi en ozonon”. “Aliigi en ozonon”, ĉu tio ne estas ozonigi?
      La ekzemploj en PIV povas fariĝi: ozonigita atmosfero, ozonita akvo, blankigi per ozonado.
      La signifo de oksigeni estas, laŭ ReVo: “oksigenizi, enmeti oksigenon en substancon, saturi ĝin per oksigeno”[39], tiel donante samtempe difinon de oksigenizi. Ĉar la vortoj en la franca, angla kaj germana estas “oxygenation”, “oxygénation”, “Oxygenierung ” (de sango, histo, akvo), ne enhavantaj sufikson –iz aŭ –is, ĉi-tie la vorto oksigenizi ne taŭgas.
      Por “doni oksigenon al akcidentinto” mi proponas “oksigenumi akcidentinton (homon kiu suferis akcidenton)”. Vidu kategorion 5.
    3. La verboj dentizi, finizi, lignizi, mastizi, ringizi, signalizi, ŝnurizi, trabizi, tubizi, valorizi kaj vulkanizi estas derivitaj de la nomo de aldonaj objektoj aŭ substanco, por plibonigi la kvaliton aŭ uzeblecon, ekzemple de rado (per dentoj), rekto (per finpunktoj +∞ kaj -∞), mineja galerio (per ligno, trabo), ŝipo (per masto), masto (per metalaj ringoj)[40], vojo[41] (per trafiksignaloj), libro (per fermŝnuro), ŝakto (per tuboj), variablo (per valoro) kaj kaŭĉuko (per pneŭoj).
      Escepte de signalizi, valorizi [42] kaj vulkanizi[43] tiuj vortoj ne estas etimologie rilataj al vortoj en fremdaj lingvoj. Ankaŭ ne ekzistas internaciaj vortoj kiuj povus servi kiel alternativoj.
      Analoge al vorto kia priplanti (Z)[44] por “provizi je plantoj” oni povus konsideri la alternativojn pridentigi, prilignigi, priringigi, prisignaligi, pritrabigi kaj pritubigi, sed mi ne trovis tiajn uzojn en interreto. Mi opinias, ke la supre menciitaj vortoj je –iz estas akcepteblaj. Aparta kazo estas arbarizi (nudajn montojn)[45].
      Rimarku, ke ekzistas ankaŭ signali[46] kaj ŝnuri[47], sed kun aliaj signifoj ol signalizi kaj ŝnurizi.
  3. Vortoj de la kvara kategorio uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko estas facile rekoneblaj: arsonvalizi (Z), faradizi, galvanizi, makadamizi, mercerizi, mitridatizi[48] kaj pasteŭrizi, ĉiuj nomataj laŭ la elpensinto de iu aparato aŭ metodo de kuracado ktp. Oni povas el propra faka scio aldoni aliajn: rentgenizi, ŝaptalizi, teslaizi, voltaizi.
    Mi opinias, ke por tiu speco de derivitaj vortoj la pseŭdosufikso –iz tute taŭgas.
  1. Ĉi-tiu kategorio enhavas vortojn signifantajn plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun: ekzorcizi, elektrizi, hipnotizi, kurarizi, liofilizi, oksigenizi, ozonizi, polarizi kaj vaporizi.
    1. El tiuj la vorto hipnotizi estas pruveble tutmonde internacia kaj ne bezonas pluan diskuton. Tamen ankaŭ hipnotigi restas ebla.
      Ekzorcizi[49] estas supersufiĉa vorto, ĉar ekzistas ekzorc’, radiko kun verba karaktero. Do ne eblas derivi ekzorcizi de ekzorco.
      Por liofilizi ReVo proponas la vorton frostosekigi, traduko de la vorto por liofilizi el ĝermanaj lingvoj.
    2. La verbo elektrumi jam estas menciita sub 2c. por signifi, laŭ ReVo: “meti sub la influo de elektro, kuraci per elektro”. Tio estas analoga al la signifo de kurarumi. Por la signifo “eksciti, entuziasmigi, movigi, skui” vidu sub 7.
      Aliaj vortoj kun terapia signifo:
      Kurarizi (vidu ankaŭ sub 3b.) kaj elektrizi (vidu sub 2c.) miaopinie ambaŭ estu reprezentataj de sia radiko kun la sufikso –umkurarumi kaj elektrumi (vidu ankaŭ sub 7.). Tiel ili estas klare distingeblaj de kurarigi (venenigi) kaj elektrigi (fari elektra, ekz. hejtadon, vidu ankaŭ sub 2a).
      Alia substanco, kiu malofte estas uzata terapie, por desinfekti  vundon ekzemple, estas ozono. Kvankam mi trovis tiun signifon nur en fremdaj lingvoj, mi pledas, se bezonate, por ozonumi.
      PIV donas “ozon(iz)i akvon” por desinfekti kaj plibonigi la guston. Tiu signifo estas tiel proksime al la terapia ke mi rekomendas ozonumi.
      Ozonizi aeron” estas teĥnika procedo kiu kreas ozonon, do tiam oni diru ozonigi.
      Endoni oksigenon al vundito (tiun signifon ReVo tamen ne donas) povas esti nomata oksigenumi.
      Fine oni havas vaporizi kun la PIVa signifo “pritrakti per vaporo aŭ vaporigita substanco” (vidu ankaŭ sub 8.), ekz. artritan membron. Tiam oni pli bone diru vaporumi.
    3. Polarizi havas – internacie[50] – tri signifojn: 1. fari, ke elektromagneta vibrado okazu en unu ebeno (ekz. lumon per polariza filtrilo en sunŝirma okulvitro) 2. estigi starantan dupolusan elektran kampon en objekto 3. kreskigi la streĉiĝon inter (grupoj de) homoj per pliakrigo de ilia opinidiseco.
      La unua signifo apartenas al ĉi-tiu kategorio. La plej oportuna vorto por tio estas polarigi. Same en la dua signifo. Por la tria signifo vidu sub 7.
  1. Alia ne facile priskribebla grupo estas tiu de la vortoj evangelizi, harmonizi, jonizi, kanalizi (Z), legalizi, ordizi kaj sekularizi (Z). Mi karakterizas ilin kiel funde ŝanĝi ion/iun laŭ konsisto aŭ karaktero.
    Evangelizi kaj harmonizi ambaŭ estas tutmonde internaciaj, kun la rezervo ke la tutmondeco de evangelizi estas limigita pro tio, ke ĝi estas mezurebla nur en landoj, kie kristanismo estas iomgrade konata. Ili do estas laŭ difino de la 15a regulo de la gramatiko esperantaj vortoj.
    Jonizi ne estas tutmonde internacia kaj sendube devus esti jonigi.
    Por kanalizi mi proponas la vorton (en)kanaligi.
    Aparta kazo estas legalizi, ne tutmonde internacia kaj derivita de vorto, kiu nek mem estas tutmonde internacia. Legala simple estas laŭleĝa, do se jam legaligi estas pli bona vorto ol legalizi, ni eĉ ne bezonas sekvi tion kaj simple diru laŭleĝigi.
    Ordizi, vorto proponita de Poprovskij (vidu sub 2d.), povas esti reprezentata per ordigi.
    Sekularizi
    ne estas tutmonde internacia, sed povas esti esprimita per sekularigi.
    Demoralizi povas esti klasita en ĉi-tiu kategorio, kvankam ĝi estas enprenaĵo el fremdaj lingvoj kaj ne derivita de la esperanta radiko morala. La vorto estas tutmonde internacia kaj tial jam esperanta vorto.
  2. La sufikso –um miaopinie plej bone taŭgas por signifi doni iun senton aŭ emocian kvaliton. Tiel kun la vortoj elektrizi (en la signifo entuziasmigi, ekzalti), magnetizi (en la signifo hipnotizi[51]), marmeladizi[52], polarizi (en la signifo “pliakrigi opinidisecon”): elektrumi, magnetumi, marmeladumi, polarumi.
    Sed ekzistas vortoj kun la supra signifo, por kiuj la sufikso –um ne taŭgas: dramatizi, erotizi, terorizi (Z), traŭmatizi.
    Dramato ne ekzistas, nur dramo. Logika derivaĵo kun la celata signifo estas dramigi, sed ankaŭ dramumi eblas. La vorto dramatizi estas sufiĉe eŭrope internacia[53], sed ne tutmonde[54].
    Same pri erotiza: sufiĉe eŭrope internacia, sed ne tutmonde. Ankaŭ erota ne estas tutmonde internacia. Kontraŭe erotika (erotic anglalingve) estas internacia.
    PIV distingas inter erota (rilata al la seksa impulso ĉe homo kaj ĝiaj fizikaj kaj psikaj manifestiĝoj) kaj erotika (temanta pri amo, esprimanta seksan volupton, 3OA). Ĉar miaopinie erotiza havas la signifon de erotika, ties ĝusta alternativo estas erotikigi.
    Traŭmatizi estas rekonebla kiel tia en 24 el 28 eŭropaj lingvoj, sed ĝi ne estas tutmonde internacia. Laŭ PIV ĝi estas derivaĵo de traŭmato, sed en neniu lingvo kiu enprenis la origine grekan vorton τραυμα (traŭma), mi trovas konsonanton  t  aŭ similan al  t  post traŭma. Jes troviĝas en ili derivitaj vortoj kun  t, signifantaj traŭmojtraŭmatismo.
    Estas mirakle kiel tia vorto povus esti en vortaro, dum ĝi tute ne estas internacia, dum traŭmo havas altan tutmondan internaciecon[55].
    Malrekomendo de traŭmato kompreneble ankaŭ kaŭzas malrekomendon de traŭmatizi. Bona alternativo estas traŭmigi.
    Traŭmatizi estas rekonebla kiel tia en 24 el 28 eŭropaj lingvoj, sed ĝi ne estas tutmonde internacia.
    Ankaŭ terorizi, en PIV kaj jam uzata de Zamenhof, ne estas tutmonde internacia, kvankam 27 el 28 eŭropaj lingvoj enhavas ĝin. Anstataŭe oni uzu terorigi.
  1. Restis vortoj aklimatizi (Z), alklimatizi, ekspertiz(ist)o, ekvalizi, fumizi, globalizi, homizi, irizi, judaizi, kanonizi (Bein), komputilizi (en tri malsimilaj signifoj), lokalizi, ozon(iz)i, palatalizi, paledizi, porfirizi, pozitivizi, presurizi, sintonizi, sterilizi, ‑(ek)tomizi, urbanizi, vaporizi kaj vernalizi, por kiuj mi ne trovis komunan karakterizon.
    1. Kelkaj el ili estas tutmonde internaciaj: globalizi, kanonizi (en la signifo sanktproklami) kaj lokalizi.
    2. Aliaj povas, sen diskuto, esti anstataŭigitaj de ekvivalento kun –igi: sekularigi, steriligi.

Restas:

  1. aklimatizi (Z), alklimatizi
    La Zamenhofa vorto pruviĝas ne sufiĉe tutmonde internacia. Mi proponas alklimatigi, kiel jam la plimulto de vortaroj indikas.
  2. Ekzistas du vortoj kiuj praktike estas uzataj en sama signifo: eksperto kaj ekspertizisto. La unua estas tutmonde internacia, la dua – laŭ la strikta signifo de la sufikso –ist – estas ne ĝusta.  Ricevi “komision por proponi decidon pri iu duba afero aŭ por taksi la valoron de io” (la difino en ReVo) ja ne konsistigas apartan fakon, nek estas profesio (kvankam oni povus klopodi fari ĝin el tio). Ĝi estas supozeble portempa tasko sur iu profesia tereno. Oni nomu tian personon ekspertizanto, ne alie. Tiu uzado implicas kompreneble, ke oni akceptas ekspertizo kiel novan vorton, ĉar ĝi ne estas internacia.
  3. Por la faka vorto ekvalizi SSV donas la simpligon egaligi. Tio ne elvokas en mi la ideon de “ĝustigi aŭ korekti la relativajn laŭtojn de elektronika signalo”. Pro tio mi preferas ekvilibrigi, se oni ne volas akcepti ekvalizi kiel novan vorton.
  4. Homizi signifas, laŭ PIV: “Industrie modifi, por ke ĝi laŭkonsiste estu kiel eble plej simila al la homa lakto”. Mi trovis etimologie neniun rilaton kun vorto por homo en aliaj lingvoj. Por laiko la signifo de la vorto estas malfacile komprenebla. Multaj nacilingvaj vortaroj ne enhavas ĝin. La vorto ŝajnas al mi supersufiĉa. Oni havas plurajn alternativojn, ekzemple mamlaktecigi, bebocele modifi, aŭ povas alimaniere priskribi ĝin.
  5. Irizi ankaŭ meritas etimologian diskuton. Laŭ origina singifo ĝi ja havas rilaton kun la spektro de blanka lumo, montrata de ĉielarko. Laŭ mia scio la latina vorto iris eniris en Esperanton duforme: kiel nomo por la membrano en la okulglobo kaj por la iriza efekto, kiun tiu membrano fojfoje montras. Motivo por esplori ĉu la du vortoj ne estas derivitaj de la sama baza vorto iris. Pro tio mi inspektis la internaciecon de la vortoj por la angla iridescent (=iriza). Ĉar tio ne liveris sufiĉan tutmondan internaciecon, oni povas nur akcepti irizi kiel novan vorton.
  6. Judaizi signifas: “Observi la judajn morojn aŭ ritojn”[56]. En tio ĝi devias de la plej ofta signifo de vortoj en fremdaj lingvoj de la formo [nacieco; religianeco]+-iz: kultura aŭ politika influo al homoj, ecigi, anigi laŭ la ĉefvorto.
    La vorto ne estas tutmonde internacia.
    Ĝuste pro ĝia devia signifo, kiu havas neniun rilaton kun judigo kaj nur parte kun judiĝo[57], estas saĝe konservi la vorton en ĝia proponita formo kaj signifo.
  7. Komputilizita (alie ol en la signifo de socia difuzado de komputiloj; vidu por tio sub 2d.) troviĝas en Lingva respondo de Sergio Pokrovskij en La Ondo de Esperanto en kombino kun bildofarado.
    Komputilo estas derivita de komputi, do mi dirus simple komputita bildofarado, same kiel ekzemple komputita muziko.
    Mi serĉis aliajn signifojn de la angla vorto “computerize” kaj trovis ankoraŭ:
    1. meti en formon, kiun la komputilo povas uzi. Tiun signifon oni povas ankaŭ priskribi per taŭgigi/prepari (por komput(il/ad)o) aŭ antaŭkomputi.
    2. stoki en komputilo. Tio estas enkomputiligi.
  8. Palatalizi estas la fenomeno laŭ kiu la prononco de konsonanto, plejparte sub la influo de apuda sono, moviĝas en la direkto de la malmola palato, ekzemple k à ĉ, g à ĝ,  h à ŝ. La vorto palatalizi ne troviĝas en PIV aŭ Tekstaro kaj en retdiskutlistoj ĝi aperas malofte. Vikipedio donas la ĝustan formon palataligo palataliĝo. La sonoj ĉ, ĝ, ŝ k.s. estas palatalojpalatsonoj.
  9. Paledo estas  “laŭnorma transporthelpilo, plata, subveturebla per ĉareto por facila manipulado” kaj por paledizi vi trovos en PIV: “Kunigi pecvarojn tiel, ke ili estu transporteblaj per paledoj”. Sed en la fremdlingvaj difinoj oni trovas ankaŭ varian signifon, nome “transporti per paledoj”.
    Mi proponas por la unua signifo: porpaledi (kuniga fazo), surpaledigi (surpalediga fazo) kaj por la dua perpaledi. Paledizi estas supersufiĉa vorto kaj ne estas tutmonde internacia.
  10. Porfirizi signifas, laŭ PIV: “tre fajne pulvorigi medikamentan substancon per pistado sur tablo el porfiro”. Mi proponas uzi anstataŭe: (porfire) pulvorigi. La vorto porfirizi estas supersufiĉa pruntvorto.
  11. Pozitivizu estis uzata en artikolo en Monato: Vanesa suferigas vin. Sed, se ni pozitivizu la aferon, tio montras ke ŝi ne estas indiferenta por vi. Laŭ la preferata interpreto de la leganto, ni povas anstataŭigi la vorton per rigardu pozitive aŭ per traktu (la aferon) pozitive. Ne ekzistas argumenton por uzi ĉi-tie derivaĵon per –iz.
  12. Presurizi signifas “igi/teni la premon de aero, akvo aŭ alia substanco je antaŭdefinita alto”, ekzemple aviadilan kabinon aŭ internan ujon de reaktoro[58]. Taŭga alternativo ŝajnas al mi premkonserv(ad)i kaj premapliki. Presurizi ne estas tutmonde internacia.
  13. La vorto sintonizi aspektas al mi malĝusta, ĉar oni donas la ĝustan tonon al si, al sia instrumento (tiel mi analizas la vorton). Mi ne vidas argumenton por eviti agordi. Ĉu eventuale tonpreni estas taŭga? Ja alia ludanto donas la tonon kaj la agordanto transprenas ĝin.
  14. Vaporizi estas menciita en PIV kun la signifo “pritrakti per vaporo aŭ vaporigita substanco”, ekzemple drapon (vidu ankaŭ 5.). Tion oni povas anstataŭigi per vapori vaporaĵi (komparu fumaĵi).
  15. Urbanizi kaj vernalizi estas vortoj kiuj ne estas esperante derivitaj de radiko, tiel ke la juĝo pri uzado de –iz fakte ne devas ludi rolon. Malambaŭ estas internaciaj. Anstataŭ urbanizi oni miaopinie bone povas uzi urb(ec)igi. Por vernalizi mi ne trovis taŭgan alternativon. Ĝi estu nova vorto.
  16. La medicinfakaj vortoj, kutime aperantaj en paroj kaj finiĝantaj je –(ek)tomio kaj –(ek)tomizi­ (http://vortareto.free.fr/dictionnaire/indexdictionnaire.htm) povas oportune esti reprezentataj ankaŭ per la koncerna radiko (nomo de organo, prefere en Esperanto) kun –(el)tranĉo kaj –(el)tranĉi.

La vortoj pritraktitaj supre venis el tri fontoj: la Akademia Vortaro, la Tekstaro kaj Plena Ilustrita Vortaro (du aldone el ReVo).
Kvankam tiuj tri fontoj ne estas pruvite reprezentaj por la tuta vortaro de skribita Esperanto, oni povas rigardi ilin kiel la aŭtoritatan parton de tiu vortaro.
Kio nun estas la rezulto de la inventarado pri la uzado de la sufikso –iz en tiu parto?
Klare estas, ke la kategorioj 2. ĝenerala disvastigo de provizado je iu nova aparato aŭ sistemo kaj 3c. provizi je iu akcesoraĵo por plibonigi la kvaliton aŭ uzeblecon estas tiuj, kiuj plej multe invitas al uzado de la sufikso –iz.
Pri kategorio 2. sufiĉas kontroli ĉu la objekto de la ĝenerala disvastigo povas alpreni la kvaliton esprimita en la radiko de la vorto je –iz. Se jes, la alternativo de la sufikso –iz estas la sufikso –ig; se ne, la alternativo povas nur esti priskribo. Urbo ne povas esti elektra, do aŭ elektrizi aŭ priskribo. Hejtado povas esti elektra, do elektrigi hejtadon. Lando ne povas esti milita, do militizi aŭ priskribo, kiel militarizi (ĝi ja ne havas la radikon milit‘).
La nuraj ekzemploj de tutmonde internaciaj vortoj, kiuj estas supersufiĉaj estas hipnotizi (vidu sub 5.) kaj harmonizi (vidu sub 6.), ĉar la pure esperantaj vortoj estas hipnotigi kaj harmoniigi.
Evangelizi sub 6. fakte ne havas sufikson –iz aŭ tie ĝi estas eks-sufikso.

En la kategorioj 6. kaj 8. estas kelkaj vortoj, kiuj estas tutmonde internaciaj kaj pro tio jam povas havi –iz.
En la restkategorio troviĝas nur unu vorto, kiu povas esti konsiderata kiel ne-internacia vorto (almenaŭ ne tutmonde internacia), derivita per –iz kaj ĝenerale akceptita: ekspertizo. Ekvalizi kaj irizi ne estas oficiale derivitaj vortoj.

Inventaro 2

  1. iv.     Kvara fonto estas la ideo, anoncita jam en Inventaro 1, ke ekzistas multaj vortoj je ‑iz, kiujn ni ne trovis, sed kiuj eble jam estis ie uzitaj de esperantistoj, aŭ se ne, havas konsiderindan ŝancon esti ekuzotaj. Maniero por trovi tiujn potencialajn enprenaĵojn estas inspekti la vortostokon de verboj je –ize aŭ –ise en la angla, je –iser en la franca ktp, menciitan en la komenco de ĉi-tiu studo.
    Por trovi la plej gravajn inter ili ni limigu nin al tiuj, kiuj havas artikolon en la anglalingva Vikipedio[59]. Por plu selekti el inter ili, mi serĉis tiujn, kiuj havas tradukon en la franca, bazita sur la sama radiko kaj kunmetita kun la infinitiva finiĝo ‑iser. Tio reduktis la nombron de potencialaj enprenaĵoj al 166.
    Se la franca kaj la angla enhavas la saman vorton, tiam ekzistas granda ŝanco ke granda plimulto de la eŭropaj lingvoj[60] enhavas ankaŭ tiun vorton. Por samplo de sep vortoj[61] mi konkludis ke mezume 61% de ili enprenas vorton el la samplo[62].
    Mi esperantigis ilin per rekta anstataŭigo de –iser per –izi.
    Se nun tia enprenaĵo konsistas el ekzistanta esperanta vorto plus –izi, ĝi donos la impreson esti derivaĵo de tiu esperanta vorto pere de –iz.
    El la 164 vortoj restis proksimume 103, kiuj, se enprenitaj/enprenotaj facile povas esti konsiderataj kiel produktoj de la pseŭdosufikso –iz kaj tiam donos plian elanon al ĝi.[63] Montriĝas, ke 27 el tiuj 103 estas efektive troveblaj kiel esperantaj vortoj en la reto: 26%.
    Kiel ni traktu tiujn potencialajn derivaĵojn per –iz?
    Ni unue provu trovi subklasojn. Por vasta pritraktado ne estas spaco.

Provo je klasado de potenciale novaj vortoj kun ŝajnsufikso –iz laŭ ties utilo en Esperanto kaj proponado de alternativo(j)

  1. Potencialaj enprenaĵoj je –iz, kiuj unuavide havas taŭgan alternativon je –ig aŭ ‑:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
absolutizi absolutigi komercizi enmerkatigi,
surmerkatigi
alfabetizi alfabetigi konkretizi jes[64] konkretigi, realigi
aksiomizi jes[65] aksiomigi kriminalizi jes[66] kriminaligi
amerikanizi usonigi, usonizi kristalizi jes kristaligi, per klara
distingo marki
anglizi jes[67] angligi laikizi laikecigi
arabizi arabigi, arabizi matematikizi jes[68] matematikigi
banalizi banaligi modelizi jes[69] modeligi, simuli
bastardizi bastardigi modernizi modernigi
brutalizi brutali, brutaligi monumentizi monumentigi
burokratizi burokratigi nacionalizi ŝtatigi
deproteinizi senproteinigi neŭtralizi jes neŭtraligi
diagonalizi diagonaligi normalizi jes normaligi
diftongizi diftongigi paganizi paganigi
diskretizi diskretigi paralelizi paraleligi
dolarizi[70] dolarizi parametrizi jes parametrigi
estetikizi estetikigi polimerizi jes polimerigi
eternizi eternigi popularizi jes popularigi
familiarizi kutimigi privatizi privatigi
fetiĉizi[71] fetiĉigi racionalizi jes raciigi
fibrizi fibrigi[72] realizi jes realigi
formalizi jes[73] formaligi rusizi rusecigi, rusigi
fragilizi (pli)fraĝiligi sistematizi jes sistemigi
gramatikizi gramatikigi socializi societemigi,
socialigi
ĝeneralizi jes ĝeneraligi solenizi ceremonii, solenigi
hospitalizi enhospitaligi specializi jes specialigi
humanizi humanigi strukturizi jes[74] (en)strukturigi
idealizi jes[75] idealigi totalizi totaligi
ideologizi ideologiigi transistorizi[76] transistorigi[77]
idolizi idoligi universalizi universaligi
individuizi individuigi,
individuecigi
vaporizi[78] jes vaporigi
infantilizi infanecigi vektorizi vektorigi
islamizi jes[79] islamigi, islamizi vertikalizi vertikaligi
kanonizi[80] enkanonigi viktimizi viktimigi
kapitalizi[81] jes kapitaligi virtualizi jes virtualigi
kartelizi karteligi vokalizi[82] voĉigi
katolikizi katolikigi vokalizi jes[83] vokaligi

Iuj el la supre notitaj vortoj estas ankaŭ trovitaj kun alia signifo kaj tiam ne havas simplan alternativon:
Dolarizi (el dollarise): uzi la dolaron paralele al aŭ anstataŭ la hejma valuto kiel stokilon de valoro, unuecon de kalkulo, kaj/aŭ interŝanĝan valuton ene de la hejma ekonomio. Vikipedio uzas ankaŭ por ĉi-tiu dua signifo la terminon dolarigi.
Tio ŝajnas al mi ne-oportuna, ĉar supozigas, ke la propra valuto malaperas. Pro la ĝenerala disvastigo de tiu uzmaniero de dolaro (komparu meĥanizi, motorizi kaj aliaj sub 2d.) oni povas diri dolarizi. Tamen tiam, se la sama fenomeno okazas kun la eŭro, en sudorient-eŭropa lando ekz., oni diru ankaŭ eŭrizi.
Kapitalizi: ŝanĝi la financan strukturon de entrepreno per aldono de rezervoj al la kapitalo aŭ per redukto de la nominala valoro de akcioj kaj altiro de nova riskokapitalo. Ĝenerale: aldoni al la kapitalo.

Mi trovis du potencialajn esperantajn vortojn je –iz, kiuj estas esprimeblaj per la sufikso –: metastazizi (ne efektive trovita) à metastaziĝi; fibrizi à fibriĝi

Estas unu grupeto da vortoj, esprimantaj “procezon de alpreno de kulturo aŭ iuj karakterizoj de alia popolo” aŭ “la portadon al regiono sub dominado de iu popolo aŭ lando”, kiun mi volas trakti aparte: afrikanizi[84], amerikanizi, arabizi kaj rusigi.
Tiu grupeto povas facile esti plilongigita per vortoj kun similaj ideoj, kiaj hispan(ic)ize (hispanizi), islamizi, christianize (kristanizi), sinicize (ĉinizi)[85]. Pri ili mi faru jenajn rimarkigojn:

–      Se temas pri lando, la internacieco de la vorto kun –iz estas malfacile difinebla.
Afrikanize ne estas tutmonde internacia pro manko je lingvoj en kiu tiu ideo entute ekzistas. Ja la sociaj kaj politikaj ŝanĝoj kiuj iras kun la afrikanigo de la eks-kolonio nur efektis la mensojn de la koloniintoj kaj la koloniitoj kaj tial koncernaj vortoj nur eniris iliajn lingvojn. Same pri arabizi, hispanizi, sinicize. Nur amerikanizi montriĝas tutmonde konata ideo kaj estas tutmonde internacia vorto. Por Esperanto tamen tio ne povas havi konsekvencon, ĉar Ameriko estas kontinento, de kio Usono nur faras relative malgrandan parton. Se oni akceptus amerikanizi kiel vorton laŭ la 15a regulo, ĝi havus alian signifon ol atendata.
Alia problemdona vorto estas romanize, kiu – internacie – havas du signifojn: romi(an)igi (fari parton, kulture kaj/aŭ politike, de la Romia regno) kaj romiaĵigi (transliterumi al latinaj literoj). Dependas de la lingvo, ĉu la kuranta signifo estas la unua, la dua aŭ ambaŭ. Romanize estas tutmonde internacia vorto, sed oni ne povas esti certa, ĉu ĝi estas tutmonde internacia laŭ ambaŭ signifoj. Se oni konsideras la du ideojn kiel variaĵojn de pli vasta koncepto, nome de romiigi = romiaĵigi plus romi(an)igi, oni devus akcepti romanizi esperanta vorto laŭ la 15a regulo. Alia argumento por tio estas, ke romanizi havas ege grandan akceptiĝon en la eŭropaj lingvoj: 97% de la parolantoj povas rekoni ĝin en sia propra lingvo.
Kial tamen enpreno en Esperanton ne estus bona solvo?
La esperantigo romanizi sugestas, ke romana havas la signifon romiana romia. Laŭ PIV jes romana signifas “rilata al la antikvaj romanoj” kaj Zamenhof eĉ skribis “la romana fundamento de nia lingvo”. Tial estas malrekomendinde uzi la vorton romanizi en la senco romi(an/)igi[86]. Oni nur povus kompreni ĝin kiel “provizi je romanlibroj”. Se oni volas uzi la sufikson –iz, la nuraj logike defendeblaj formoj estas romi-iziromian-izi.[87]

Vorto kulturhistorie  proksima al romanize estas hellenize. Ĝi ne estas tutmonde internacia, sed kiel ideo tiom intime ligita al la Eŭropa estiĝo, tio ne estas rimarkiginda. Ene de la eŭropaj lingvoj ĝi estas tre internacia: 97,8% de la parolantoj povas rekoni ĝin en sia propra lingvo.
Malgraŭ la etimologiaj problemoj kun amerikanizi, romanizi kaj helenizi, mi opinias, ke la ĝenerala komuna ideo de tiuj vortoj, la akcepto de nova potenca ekonomio aŭ kulturo en granda parto de la tiutempe moderna mondo, estas tiel speciala, ke ĝi meritas “specialan” sufikson –iz, pli ol simplan –ig. Por solvi la etimologian problemon oni tamen devus elekti uson(an)izi anstataŭ amerikanizi kaj romi(an)izi anstataŭ romanizi. (Por elekti kun aŭ sen la sufikso –an, vidu piednoton 82.)
La jam menciitaj vortoj arabizi kaj ĉin(an)izi povus, ĉar ne tutmonde internaciaj[88], esti ekuzataj kiel novaj vortoj, kun risko de neakceptiĝo.

La alternativo estas rezigno pri –iz kaj uzado de arabigi, ĉin(an)igi, helenigi, romi(an)igi, uson(an)igi.

–      Se temas pri konvertiĝo al religio, la evidenta esperantigo estas islamanigi (ne: islamigi), kristanigi, ktp. (Komparu tamen judaizi – netransitiva verbo – kiu ne estas kompleta konvertiĝo al la juda kredo.)

–      Se temas pri influo de religio al la socio aŭ pri la emo (mis)konsideri  iun praktikon aŭ fenomenon de alia religio kiel konforman al la propra religio, oni povas uzi islamigi, judigi, kristismigi ktp. sed estus oportune akcepti islam(an)izi kaj kristanizi pro analogio kun arabizi, helenizi kaj romi(an)izi. La vorto krist(an)izi jam estas tutmonde internacia, islam(an)izi ne, sed ĝi estas samtiom eŭrope internacia kiel romi(an)izi kaj helenizi. Se do uson(an)izi, romi(an)izi kaj helenizi estos enprenataj en Esperanton, same devos esti kristanizi kaj islam(an)izi.

Resumon de la rezultoj kaj konkludoj pri ĉi-tiuj vortoj vi trovu en sekva tabelo:

internacia fonto internacieco ne trovita trovita
regnano
africanize eŭropa afrikanizi afrikanigi
americanize tutmonda usonizi usonigi, amerikanigi
arabize eŭropa arabizi arabigi
hellenize tutmonda helenizi helenigi
hispanicize, hispaniser eĉ ne eŭropa hispanizi hispanigi
romanize tutmonda rom(i/an)izi romanigi
russify eĉ ne eŭropa rusizi, rusif(ik)i rusigi
sinicize, sinify, siniser eĉ ne eŭropa ĉinanizi ĉinanigi
religiano
christianize tutmonda kristanizi kristanigi
islamize eŭropa islamigi, islamizi

Pro la tutmonda internacieco de kvar terminoj: americanize, hellenize, romanize kaj christianize kaj eŭropa internacieco de islamize, apud la fakto, ke la signifo de la procezoj pri kiuj temas havas parencecon kun la procezoj de ĝenerala disvastigo en kategorio 2b. mi pledas por la formoj kun –iz.

  1. Potencialaj enprenaĵoj je –iz, kiuj unuavide ne bezonas la sufikson –iz:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
apostrofizi apostrofi patronizi patroni
eksperimentizi eksperimenti publik/cizi publici
grafitizi grafitii sulforizi sulfuri
kateterizi jes[89] katet(e)ri terorizi terori
kritikizi kritiki vampirizi vampiri
narkotizi narkoti vandalizi vandali
parazitizi paraziti

Ĉiuj proponataj alternativoj estas troveblaj en verba formo en PIV, krom grafitii[90], vampiri [91]kaj vandali[92].

  1. Potencialaj entreprenaĵoj je –iz, kiuj havas aliradikan sensufiksan alternativon:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
aŭtorizi jes[93] permesi partikularizi specifi, detali
decimalizi dekumigi rojalizi promocii al reĝo
esencizi redukti al esenco vokalizi eligi proteston, reciti
  1. Potencialaj entreprenaĵoj je –iz, pri kies alternativoj mi hezitas:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
akcesorizi apudprovizi ? kalendarizi[94] pomonatigi, enkalendarigi ?
biologizi biolog-umi/-iigi ? operaciizi mezurebligi ?
ciklizi cikligi[95] ? penalizi penaligi ?
eksterizi[96] eksterigi ? potencializi potencialigi?
eterizi eter-umi[97]/-igi[98] ? spiritualizi spiritual(ism)igi ?
jurizi[99] jurecigi ? teksturizi teks-itigi/-aĵigi ?
  1. Kvina kaj lasta fonto konsistas el tiuj enprenaĵoj je –iz, kiujn mi hazarde trovis en interretpaĝoj:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
acetalizi[100] jes[101] acetaligi oleizi107 jes olei
acidizi jes[102] acidetigi plantizi jes[103] plantizi, priplanti44
energizi jes[104] doni energion remparizi jes rempari
fluorizi jes[105] fluoridumi sukerizi jes[106] sukeri
gudrizi jes[107] gudri (Z) tetanizi jes[108] tetanismigi
kronizi jes[109] kronizi tetanizi jes[110] tetanumi

Rekomendoj:

  1. La vortoj kiuj portas la signifon kovri per substanco same bone esti prezentitaj de la verbo sen –iz aŭ per –umi, se la formoj je –umi­ ne estas jam malnovmodaj:
    arĝenti, asfalti, felti, feri, glu()i, kandi, kaŭĉuki, kupri, leŭkoplasti, metali, (al)najli, ori, plasti, ŝtali, vati aŭ per arĝentumi, asfaltumi, feltumi, kaŭĉukumi, kuprumi, leŭkoplastumi, metalumi, najlumi, orumi, plastumi, ŝtalumi, vatumi.
    Alfiksi metala(j)n aĵo(j)n sur iu objekto, ofte el ligno aŭ ledo, por firmigi ĝin aŭ doni al ĝi uzeblecon, oni uzu garni: arĝentogarni, feltograni, fergarni, kuprograrni.
    Fojfoje ekzistas kvara ebleco, kun ­–tegi: kuprotegi, metaltegi, ŝtaltegi, se la kovrado estas tuta kaj ‑ supozeble – sufiĉe dika.
    Por esprimi aldonon iun ingrediencon al nutraĵo oni uzu senperan verbigon de la ingredienco: kandi, sali, sukeri.
    Ŝanĝi la aspekton aŭ guston de iu objekto per la suresto de fumo estas fumaĵi;
    “blovi fumon (sur plantojn por mortigi insektojn)”, povus esti: fumaĵi kaj “disvastigi malpuran fumon” fumaĉi.
  2. La verboj kiuj signifas provizi je iu aparato aŭ sistemo laŭ privata skalo (kontraŭe al ĝenerala disvastigo), havas la sufikson –ig: elektrigi, kontenerkapabligi, meĥanigi, motorigi. Escepto estas klimatizi, sed aerreguligi estas alternativo.
    Se temas pri ĝenerala disvastigo de elektroproduktado kaj distribuado, kaj ne pri elektrigo de unu aparato aŭ unu fervojo, oni  povas priskribi tion (konekti al la gasdistribua/akvodistribua reto) aŭ uzi la sufikson –iz: elektrizi, komputilizi, kontenerizi, meĥanizi, militarizi (ne militizi), motorizi, planizi. Escepto estas la vorto industriigi. (Industriizi ne estas tutmonde internacia.)
    Al tiu kategorio ankaŭ apartenas komputilizi. Ĝi estas tutmonde internacia vorto.
    Analogaj fenomenoj estas dolarizi kaj eŭrizi en la signifoj “uzi la dolaron/eŭron paralele al aŭ anstataŭ la hejma valuto”, kaj arabizi, ĉinizi, helenizi, hinduizi, hispanizi, islamizi, kristanizi, romiizi, rusizi kaj usonizi. Miaopinie la uzado de vorto de regnano aŭ religiano kun la sufikso –iz celas al historia procezo de asimiliĝado, dum la sama vorto kun –ig pli celas al la rezulto de konscia politika plano de la koncernaj gvidantoj.
  3. Provizi je iu ekstera eco (kiu ne tuŝas la esencon de la objekto aŭ fenomeno) ne estas esprimebla per –iz, sed per –ig: intelektigi, magnetigi, enplanigi (aŭ plani), stigmatigi.
    Penetrigi je iu substanco aŭ strukturo estas esprimebla per –ig (kurarigi, ennervigi, envaskuligi) aŭ per priskribo (provizi je nervoj/vaskuloj). Aparte: oksigeni (saturi je oksigeno).
    Se temas pri akcesora(j) objekto(j) aŭ substanco por plibonigi ies kvaliton aŭ uzeblecon, –iz­ estas taŭga sufikso: arbarizi (ekz. nudajn montojn), dentizi, finizi (aldoni finpunktojn +∞ kaj -∞), kronizi, lignizi, mastizi, ringizi, signalizi, ŝnurizi (provizi je fermŝnuro), trabizi, tubizi, valorizi (doni valoron al variablo). Por arbarizi kaj valorizi uzeblas sinonimoj arbarigi kaj envalorigi.
    Kun pluraj akcesoraj objektoj eblas alternativoj: pridentigi, prikronigi, prilignigi, priringigi, prisignaligi, pritrabigi kaj pritubigi. Sed ankaŭ ekzistas verboj signali kaj ŝnuri.
  4. Uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko estas prefere esprimata per –iz:  arsonvalizi, faradizi, galvanizi, makadamizi, mercerizi, mitridatizi, pasteŭrizi, rentgenizi, ŝaptalizi, teslaizi, voltaizi.
  5. Plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin estas esprimata en liofilizi (histon) kaj polarizi (1. fari, ke elektromagneta vibrado okazu en unu ebeno 2. estigi starantan dupolusan elektran kampon en objekto). Taŭgaj estas nur: frostosekigi kaj polarigi.
    Aliaj vortoj de ĉi-tiu kategorio havas sanigan celon kaj estu sufiksita per –umi anstataŭ –izi: elektrumi, kurarumi, oksigenumi (akcidentinton), ozonumi (akvon), vaporumi (pacienton aŭ ĝian artritan membron). Esceptoj estas hipnotizi, ĉar ĝi estas tutmonde internacia (kun hipnotigi kiel alternativo) kaj ekzorcizi, kio estu simple ekzorci.
  1. Se vorto finiĝanta je –iz esprimas funde ŝanĝi ion laŭ konsisto aŭ karaktero, tiam oni uzu –ig: jonigi, (en)kanaligi, laŭleĝigi (anstataŭ legalizilegaligi), ordigi (ankaŭ en la signifo provizi je difinita matematika ordo), sekularigi.
    Esceptoj estas demoralizi, evangelizi kaj harmonizi kiuj tri estas tutmonde internaciaj. Apud harmonizi tamen oni povas diri harmoniigi.
  2. Se verbo je –iz esprimas doni iun senton aŭ emocian kvaliton, oni uzu –umi en la kazo, ke la derivaĵo kun –igi jam havas alian signifon: elektrumi (en la signifo entuziasmigi, ekzalti) magnetumi (en la signifo hipnotizi), polarumi (en la signifo “pliakrigi opinidisecon”) aŭ –igi: dramigi (anstataŭ dramatizi), erotikigi (anstataŭ erotizi), terorigi, traŭmigi (anstataŭ traŭmatizi).
    Senti la stomakon superplenigita je iu nutraĵo ne povas esti reprezentita per la sufikso –iz, sed eventuale per –um.
  3. En restkategorio troviĝas
    1. specialaj kazoj, kie –iz estas neevitebla
      1. i.      en tutmonde internaciaj vortoj: globalizi, kanonizi, vulkanizi
      2. ii.      en eŭrope iugrade internaciaj vortoj, kiuj estas derivaĵoj de ne-esperanta radiko (aŭ de esperanta radiko kun ne-ĝusta signifo): centralizi, ekvalizi (kun alternativo ekvilibrigi), irizi, judaizi, lokalizi, vernalizi.
      3. ekspertizo, nova radika vorto, kun alternativo “fakula esploro”
      4. grupeto da signifoj, kiujn oni prefereble priskribu: mamlaktecigi, bebocele modifi (anstataŭ homizi), taŭgigi/prepari por komput(il/ad)o, antaŭkomputi (anstataŭ komputilizi, ekz. donitaĵojn), premkonserv(ad)i, premapliki (anstataŭ presurizi), produkti helpe de komputilo, komputi (anstataŭ komputilizi, ekz. muzikon), (porfire) pulvorigi (anstataŭ porfirizi), rigardi pozitive (anstataŭ pozitivizi), agordi, tonpreni (anstataŭ sintonizi)
      5. tiuj verboj, kiuj pluvivu sen afikso: ozoni, vapori (kun alternativo vaporaĵi)
      6. kelkaj signifoj kiujn oni povas esprimi per verbo je –ig aŭ – kaj eventuale prepozicia prefikso: alklimatigi (anstataŭ aklimatizialklimatizi), palataligi (anstataŭ palatalizi), urbecigi (anstataŭ urbanizi), enkomputiligi (anstataŭ komputilizi), (en)kontenerigi (anstataŭ kontenerizi), magnetigi (en la fizika senco, anstataŭ magnetizi), porpaledi, surpaledigi, perpaledi (anstataŭ paledizi), steriligi (anstataŭ sterilizi).

[1] Tekstaro de Esperanto, vidu http://tekstaro.com

[2] verbo nomita laŭ la franca kuracisto d’Arsonval. Pro tio du formoj: arsonvalizi kaj darsonvalizi.

[3] Ĝi ne enhavas radikon “katal”. Laŭ www.esp-evoluo.org tiu vorto estas internacia: 44,6% de la denaske parolantoj de lingvoj tutmonde rekonas ĝin en sia lingvo.

[4] inventinto de metodo por aldoni sukeron al la vinbersuko por altigi la alkoholenhavon

[5] Malpli facile divinebla por esperantisto aŭ sen rilato al la sufikso -iz estas ekzemple bankizo, franĉizo, krokizo kaj revizi kaj ĉiuj vortoj kiuj finiĝas je -lizi kun ties signifo “apliki metodon de solvado en likvaĵo” aŭ “malligi”: hidrolizi, katalizi, analizi.

[6] El traduko de GramTrans de Wikipedia artikolo pri “wetting”: Por ne-akvaj likvaĵoj, la esprimo liofila estas uzita por malaltaj kontaktaj angulokondiĉoj (t.e. ke likvaĵa guto havas grandan adheremon kompare kun sia koheremo – al la materialo de la plato sur kiu ĝi ripozas.)

[7] Pere de Lexique et dictionnaire médical français-espéranto mi trovis 108 vortojn, kies radikoj estas menciitaj en PIV (vidu http://vortareto.free.fr/dictionnaire/indexdictionnaire.htm): amniotomio, apendicektomio, arteriektomio, arteriotomio, brakotomio, ……………., uterektomio, uterotomio, vaginektomio, vaginotomio.

Etimologie tial povas ekzisti 108 parencaj terminoj amniotomizi, apendicektomizi, arteriektomizi, arteriotomizi, brakotomizi, ……………., uterektomizi, uterotomizi, vaginektomizi, vaginotomizi. En Vikipedio mi trovis jenan liston de medicinaj vortoj je –tomize en la angla: adrenalectomize, cardiectomized, gonadectomize, iridectomize, oophorectomize, splenectomize, sympathectomize kaj thymectomize.

[8] meti subŝtofon en veston

[9] Ekzistas nuancodiferenco inter gluaĵi (meti gluaĵon sur iu surfaco) kaj glui (alglui objekton sur alian objekton).
[10] En la traduko de La majstro kaj Margarita fare de Sergio Pokrovskij troviĝas pluraj verboj je –iz: ferizi, orizi, asfaltizi, kaŭĉukizi, ŝnurizi.
[11] feltizi la flankojn de pordo, la subaĵon de tapiŝo

[12] Sukerizi kaj salizi ne estas uzataj. Mi mencias salo kaj sukero nur por montri, ke la senafiksa formo estas la normala por “aldoni iun ingrediencon”.

[13] Marta aĉetis funton da fumaĵita ŝinko (Z).
[14] Varankin en Metropoliteno
[15] analoge al la signifo de – en gluaĵi, ankaŭ en PIV

[16] Se kalkuli laŭ la nombro da denaske parolantoj de lingvoj kun minimume tri milionoj da parolantoj, kiuj povas rekoni la vorton en sia lingvo.

[17] http://www.bonalingvo.org

[18] La humideco de la aero ankaŭ estas “reguligata”, aerreguligi estas ne-gracia vorto. Malhejti ne taŭgas, ĉar ofte klimatizado ankaŭ enhavas eblecon de hejtado.

[19] Tiu vorto estas pli internacia ol elektrizi (électriser), sed malambaŭ atingas la sojlon de 40% de la denaske parolantoj de la lingvoj tutmonde, parolataj denaske de minimume tri milionoj da homoj: électriser atingas 35,8%, electrification 39,4%. Sed ili deriviĝas, kune kun elektro, de sama baza radiko kaj tiam oni devas elekti kiu el la tri vortoj estu la radiko por vortformado en Esperanto. Tio evidente estu elektro.
Tiuj kiuj tenas, ke electrification estas sufiĉe tutmonde internacia (laŭ ilia interpreto de la 15a regulo) por esti rekte enprenita en Esperanton, uzu elektrifiki, kiel ĝin faras ekzemple Varankin en Metropoliteno.

[20] Plue li skribas: post tio oni povas ORDIGI tabelon el elementoj de tiu aro (aranĝi la erojn laŭ la ordo difinita per ordizo); post tio la tabelo ORDOS (estos en ordo).

[21] kaj AKVIGI miksaĵon de oksigeno kaj hidrogeno (transformi ĝin en akvon per bruligo)

[22] Analoge al perlabori (helpe de laborado gajni monon aŭ ion alian), oni povas – mi pensis – perelektri vilaĝon: helpe de elektro plibonigi la vivon aŭ subteni la industriiĝon en la vilaĝo. Tamen la analogeco ne estas perfekta. Analoga semantika strukturo estus: La vilaĝo perelektris prosperon.
Eble pli bona alternativo estus, analoge al pormilitigi por milit(ar)izi: porelektrigi (ideo de Fernando Maja pli juna): krei la strukturajn kondiĉojn por elektrigi.

[23] Kun arĝenti, asfalti, feri, kaŭĉuki, kuprizi, leŭkoplasti, najli, ori, ŝtali, vati oni ne havas tiun problemon, ĉar la radikoj ĉiuj havas o-vortecan karakteron.

[24] Sciantoj de la franca kaj angla lingvoj rimarkos, ke la sub c. priparolataj signifoj de elektri kaj elektrumi estas signifataj de respektive électriser kaj electrify.

[25] Vidu kategorion 7.

[26] http://epo.wikitrans.net/Grapple_truck

[27] El http://epo.wikitrans.net/Port_Authority_of_New_York_and_New_Jersey: La Haveno Newark-Elizabeta Marsoldato-Terminalo estis la unua en la nacio se temas pri kontenerigi, kie miaopinie pli ĝusta vorto povus esti kontenerkapabligi.

[28] Nun kreskas nova vilaĝo, kolektiva, brika, verda, elektrifikita!, Metropoliteno, Varankon, 1933

[29] Tio estas pli ol 40%. 41,7% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[30] planizita ekonomio, planizita urbigado

[31] En Vi povos jam planizi vian venontan restadon en Nepalo, Koreo aŭ Ukrajno. (http://www.pluezek-esperanto.net/indexeo.html) la vortoj planienplanigi sufiĉas. Restado ne estas komparebla kun ekonomio …

[32] revuloj@yahoogroups.com, de decembrofino ĝis januaro 2012a; vidu sub b.

[33] 2,9% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo. Du lingvoj ekster eŭropo estas enkalkulitaj, ĉar ili havas ion similan al “militar”, tamen sen rekonebla enpreno de la finiĝo “iz”: la kanara kaj la persa.

[34] La vortoj “ordis” kaj estas ricevas 1300 trafojn, “ordigis” kaj estas ricevas 82900. En Tekstaro (www.tekstaro.com) la rilato estas 1 kontraŭ 36.

[35] en unu el tri signifoj. Vidu sub kategorio 5.

[36] Roman Dobrzyński en Monato pri Proklamo dum Arkones en 2003: Ŝajnaj agoj kaj ŝajnaj sukcesoj ofte prezentiĝas en “intelektizita” formo kiel teorioj, rezolucioj, proklamoj.

[37] Oni povas opinii, ke elektrizi kaj magnetizi laŭ logiko devas esti traktataj same. Do se ŝargo je (stara) elektro estas esprimata per elektri (vidu 2c.), tiam ankaŭ oni diru magneti. La fizika bildo de ambaŭ fenomenoj tamen estas sufiĉe malsama. Ne ekzistas “magneta ŝargo” kiu akumulas ekstere, sed ĉiuj molekuloj aranĝiĝas laŭ la ekstere aplikata magneta kampo.

[38] Mi preferus elektri elektrumi, laŭ 2c.

[39] kun la ekzemplofrazo: La pulmoj oksigenas la sangon; la efiko estas plilarĝigi arteriojn, kaj tio plifaciligas la fluon de oksigenita sango al la koro. Laŭ PIV: oksigeni = miksi kun oksigeno

[40] Alia ekzemplo el PIV: ringizi tubon de kanono. La dua PIVa signifigo en “ringizi florojn” estas nekomprenebla al mi. El kukolado mi konkludas, ke ĝi povus signifi “meti artefaritan floron sur ringon”. Se tiel, oni pli bone diru “(ŝajn)florizi ringojn”.

[41] Mi trovis ankaŭ, en traduko de Le Monde Diplomatique, la figuran signifon: Du ambiciaj projektoj provas signalizi la sekvendan vojon. kaj en interreto: LEDs por signalizi la aparaton kaj detekti ĝin en kazo de nokta reakiro.

[42] Valoriser en la franca havas la signifon “pligrandigi la valoron”, sed la valoro de variablo povas havi la formon de teksto aŭ nombro sen iu rilato al kvalito.

[43] Vulkanizi estas tutmonde internacia. Respektive 42,6% kaj 48,7% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.
La radiko vulkano referencas al la sulfuro, kiu estas enmiksata en kaŭĉuko kaj estas tipa produkto de vulkanaj eksplodoj.

[44] Vidu ankaŭ PoMEGo-n, 38.4.2. kun interalie prisemi, prikonstrui, pripluvi.

[45] Don Harlow: “La bonaj gedioj arbarizis la usonan ŝtaton Oregonio; sed, kiel oni povas vidi kaj de la orienta stepo kaj de la valo de la rivero Willamette, ili ne tute arbarigis ĝin.”

[46] doni signalon

[47] fermi (libron) per ŝnuro; ŝnurizi: produkti ŝnuron (en libro por povi fermi ĝin).

[48] Preventi kontraŭ la efiko de venenoj, englutigante al la paciento pli kaj pli grandajn dozojn de la koncerna veneno: mitridatizita kontraŭ la vipurmordoj. (En 66 a.K. Roma generalo Pompeo, mortiiginte Mitrídaton sekvis al li kiel reĝo de Ponto. En la palaco de la sieĝito troviĝis kajero de Mitrídato. En la reĝa manskribado estis notitaj ĉiuj specoj de receptoj por aĵoj kontraŭ venenoj. Tiel Romo atingis la konon de la Mitrídata venenscienca kaj venenigokuraca heredaĵo.)

[49] maljuna servistino, duonblinda, iris en venta vetero kun brulanta karbo, por ekzorcizi sian malsanan bovinon (Patroj kaj filoj, Kazimierz Bein, 1909)

[50] Tutmonde ĝi ne estas sufiĉe internacia: 38,5% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo. Ene de Eŭropo 38,5% de la denaske parolantoj povas rekoni ĝin en sia lingvo, kvankam ne estas certe ĉu en ĉiuj tri signifoj.

[51] ili aliĝis al ĝi, magnetizitaj de la volo de l’ aŭtoroZ

[52] En la koncerna artikolo en la revuo Monato ne temas pri iu aplika metodo, sed pri sento de stomaka superpleniĝo je marmelado: Nur gustumi tiun siropon estas kiel engluti tutan poton da senpana marmelado. Oni restas marmeladizita kaj oni vomas dolĉaĵojn dum tuta semajno.

[53] 98,2% de la denaske parolantoj de eŭropaj lingvoj en Eŭropo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[54] Bonvolu kompreni, ke kvankam dramo estas tutmonde internacia, tio ne necese validas por dramizi. Multaj aziaj lingvoj konas la vorton dramo en iu formo, sed ne transprenis la ekssufikson –iz.

[55] 55,8% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[56] PIV: En Hispanujo oni ŝtiparumis la judaizantajn kristanojn.

[57] kvankam PIV egaligas Judaismo al Judismo. Per tio iu speciala signifo de judaa, formale ne-ekzistanta vorto, forfalas, kio ŝajnas al mi etimologie ne dezirinda.

[58] Ĝi estas la unua reaktoro de tria generacio el tipo EPR (Eŭropa Presurizita Reaktoro)

[59] Vidu http://en.wiktionary.org/wiki/Category:English_words_suffixed_with_-ize kaj http://en.wiktionary.org/wiki/Category:English_words_suffixed_with_-ise.

[60] Por kalkuli tion mi prenis la 28 plej parolatajn lingvojn en Eŭropo.

[61] Tiu samplo estis: absolutize, aestheticize, alfabetiz(ation), americanize, arabisation, authorize, axiomatize.

[62] La plej enprenema estas la grupo de okcidentĝermanaj kaj latinidaj lingvoj: mezume 96% de ili enprenis arbitran vorton de la samplo; poste venas grupo de orientaj kaj mezeŭropaj slavaj lingvoj kun 64% de enprenantoj, grupo de sudslavaj lingvoj plus la albana kun 43% de enprenantoj, tri nord-ĝermanaj lingvoj plus la hungara, la litova kaj la helena kun 29% kaj du finantoj, la turka kaj la finna, kun 7%.

[63] Se kalkuli kun la fazado de enprenado de fremdaj sufiksoj, ke unue la vortoj portantaj la fremdan afikson estas importataj en sufiĉe granda kvanto kaj nur poste, pro analogio, sub favoraj kondiĉoj, la koncerna finiĝo aŭ komenciĝo de vorto prenas la gramatikan rolon de afikseco en novkreataj derivaĵoj.

[64] http://niajdeziroj.unblog.fr/page/14/: konkretizi lian egan revon

[65] IKU-libro 2005, eldono de UEA: La aliĝmaniero de la Sibiua Programo: aksiomizi kaj inspiriĝi de analogio.

[66] La leĝo 37 de la Nacia Transira Konsilio kiu kriminalizas ĉian ‘glorigon de la ………….’

[67] En eo-germana kaj eo-itala vortaroj: fari angla, traduki en la anglan.
En la angla la signifo de anglicize estas: a. ŝanĝi en karaktere anglan formon, sonon aŭ literumon, b : traduki propran nomon al la angla ekvivalento, ekz. Juan al John.

[68] La Sibiua Programmo ne deiras de la deziro, laŭeble matematikizi la lingvistikon. Signifo: priskribi en terminoj de matematika(j) ekvacio(j). Oni povus ankaŭ uzi matematikumi, sed tiu vorto jam ricevis la signifon pasigi tempon, okupiĝante per matematiko.

[69] La akvo estas la ĉefa aganto de la forceja efekto, ĝi estas 80-foje pli abunda ol la karbona dioksido sed modelizi la akvociklon estas tre malfacila

[70] en la signifo “meti la signon de dolaro”, ekz. en serion da ĉeluloj de Excel

[71] en la signifo “esti troe aŭ neracie dediĉita al persono aŭ afero”

[72] Fari tia, ke la fibroj apartiĝas el la tuto

[73] Enkondukaj teoriaj konsideroj ĉirkaŭ la temo “La nomigo en Esperanto kaj provo ĝin formalizi“, F.A. Pennacchietti

[74] Traduko fare de GramTrans: Ŝia porjunulara laboro kaŭzis la eltrovaĵon ke Hox genoj, kiuj povas strukturizi la korpsegmentojn de la bananmuŝo Bananmuŝo, ankaŭ (povas) strukturizi la korpon de C. elegans.
strukturizi = to pattern (laŭ GramTrans)

[75] por antauenpushi Esperanton ne sufichas katakumbe societe idealizi, glorifigi…au uzi heroan nomon.

[76] Ĉefa difino: ekipi (mekanismon aŭ cirkviton) kun transistoroj. Por la dua difino: “taŭgigi (sistemon, aparaton, industrion) por la uzo aŭ fabrikado de transistoroj aŭ por operacio per transistoroj”la propono transistorigi ŝajnas al mi malpli adekvata.

[77] trovita en traduko de GramTrans je artikolo en anglalingva Vikipedio: li estis la unua se temas pri transistorigi la dezajnon kaj igi ĝin komerce praktika.

[78] en la signifo de la franca vaporiser kaj la angla vaporise kiu estas tute alia ol tiu de vaporizi (drapon, artritan membron), kiel traktata en PIV. Vidu sub kategorioj 5. kaj 8.

[79] La Indonesiuloj allasis pli ol 1000 Islamistoj, la Lashkara Jihado por helpi peni Islamizi Okcidenton Papuan.

[80] La ĉefa internacia signifo estas sanktproklami. De tie venas ankaŭ la signifo de kanono, ne menciita en PIV: oficiala aŭ publike rekonata listo de la plej gravaj fenomenoj kiuj konsistigas iun formon de arto, scienco ktp., ofte ene de nacia kulturo. De tie enkanonigi: aldoni (iun verkon) al la kanono.

[81] en la signifo prenI la aktualan valoron de estontaj enspezoj

[82] en la signifo “fari (konsonanton) voĉhava”.

[83] http://eo.wikipedia.org/wiki/Biblia_Tetragramo: De post la jaro mil ĉirkaŭ (tiel!, JD) oni vokalizi (tiel!, JD) la Tetragranon per la vokalsignaj punktetoj de la vokalo de Adonai kaj Elohim.

[84] El tiuj afrikanizi ne figuras en la supra listo, ĉar africanize ne havas artikolon en la anglalingva Vikipedio.

[85] El tiuj sinicize ne figuras en la supra listo, ĉar la franca vorto estas sinisation. Similo validas pri la vorto hispan(ic)ize en la sekva frazo.

[86] Same la vorto romanigo en la Esperanta Vikipedio estas erara proponaĵo.

[87] Ĉu oni preferas romianizi ol romiizi, dependas de tio, ĉu oni konsideras la historian fenomenon el la vidpunkto de la individuo: ties pensmaniero, sinidentigo, vivmaniero, lingvokono pli ol evoluo, politike devigita – konscie aŭ ne – de la romiaj regantoj.

[88] La ideo arabizado estas donata de Google Translate en 20 el 28 eŭropaj lingvoj. El tiuj 20 17 havas ĝin en formo simila al arabize. Ili reprezentas 90% de la parolantoj de tiuj 20 eŭropaj lingvoj. Tutmonde la elcentaĵo estas 33% de parolantoj de 51 lingvoj tutmonde.
La fremdlingvaj formoj de ĉinizi estas tro malsimilaj: sinicize kaj sinification en la angla, sinisation en la franca, Chinesisierung en la germana ktp.

[89] http://www.uea.org/vikio/Marcelo_Casartelli: Oni povas kateterizi la arterion de reno. En enreta angla-esperanta vortaro mi trovis: kateteri, en japana-esperanta vortaro: katetri.

[90] Tamen el forumo de http://eo.lernu.net: mi ekzemple grafitiis dum multa tempo, tio estas maniero por fari tion, aliaj homoj vidi kion vi volas diri, mi nur volis diri “fiĝu ĉiuj vi!”!

[91] Tamen en www.liberafolio.org: la civita obsedo vampiri kaj vulturi mortintajn E-verkistojn kiel Waringhien aŭ Auld, ne plu kapablajn respondi aŭ sin defendi

[92] Tamen en retdiskutlisto de Estonujo: Sed ĉar neniu loĉas ene, acxuloj jam tuj eniĉis por ŝteli kaj vandali.

[93] Reinhard Haupenthal en Libera Folio: Char chi leteron mi sendos al kelkaj miaj korespondantoj (kiujn mi autorizas diskonigi au maldiskonigi ghin)

[94] el angla calendarize: a. plani, destini aŭ registri (ion) monatope b. noti horpunktan okazaĵon en kalendaron

[95] PIV: fari ferman ĉenon da atomoj, specife ĉe karbonderivaĵoj (laŭ anglalingva to cyclize);
http://www.esperanto.mv.ru/Arkivoj/Ekologio/elviv.html: cikligi la moviĝon de substancoj en bioto

[96] http://kikiworldonline.blogspot.com/2006/02/ma-thrapie-12.html: Pour moi et autres est une bonne thérapie. pour s’extériser, dire ce que l’on n’ose.

[97] anestezi per etero

[98] produkti eteron

[99] el angla judicialize kaj franca judiciariser

[100] laŭ la signifo de la anglalingva ekvivalento acetalize: transformi (aldehidon kaj alkoholon) en acetalo.

[101] La vortoj acetalizi, fluorizi, energizi kaj remparizi estas notitaj en http://
remush.be/etimo/etimo.xml.

[102] Christer O. Kiselman: Transitivaj kaj netransitivaj verboj en Esperanto

[103] Vidu Kudzuo en Vikipedio: “Oni uzis la planton en la 1930-aj jaroj por plantizi la strat-apudojn, por eviti la erozion.” PIV: priplanti

[104] el http://www.extraseintras.com.br/epr/dvepr015.htm: Nia dirigenta (diriganto?, JD) metis akvon kruĉon (akvokruĉon, JD) kaj nin orienti (orientis, JD) al drinki malmute de tio (tiele!) akvo por nin energizi.

[105] Kiom mi povis konstati, angla vorto “fluorize” ne ekzistas, ekzistas “fluorized” kaj “fluoridation” nur.

[106] GramTrans: “Nesentema sed zorgema patro (pozita fare de Armstrong) kun la malkapablo sukerizi malfacilajn temojn por lia filo. En PIV troviĝas nur sukeri.

[107] el e-libro de A. Blok: “Het Esperanto in Twintig Lessen”. En PIV troviĝas nur gudri kaj olei.

[108] laŭ la unua signifo de tétaniser el la medicinfaka Esperanta-franca vortaro de Blaise Berthonneau en http://www.linternaute.com/dictionnaire/fr: Provoquer des tétanies [Médecine]

[109] el René de Saussure, Fundamentaj reguloj de la vort-teorio en Esperanto: Ekzemple, sufikso iz signifas ‹ŝmiri per›, ‹ornami per›; nu, oni povas ‹kronizi (ornami per kronoj) tombon, ĉerkon›, aŭ ‹kronizi (ornami per krono) la pordon de luksa veturilo›, sed tiuj ideoj estas tute aliaj ol la ideo esprimita per la vorto kroni.

[110] laŭ la dua signifo de tétaniser (vidu la due antaŭan piednoton): Figer, paralyser d‘étonnement

Ĉu jes aŭ ne?

La negaj demandoj en nia esperantologio
Miaj komentoj
Nego parta aŭ kombinita
Respondi koncepte aŭ laŭforme
Ĝentilaj demandoj
Kromaj respondovortoj
Respondoj psiĥologiaj
Konkludo

Unu el la tiklaj punktoj de Esperanto (kaj de multaj nacilingvoj) estas la signifo de la respondovortoj jes kaj ne en la okazoj, kiam ili rilatas al frazo entenata negon1. La aŭtoritataj verkoj esperantologiaj (PIV, PAG, PMEG) traktas tiun temon nur por unu aparta okazo: ĉe la negaj demandoj.

La negaj demandoj en nia esperantologio

Laŭ PMEG (§22.3. Respondvortoj. Jes kaj ne ĉe neaj demandoj):

Ekzistas du manieroj uzi respondvortojn ĉe negativaj demandoj. Unu sistemo estas pli ofta en okcidentaj lingvoj, la alia sistemo estas pli ofta en orientaj lingvoj. Tial oni povas paroli pri okcidenta kaj orienta uzado, sed fakte en multaj landoj kaj lingvoj ambaŭ sistemoj ekzistas paralele. Ankaŭ en Esperanto ambaŭ sistemoj estas hejmaj. (…)

Okcidenta sistemo

En la okcidenta sistemo jes reprezentas pozitivan respondfrazon, kaj ne reprezentas negativan respondfrazon. Negativa respondfrazo estas frazo kun nea vorto (ne aŭ NENI-vorto) en la ĉeffraza parto. En la okcidenta sistemo la signifo de respondvorto estas sendependa de la formo de la demando. Se la demando estas nea, oni respondas per la sama respondvorto, kiun oni uzus, se la demando estus sen nea vorto. (…)

Orienta sistemo

En la orienta sistemo jes konfirmas ekzakte tion, kion la demando enhavas, dum ne malkonfirmas la tutan demandofrazon (…)

Du logikoj

Ambaŭ sistemoj respondi neajn demandojn estas logikaj, sed en malsamaj manieroj. Estus bone, se nur unu sistemo ekzistus en Esperanto. Principe oni povas rekomendi la okcidentan sistemon, ĉar ĝi estas ĝis nun la pli ofte uzata, kaj klare la pli ofta ĉe Zamenhof. Sed ŝajnas, ke ne estas eble atingi tute unuecan uzon de unu sola sistemo. Ambaŭ uzoj estas hejmaj en la lingvo.

Iuj opinias, ke oni evitu negativajn demandojn, sed negativaj demandoj estas bezonataj por esprimi specialajn nuancojn. La lingvo malriĉiĝus, se oni ne povus uzi tiajn demandojn.

(Bedaŭrinde, ne estas klare, kiujn «specialajn nuancojn» esprimu negaj demandoj en Esperanto. Baldaŭ ni vidos, kiajn miskomprenojn oni riskas per ili.)

Kvankam PAG speciale atentas la respondojn je negaj demandoj2, tamen PIV ĉe jes senkomente donas difinon formale konforman al la sistemo orienta:

*jes
  1. Adverb-interjekcio, per kiu oni asertas vera la tuton de la demanda frazo: (…)
  2. Tiu interj., uzata subst-e kun la sama senco: (…)

Eĉ pli klare la orienta interpreto aperas pri la adjektivo jesa:

*jesa
Esprimanta aprobon, konsenton (…)

(Ekz-e en la Fundamenta Ekzercaro, §31: «Ĉu li donis al vi jesan respondon aŭ nean?»; laŭ la okcicenta sistemo «nea respondo» povus esprimi konsenton, kaj jesa — malkonsenton!)

Ĉe la PIV-a ne ja aperas komento, mallonge resumanta la rimarkon de PAG.


Miaj komentoj

Nu, unue, mi kontestas la opinion ke la du sistemoj estas egale logikaj. Jam la ĉi-supra prezento de la okcidenta sistemo en PMEG estas konsiderinde pli longa, ol ties solfraza difino de la sistemo orienta; kaj malgraŭ tiu plia longeco, la difino de la okcidenta sistemo lasas malklaraj plurajn gravajn aferojn.

Fakte, en la orienta sistemo la signifo de la respondovortoj apartenas al la tavolo leksika de la lingvo; dum en la sistemo okcidenta ĝin maleblas difini leksike, ĝi estas fenomeno gramatika (ĝi postulas difinon de gramatika transformado).

Due, mi konsentas, ke la negajn demandojn oni laŭeble evitu; tamen tio ne ĉiam eblas, kaj fakte ne ĉiam temas pri demando: iam oni bezonas esprimi konsenton aŭ malkonsenton pri nega aserto.

Iam en tia situacio Zamenhofo paŭsas la anglan sistemon:

„(…) Estas neniu pli fidela koro en la mondo ol Alfred!“
„Ne, ne!“ diris Marion kaj levis siajn brovojn kun komika mieno de pasanta meditado (…)
[Charles Dickens, tr. Zamenhofo: La batalo de l’ vivo].

— dum en la rusa traduko ĉi tiun konsenton kompreneble esprimas «Jes … jes»:

— (…) Нет на свете более верного сердца, чем сердце Элфреда!
Да… да… — проговорила Мэрьон, с очаровательно-рассеянным видом (…)
[Trad. Клягина-Кондратьева]

(Cetere, atentu la interpunkcion! La rusa tradukistino markas la mediteman konsenton per tripunktoj: «Jes… Jes…»; dum en la esperanta traduko aperas intonacie malkonvena krisigno. Tio povus esprimi obĵeton — ĉu do Zamenhofo miskomprenis tiujn «ne» kiel malkonsenton?)

Tamen nemalofte ĉe Zamenhofo aperas la respondoj orient-sistemaj (mi donas plurajn ekzemplojn pri la orienta sistemo pro ies deklaro ke «la nuraj du ekzemploj cititaj en PMEG ne sufiĉas por paroli pri sistemo orienta»; ĉiuj kursivoj estas miaj):

Sed Sara malkonfesis, dirante: Mi ne ridis; ĉar ŝi timis.
Sed Li diris: Ne, vi ridis [Gen 18:15].


10 Kaj ili diris al li: (…) ni estas honestaj; viaj sklavoj neniam estis spionoj.
12 Sed li diris al ili: Ne, vi venis, por vidi la malfortajn lokojn de la lando [Gen 42].


«Jes, mia kara, li nun ne vivas,» diris sinjoro Snitchey.
[Charles Dickens, tr. Zamenhofo: La batalo de l’ vivo].


Morgaŭ, ĉiuj havos morgaŭon, tamen antaŭ ŝi etendiĝis mallumo, la daŭra kaj senlima mallumo, kie ne estas morgaŭo. Jes, neniam estis morgaŭo en ŝia vivo.
[Bakin, tr. Vejdo: La familio, ĉap. 26ª].


— Li estas ne profitama, honesta homo, — diris Arkadio.
Jes, ne profitama [Patroj kaj filoj, ĉap. 21ª].


— Tamen tio ĉi pruvas nenion.
Jes, pruvas nenion, — ripetis Arkadio. [Patroj kaj filoj, ĉap. 10ª].


— En tiu okazo la sorto ne maljustas kontraŭ vi. Sed mi tion ne komprenas.
Kaj Vinicius respondis febre:
— Jes! jes! Ni jam ne povas kompreni nin reciproke.
[Quo vadis?, ĉap. 29ª — elpoligis Lidja Zamenhof].

Kurioze, en ambaŭ bibliaj pecoj la tradukoj anglaj kaj francaj orientmaniere obĵetas per ne. Sed la germana Schlacher-Bibel ja donas ambaŭokaze la okcidentan doch.

Nego parta aŭ kombinita

La okcidenta sistemo neprigas determinon de du aferoj:

  • Ĉu la demando (aŭ alispeca koncerna frazo) estas nega?
  • Se jes, kio estu «la pozitiva respondofrazo»?

La ekzemploj en PMEG koncernas nur la plej simplajn okazojn de ĝenerala, tuteca demando:

  (1) Ĉu vi ne volas kafon?
  (2) Ĉu vi nenion deziras?

Tamen Esperanto ebligas ankaŭ partan negadon, ĉe kiu jam malpli evidentas, ĉu la demando estas nega:

  (3) Ĉu ne kafon vi volas?
  (4) Ĉu vi volas ne kafon?
  (5) Ĉu vi volas ne kafon, sed brandon?

La vivaj okcidentanoj, kiujn mi demandis pri tioj, disopiniis. Ekz-e unu el ili argumentis, ke en (4) la verbo ne estas negata; tamen ankaŭ en (2) la verbo ne estas negata, negata estas la objekto (sed per speciala negvorto, kiu en la sistemo ĝermana-esperanta plene negas la tutan frazon).

Laŭ la formala PMEG-regulo ili ĉiuj estas demandoj negaj (entenas negvorton en la ĉeffrazo). Sed tiam malfacilas pozitivigi, ekz-e por (5) la forstreko de ne rezultigas enigmon:

  (6) Ĉu vi volas kafon, sed brandon?

Kvankam PMEG ne mencias nek … nek inter la vortoj formantaj «neajn demandojn», tamen probable ankaŭ ĉi tiu paro devus esti tie. Nu, ĝia pozitivigo estus speciale malfacila. Ekz-e:

  (7) Ĉu vi nek vidis nek aŭdis la akuzaton veni?

Ĝenerale, nek A nek B egalas al ne A, kaj ne B; sekve eblus transformi:

  (8) Ĉu vi ne vidis kaj ne aŭdis la akuzaton veni?

Simpla forstreko rezultigus:

  (9) Ĉu vi vidis kaj aŭdis la akuzaton veni?

dum laŭ la formala logiko ¬(¬A & ¬B) ≡ A ∣ B, t.e.

  (10) Ĉu vi vidis aŭdis la akuzaton veni?

(kaj tio probable pli trafe esprimas la intencon de la demandanto, kiun supozeble interesas ĉu la demandato iel ajn rimarkis la venon). Tio demonstras, kiom malsimplaj povas esti la pozitivigaj transformadoj, se oni zorgas konscience priskribi ilin. Nenio simila estas necesa por klare kaj plene priskribi la orientan sistemon.

Jen ankoraŭ alispeca ekzemplo, kie la respondanto dispartigas la demandon, kaj respondas je subfrazo entenanta negon [Faraono, vol. 2ª, ĉap. 5ª]:

— Hipokrito!… — ekkriis la princo. — Vi preĝas al la dioj, je kiuj vi ne kredas?…

Hiram finis la benon kaj diris:

Jes, mi ne kredas je la dioj egiptaj, asiriaj, eĉ feniciaj, sed mi kredas je la Sola, kiu ne loĝas en temploj kaj kies nomo ne estas konata.

Respondi koncepte aŭ laŭforme

Imagu studenton kiu devas respondi eron el testa demandaro:

  (11) Ĉu 2 + 2 ≠ 5 ? [Jes] [Ne]

La respondo estas nepre «Jes» en la orienta sistemo, sed kiel respondi tion okcidente? Se oni voĉlegas laŭ la kutima maniero,

  (12) Ĉu du plus du ne egalas al kvin? [Jes] [Ne]

tiam la okcidenta respondo estus «Ne». Sed fakte ĉi tiu voĉlego estas matematike alia ol la demando (11); ĉi tiu voĉlego esprimas alian demandon:

  (13) Ĉu ¬(2 + 2 = 5) ?

La demando (11) entenis simplan sennegan rilaton ≠ (malegalas). Matematike edukita studento devus do ĝin interpreti kiel

  (14) Ĉu du plus du diferencas de kvin? [Jes] [Ne]

kaj tiaforman sennegan demandon okcidentulo devus respondi per «Jes», do kontraŭe ol la demandon (12).

La orientaj respondoj rilatas la enhavon, la signifon de la formuloj aŭ aliaj ideogramoj; tial ili estas identaj por ĉiaj legmanieroj; la okcidentaj respondoj dependas je la vortummaniero (kiu en teĥnika teksto ofte estas implica, neesprimita) — kaj tial estas dubsencaj.

Tiajn ekzemplojn eblas multigi: ekz-e la esprimon x≤y oni povas voĉlegi pozitive-plumpe «ikso estas malpli granda ol, aŭ egala al ipsilono»; aŭ mallonge-nege «ikso ne superas ipsilonon». Sekve por esprimi konsenton la okcidentulo devas scii, kian voĉlegon intencas la demandanto.

  (15) Ĉu 2 + 2 ≤ 5 ?
  (16) Ĉu du plus du estas malpli granda ol, aŭ egala al kvin? — Jes.
  (17) Ĉu du plus du ne pli grandas ol kvin? — Ne.

La orientaj respondvortoj estas memevidentaj, nemiskompreneblaj kaj sendependaj je la maniero voĉlegi: ili temas ne pri la formo, sed pri la ideo.

Simile la sinonimaj demandoj:

  (18) Ĉu li ne ĉeestas?
  (19) Ĉu li forestas?

estas sinonime respondeblaj per unu sama vorto en la sistemo orienta, sed postulas reciproke kontraŭajn respondojn en la sistemo okcidenta. La orientaj repondovortoj estas semantikaj invariantoj ĉe la sinonimaj transformoj.

Simile, respondoj simplaj kaj koheraj oriente, komplikitaj aŭ malkoheraj okcidente:

  (20) Ĉu vi venis ne hodiaŭ?
  (21) Ĉu vi venis en alia tago ol hodiaŭ?

  (22) Ĉu li ne intence tion faris?
  (23) Ĉu li faris tion ne intence?
  (24) Ĉu li faris tion senintence?

  (25) Ĉu vi ne havas monon?
  (26) Ĉu vi malhavas monon?

  (27) Ĉu kontraŭ tio ne ekzistas kuraco?
  (28) Ĉu kontraŭ tio malestas kuraco?

Atentindas ke laŭforme oni apenaŭ povus apartigi ĝenerale negan demandon disde demando parte nega. Eĉ se la ĉefverbo estas negata, tia nego povas esti proprasenca nego de la verbo, ne de la tuta frazo:

  (29) Ĉu vi ne dormas pro la bruo?

  (30) Ĉu longe vi ŝin ne vidis?

La respondoj estas facilaj en la orienta sistemo, sed kiel respondi tiojn okcidente? Ja la demandoj

  (31) Ĉu vi dormas pro la bruo?

  (32) Ĉu longe vi ŝin vidis?

eĉ por okcidentulo estas alisencaj.

Ĝentilaj demandoj

Iuj uzas negajn demandojn kiel aparte respektan, ĝentilan formon por esprimi proponon aŭ peton. Malfacilas kompreni la logikon sur kiu estas bazita ĉi tiu kutimo; probable ĉar tio estas iom humila maniero, oni kvazaŭ ne aŭdacas rekte proponi ion, kaj sugestas la ideon per ĝia kontraŭo.

Mi mem opinias ke el la du demandoj,

  (33) Ĉu vi deziras kafon?
  (34) Ĉu vi ne deziras kafon?

la dua (34) estus neniom ajn pli ĝentila ol la unua (33). Mi eĉ male dirus, ke estas iom malĝentila embarasi gaston per nega demando. Tiom malpli, ke la etiketa valoro de tiaj demandoj malsamas en diversaj landoj; interalie, nega demando kiun ruso aŭ dano opinias ĝentila povas impresi anglalingvanon kiel esprimo de malkontento kaj incitiĝo (tial oni avertas rusajn studentojn kontraŭ uzo de tiaj demandoj en la angla3). La situacio iom similas la variadon de la sociaj kromsignifoj de viado kaj ciado, kiun Esperanto prudente solvas per rezigno pri ciado en la normala interparolo.

Ĉiel ajn, tiaj ĝentilformoj estas alia gramatika fenomeno ol la propraj demandoj negaj. Tion pruvas, cetere, la respondoformoj: dum ĉe la propraj demandoj klara kaj rekomendinda respondo citu la koncernan parton de la demando:

  (35) Ĉu ŝi ankoraŭ ne revenis? – Jes/Ne, ankoraŭ ne revenis

respondo je negforma ĝentildemando la ĉefverbon ignoras:

  (36) Ĉu vi ne deziras tason da kafo? – Jes, mi petas.

Respondo «Jes, mi deziras» sonus moŝtece-malmodeste aŭ eĉ komike, kiel en

  (37) Ĉu vi bonvolos eniri? – Jes, mi bonvolos.

Jen kurioza ekzemplo el la Londona Biblio (Mateo 17):

24 Kaj kiam ili venis en Kapernaumon, venis al Petro la ricevistoj de la du draĥmoj, kaj diris: Ĉu via majstro pagas la du draĥmojn?
25 Li respondis: Jes. Kaj kiam li venis en la domon, Jesuo unue parolis al li …

En la greka originalo la demando estas nega:

Ὁ διδάσκαλος ὑμῶν οὐ τελεῖ τὰ δίδραχμα;
λέγει· Ναί.

Ĉe la traduko la demando pozitiviĝis, kaj la dialogo iĝis pli klara. Tre aprobinda ŝanĝo; alian solvon prezentas la traduko bulgara:

Ваший учител не плаща ли двете драхми?
Казва Петър: Плаща.
(Ĉu via majstro ne pagas la du draĥmojn? — Pagas.)

Kromaj respondovortoj

Ĉar la malkonsenta jes ja estas paradoksa, iuj lingvoj (inter aliaj, la franca kaj la germana) uzas por tiu signifo apartan vorton iom emfazan (si, doch):

Tu ne le veux pas? – Si!
(Vi ne volas tion? — Male, mi volas!)

Hast du das Buch nicht mit? — Doch!
(Vi do ne havas la libron kune? — Male, certe mi ĝin kunhavas!)

Ĉar temas pri malkonsento, iom da emfazo venas nature; tial iuj esperantistoj provas germanece esprimi la malkonsentan jes per ja, kiu en kelkaj aliaj situacioj respondas al doch (er hat doch recht = «li ja pravas»; du kommst doch = «vi ja venos» ktp), aŭ per «tamen» (er ist zwar müde, doch zufrieden = «kvankam laca, li tamen estas kontenta»). Tio povas funkcii per aparta, speciala konvencio (kiel en la germana); sed per si mem tio neniel sufiĉas: emfazo povas havi diversajn kaŭzojn, ne nepre malkonsenton, sed eventuale energian konsenton. Kp la francan
mais oui! = bien sûr! = jes, certe! = aber natürlich!

Krome, restas la ĝeno pri la okcidenta ne, esprimanta konsenton. Kurioze, la mezangla lingvo havis pli simetrian sistemon el 4 respondovortoj:

  • Will he not go? (Ĉu li ne iros?)
    • Yes, he will. (Li iros)
    • No, he will not. (Li ne iros)
  • Will he go? (Ĉu li iros?)
    • Yea, he will. (Li iros)
    • Nay, he will not. (Li ne iros)

Tamen jam Ŝekspiro konfuzas ilin, proksimiĝante al la moderna sistemo. Nuntempe tian 4-forman sistemon havas la rumana lingvo. Kaj ĉiel ajn, malgraŭ sia malsimpleco, ankaŭ la 4-forma sistemo lasas onin perpleksa ĉe parte negaj demandoj.

Respondoj psiĥologiaj

Nega formo de demando povas esprimi sugeston pri atendata respondo (oni povas atendi konsenton aŭ malkonsenton). La demandato tion normale sentas, kaj povas respondi laŭ tiu implica sugesto, sendepende je la gramatika formo. Tian respondon al implica (neesprimita, sed trudiĝanta) aserto bone ilustras la sovetia ŝerco:

La demandon pri ekzisto de Dio ni, la ateistoj, respondas pozitive: Jes, Dio ne ekzistas!

Supozeble la supre citita ĝentila dialogo pri la du draĥmoj havas similajn radikojn psiĥologiajn.

Konkludo

La sistemo orienta estas simple, klare kaj unuece difinita por ĉiaj demandoformoj. Ĝi neniel bezonas apartigi iajn «negajn demandojn» kaj trakti ilin speciale. Ĝi estas facila por matematike edukita menso, kaj hejma por granda parto de la homaro. Ĝi bone koheras kun la matematika logiko.

La sistemo okcidenta estas difinita por tre speciala tipo de simplaj demandoj. Ĝi implicas enkondukon de du aŭ tri kromnocioj (la nega demando, pozitiva respondofrazo, pozitivigo de nega frazo), kiuj ne estas klare kaj komplete difinitaj4. Por ĉia ne tre simpla demandoformo negohava la okcidenta sistemo simple paneas.

Tial neniom mirindas, ke la fakuloj kiuj devas profesie okupiĝi pri la logikaj aferoj (programistoj, matematikistoj) preferas la orientan sistemon, multaj ankaŭ en sia hejma lingvo (ekz-e en la angla), eĉ se ties oficiala normo preskribas la okcidentan sistemon.

La rekomendo «evitu negajn demandojn» estas principe tre prudenta; ĝi tamen sin bazas sur la malklara kromnocio «nega demando», kiu en la orienta sistemo estas tute malnecesa kaj estas do senbezona komplikaĵo. Krome, ĝi ne solvas la problemon, kiel esprimi konsenton aŭ malkonsenton pri nedemanda aserto, kies semantiko povas postuli negon (kiel en «Mi ne ridis» ĉi-supre).

Pli ĝenerala solvo estas anstataŭigi la respondovortojn per la klaraj adverboj «Ĝuste, prave, vere, efektive» kaj «Malĝuste, malprave, kontraŭe, malvere, male» ktp. Fakte ili funkcias ekzakte kiel, respektive, la orientaj «Jes» kaj «Ne». La problemo de ĉi tiu solvo estas la amplekso de tia anstataŭigo: ĉu ĉiujn jes kaj ne oni tabuu (tio estus logika, sed tro drasta ŝanĝo), aŭ nur tiujn rilatajn al negaj frazoj (tio estas komplikaĵo, nepriganta lerni, kio estas «nega frazo»). La rigore orienta interpreto de jes kaj ne estus malpli drasta ŝanĝo, kiu evitigus al ni la redundajn komplikaĵojn.


1. Mi preferas uzi la radikon neg- en la terminoj temantaj pri negado, ĉar la tradicio uzi ne kiel radikon ĉe vortofarado ĝene kolizias kun la konsiderinde pli ofta kaj profunde enradikiĝinta prefiksa funkcio de ne. La vortoj

neebla, neinda, neema, neemulo, nevorto ktp

normale percepteblas kiel prefiksitaj, do ne kiel

negebla, neginda, negema, negemulo, negvorto (kp demandvorto).

Male, en neado oni ial interpretas la vorteron ne radike. Tio estas malkohera kaj konfuza; eĉ Zamenhofo mem, provante uzi la radikan ne, formis mallogikajn vortojn neiganto, neigebla (por la sencoj neganto, negebla ― la atribuo estas laŭ PIV2). Tio sola sufiĉas por montri, kiajn misprezentojn kaj pensotordojn kaŭzas la malprudenta emo kombini en tiu vorto la funkciojn prefiksan kaj verboradikan.

2. PAG (1985) §91 Rim. V (p. 128):

«La uzado de interjekciaj jes kaj ne prezentas vere gravan, kaj tamen malfacile solveblan problemon por internacia lingvo» (K. Ossaka). Efektive, ĉe nea demando la respondo per interjekcio povas havi malajn signifojn, laŭ la nacilingvaj kutimoj. Ekz-e sanulo demandita:

Ĉu vi ne estas malsana?

respondos per ne, se li estas eŭropano, per jes, se japano. La subkomprenita penso estas por la unua: «ne, mi ne estas malsana»; por la dua: «jes, via neado estas ĝusta». Tiu japana pensmaniero troviĝas eĉ ĉe slavaj aŭtoroj: la tekston anglan de «Hamleto»:

  — Why, then the Polack never will defend it?
  — Yes, it is already garrison’d.

Zamenhofo tradukis:

  — La poloj sekve ĝin eĉ ne defendos?
  — Ho ne, ili kolektis jam soldatojn.

Same:

  ― Ĉu ŝi ne edziniĝis? demandis Marta.
  ― Jes, iele tiel fariĝis, ke … ŝi ne edziniĝis. [Z]

3. Petoj per negaj demandoj (laŭ Useful English)

Male ol en la etiketo rusa, ĝentila peto en la angla ne havas la formon de nega demando. Sekve de tiu diferenco rusaj lernantoj ofte eraras en siaj petoj anglalingvaj.

Nega demando en la angla kutime esprimas iom da emocio: surprizo, nekredemo (sugesto de refuta yes), moko, malplezuro, plendo. Tial peto per nega demando ofte impresas malĝentile. Lernantoj evitu petadon tiaforman en la angla. Jen estas ekzemploj pri tiaj petoj, akompanataj de la interpreto kiun ili ricevas en la angla kaj de eventuala reago:

«Ĉu vi ne povas doni al mi tason da teo?» →
“Can’t you give me a cup of tea?”
(t.e. «Min surprizas, ke vi ne proponis al mi tason da teo») →
“Of course I can give you a cup of tea! I just didn’t know that you wanted tea.”
(t.e. «Certe mi povas doni al vi tason da teo! Mi simple ne sciis, ke vi deziras teon»).

«Ĉu vi ne bonvolos helpi min?» →
“Won’t you help me?” (t.e. «Mi vidas, ke vi malvolas min helpi») →
“Of course I will help you! Have I ever refused to help you?”
(t.e. «Certe mi vin helpos! Ĉu mi iam rifuzis al vi helpon?»)

Rekomendo. Ne uzu negajn demandojn por esprimi peton.

4. Fakte, taŭga difino de la nocio «nega demando» (en la orienta sistemo tute superflua) estas afero netriviala. Mi ne trovis klaran difinon en PMEG; sed la aŭtoro iam parolas pri negaj vortoj en la ĉeffrazo. Tio tamen ne estas sufiĉa priskribo. Ekz-e ĉu estas demando nega en la jena dialogo el «Quo vadis?» (fine de ĉap. 51ª):

— Ĉu estas al vi ordonite neniun enlasi? — demandis Vinicius.
— Ne, sinjoro. Konatoj vizitos la malliberulojn kaj tiel ni kaptos pli da kristanoj.

La nego aperas en dependaĵo, kiu tamen ne estas subpropozicio. Necesas do priskribi, kiaj dependaĵoj povas fari demandon nega.

Muta naturo


Demando

Kiel nomi en Esperanto la pentrartan ĝenron kiu konsistas en prezentado de nevivaj objektoj? La ĝenron kies specimenojn oni trovas jam en la antikvaj civilizoj; ekzistantan kaj okcidente, kaj oriente; kaj kiun, en la tradicio okcidenta, tiom influis la pentristoj nederlandaj? Kiel konvenas, ni komencu per PIV.

La respondo de PIV

PIV difinas ion similan en la 4ª ekzemplo pri la 6ª senco de la vorto naturo (kursive aperas ekzemploj, kiujn mi numeris por oportunigi referencadon):

* natur/o
(…) 6 Objekto de la arto, kontraste kun la artaĵoj:

  1. pentri, desegni laŭ laŭ la naturo (ne laŭ la fantazio);
  2. figuroj pli grandaj ol laŭ la naturo;
  3. reveni al la pura naturo;
  4. muta naturo [Kalocsay] (fruktoj, mortintaj bestoj, ktp kiel objektoj de pentrado)

La ekzemploj ilustras iom malsamajn sencojn1, tamen almenaŭ (1) kaj (2) prezentas naturon estkiel prototipon rilate al bildo; kaj supozeble ĝuste tiun kontrastigon celas la iom neklara difino.

Laŭ la difino de PIV, se trakti ĝin serioze, malnova bildo prezentanta persikojn ne estas muta naturo. Tiun lastan (t.e. la realajn fruktojn) oni jam delonge formanĝis.

Tamen apenaŭ la aŭtoroj pripensis tiun difinon serioze; pli probablas, ke ili destinis la terminon por la signifo rekte kontraŭa al la de ili difinita (t.e. por indiki la bildon, ne ties prototipajn aĵojn).

La naturisma grundo

Tutcerte surbaze de la esperanta materialo normala esperantisto neniam inventus por la koncerna signifo la strangan terminon muta naturo; evidente, la kaloĉajaĵo kombinas la difektojn de misterminoj nacilingvaj. Kaj apenaŭ naiva esperantisto, en kies kultura tradicio tiaj misterminoj ne ekzistas, divenos la celatan signifon.

La adjektivo muta estas ŝuldata al la tradicio ĝermana: la nederlanda stilleven (1650), kiun paŭsis la germana Stilleben, la angla still-life. Ĝi respondas al «kvieta, silenta, senmova»; iam ankaŭ al malviva (la angla still-born, malvive naskita).

La dua parto ĝermana normale signifas vivo, tamen ĉi-okaze ĝi respondas al la ĉi-supra difino de naturo; kp la germanan

Lebensgröße = natura grando

Sed eblas ke la nederlanda leven signifis ekzistado (Dasein), kio estus iom malpli stranga, sed apenaŭ pli trafa.

La sumo estas amuza duobla oksimoro: oni parolas pri vivo celante objektojn senvivajn; kaj krome, oni celas ne la objektojn mem, sed ilian bildon.

Surbaze de ĉi tiu epiteto CEED2 tradukas still life per senmovaĵo; simile, la terminoj ĉeĥa zátiší kaj la slovaka zátišie laŭvorte signifas «kvietiĝo, silentiĝo, kvieta loko» (kp la rusan затишье).

La franca nature morte, «malviva naturo», aperis (1752) kiel raciigo de la sama esence fuŝa esprimmaniero ĝermana. La epiteto iĝis pli trafa; sed la konfuzo inter bildo kaj prototipo konserviĝis kaj eĉ akriĝis.

Termino netradukinda

Pluraj lingvoj akceptis tradukprunton el la germana; ekz-e la gepatra lingvo de Kalocsay uzas la terminon csendélet (csend = silento, élet = vivo, ekzisto).

Multaj lingvoj akceptis tradukprunton el la franca: la pola martwa natura, la itala natura morta.

Pluraj lingvoj adoptis fonetikan transskribon de la termino franca kiel simplan, neanalizeblan vorton unuradikan: la rusa-bulgara натюрморт, la turka natürmort, la litova natiurmortas ktp. Oni eĉ speciale emfazis la francecon per la vokalo ю, ü, iu responda al la franca u, diferencigante ĝin disde la latindevena pruntvorto natura.

Ĉi tiu tria solvo estas la plej racia: ĝi donas la internaciecon de la sonformo, sen difekti la pruntantan lingvon per misa memklarigo. Ja la traduko neniom helpus kompreni: en la lingvoj uzantaj tradukprunton oni komprenas ne danke al la traduko, sed malgraŭ la traduko3. Krome, ruslingve kaj malviva naturo, kaj kvieta vivo (kaj muta naturo) restas libere kombinitaj esprimoj, uzeblaj (kaj uzataj) rektasence.

Tia unubloka prunto povas prezenti avantaĝon eĉ kiam la originala formo estas derivaĵo sencohava. Ekz-e la franca pays·age kaj la germana Land·schaft estas formitaj tute racie, kaj principe ne maleblus ilin paŭsi per land·aĵo; tamen pejzaĝo ja estas pli oportuna kaj pli preciza (ĉar landaĵo povus krome havi multajn aliajn signifojn, kiajn cetere havas Landschaft en la germana4).

Ankaŭ la ĉi-supre menciita traduko per senmovaĵo ilustras danĝeron pri alisenca interpreteblo de la paŭsaĵoj. Per si mem ĝi neniel pensigus ruslingvanon pri pentrarto; sed eventuale ĝi povus pensigi pri недвижимость (= immobilier, nemoveblaĵo, real estate).

La «muta naturo»

Bedaŭrinde, Esperanto estas tro latinida, kaj tial la racia solvo rusa-turka al ĝi ne aplikeblas: naturmorto ne aspektas tiom unuradika, kiel pejzaĝo5. Principe, eblus prunti el la nederlanda; sed stilevo ial min ne entuziasmigas.

La solvo kaloĉaja estas perversa, sed tiu perversaĵo havas sian spriton. El du misterminoj, senmova vivo kaj malviva naturo, li faris hibridon silenta naturo, kiun la ĝermanoj rekonu pro la senmoveco/silento, kaj la latiniduloj pro la naturo. Ambaŭ rekoniloj estas neraciaj kaj fremdaj al la celata signifo, ambaŭ estas pecoj de maltrafa idiomaĵo nacilingva; sed ili funkcias por tiuj en kies menson tia idiomaĵo estas enkonstruita.

Verdire, tiu ĥimero estas iom pli malbona ol la mistermino franca (ĉar malviva estas la sola ĝusta karakterizaĵo, dum silento estas maltrafa).

Kaj supozeble por proksimigi la sonformojn, Kalocsay anstataŭĝis la hungaran silenton (kiu jam hungare deviis de la senco ĝermana) per ankoraŭ pli devia muta, kiu tamen sonas tre simile al la franca morta; kp

nature morte
naturo muta

Nu, la kalemburo perdiĝas en la kutima vortaranĝo «muta naturo».

Resume, muta naturo probable povas kontentigi tiujn, kiuj serĉas eksteran solvon surbaze de la okcidentaj idiomaĵoj; ĝi estas maltaŭga por tiuj, kiuj serĉas solvon racian kaj oportunan.

Ke muta naturo estas neracia, tio ŝajnas sufiĉe evidenta. Temas nek pri naturo, nek pri muto. Muzikiloj aŭ horloĝoj (kaj precipe vekhorloĝoj) ne estas mutaj, sed povas aperi en la koncernaj bildoj. Akvariaj fiŝoj, testudoj ktp, eĉ mutaj homoj, estas mutaj sed ne pri ili temas.

Koncerne la oportunon, min ĝenus frazo kiel

Sur la muron li pendigis tri mutajn naturojn.

Ruslingve «три натюрморта» estas same ordinara, kiel «tri portretoj»; sed «tri mutaj naturoj» sonas por mi groteske.

Kaj ruse, kaj angle facilas trovi (ekz-e per Guglo) centojn da rektasencaj uzoj de «немая природа» aŭ «mute nature»; kompreneble, neniu el ili havas la kaloĉajan signifon. Ekz-e

Advance warning of Katrina’s path was wrested from mute Nature by meteorological calculations and satellite imagery.

At least creationists have a written historical document that is said to be the word from the Creator which requires less interpretation than mute nature.

Here the Benjaminian insight into the relationship between mute nature and expression of art assumes a very decisive role.

Nenio mirinda, ke multaj vortaroj serĉas alian solvon. Ekz-e la vortaro slovaka-esperanta6 proponas «senvivaĵ-pentraĵo»n. Logike neriproĉebla, tamen iom longa (kvankam pli oportuna ol la duvorta muta naturo; kaj senvivaĵ-pentraĵon oni almenaŭ povas pendigi sur la muron).

Terminoj memklarigaj

La bazo de la naturisma skolo (ankaŭ de PIV kaj PAG) estas ĝia profunda malfido je la propraj rimedoj de Esperanto. Por ĝi nur la eksteresperanta tradicio estas respektinda, nur la fremdlingva leksiko estas valora. Originalajn solvojn propre esperantajn ĝi malakceptas.

Tio ĝenerale estas ofta inter la fakaj homsciencistoj — lingvistoj, historiistoj, kuracistoj ktp. Male, la inĝenieroj ŝatas ludi per la propraj rimedoj de la lingvosistemo, krei originalajn solvojn, kaj ĝuste tiajn solvojn plej alte taksi.

Tio memorigas al mi la rakonton pri ŝaho kiu ŝatis poezion. Foje li ricevis gazelon de eminenta poeto; la gazelo ege plaĉis al la ŝaho, tiel ke li ordonis doni al la poeto po unu perlon pro ĉiu nobla rimo tradicia, kaj elbati po unu denton pro ĉiu nova rimo originala. La parnasisma skolo tre similas la poeziaman ŝahon.

Kalocsay serĉis solvon en la materialo ekstera; sed la propra lingvomaterialo de Esperanto disponigas la bezonatajn rimedojn je sia baza nivelo: Esperanto entenas la morfemojn ul kaj kiuj servas por kontrastigi la personecon kaj objektecon.

Tial la plej evidenta solvo estus diri aĵpentraĵo (kiel oni diras «marpentraĵo» por la franca marine, la angla seascape); aŭ aĵbildo; aŭ eĉ pli simple kaj aŭdace aĵ·aĵo (analogie al pays·age kaj Land·schaft).

Eble tio ŝajnus nesufiĉe preciza; oni povus indiki, ke normale temas ne pri unu aĵo, sed pri arta komponaĵo, pri pluraj aĵoj iel dismetitaj. Ĝuste tiun ideon uzas la suoma vorto asetelma por nomi la koncernan ĝenron pentrartan (jen ekzemplo por la naturistoj: ne ĉiuj lingvoj sklave kopias fuŝajn modelojn!). Oni do povus diri aĵaranĝo (kiel oni diras hararanĝo, floraranĝo ktp).

Esperanto disponigas multajn eblojn al tiuj, kiuj pretas akcepti ĝian povon; la sola problemo estas la elektembaraso: kion oni elektu inter aĵbildo, aĵpentraĵo, aĵaĵo, aĵaranĝo

Objektive aĵpentraĵo ŝajnas la plej bona: ĝi estas facile komprenebla, ĝi koheras kun samtipa marpentraĵo, ĝi ebligas formi terminon aĵpentristo (simile al portretisto, pejzaĝisto, marpentristo); samkiel portreto (kaj malkiel pejzaĝo) ĝi malkonfuzas la naturon (t.e. la prototipajn aĵojn) disde ties bildo.


1. Apenaŭ eblas pluraligi la ekzemplon (1): anstataŭ «li multe pentris laŭ la naturoj» oni normale dirus «li multe pentris laŭ (la) naturo»; kp «li vendis tri mutajn naturojn». — La intencon de la ekzemplo (3) mi ne komprenas.

2. P. Benson: Comprehensive English-Esperanto Dictionary. ELNA, 1995.

3. En la franca vortaro de Robert la termino nature morte havas apartan artikolon, sendependan je la artikolo nature (el kiu ĝi tamen estas referencita). Tamen PIV imitas la filologie malpli kleran vortaron Petit Larousse, kiu traktas nature morte sub nature.

4. La precizema rusa lingvo ĉerpis el ambaŭ fontoj kaj specialigis la sencojn de la pruntaĵoj: la pentrarta termino estas la francdevena пейзаж, dum la germandevena ландшафт priskribas la geografian aŭ orografian realaĵon. Stepo, tundro, dezerto, tajgo; montaro, ebenaĵo ktp estas specoj de ландшафт; la diferenco estas kiel inter portreto kaj antropologia tipo.

5. Tamen tia misanalizebla radiko jam ĉeestas en la Fundamento: procento estas eĉ misprezentita kiel derivaĵo de cent, kiel pro·cent·o.

6. Št. R. Seemann: Esperanta-slovaka kaj slovaka-esperanta vortaro. Bratislavo, 1970.

Fandi kaj gisi


La abstrakta kaj la plursenca

Tre plaĉas al mi la vorto skribilo. Ĝi estas tre abstrakta, kaj en praktika komunikado povas anstataŭi dekon da pli precizaj vortoj (krajono, plumo, kreto, grifelo, peniko ktp), kiuj jes estas iam bezonataj, sed nur malofte. Tiaj abstraktaj vortoj faciligas la lernadon, kaj ebligas malfremdigi alicivilizajn realaĵojn (por eŭropano ne tuj evidentas ke peniko povas funkcii kiel normala skribilo en la tradicia kaligrafio ĉina).

Estas do tre natura ke la esperantistoj, komencante per Zamenhofo mem, ĉiam ŝatis tiajn abstraktajn vortojn. Tamen oni ne ĉiam konsciis, ke estas diferenco inter koncepte pura supernocio kaj vorto plursenca.

Por rusa lernanto estas iom ĝena, ke la vorto bona konfuzas la malsamajn konceptojn благой, хороший (bona vetero, bona novaĵo, bona fakulo) kaj добрый (bonkora). La dua estas subnocio de la unua — tamen ja aparta nocio, samnivela kiel bela, justa, honesta, kompetenta, sana ktp.

Tio estas falsa ŝparo, kaj ĝi havas sian koston. Tutegale oni bezonas vorton por добрый — kaj sekve oni kreas nelogikan kaj aparte lernendan idiomaĵon bonkora1. Paginte la prezon de la dua vorto, ni tamen nur duone solvis la problemon: ni jes povas neprigi la sencon bonkora, sed bona plu restas dusenca. Ni plu havas tiun malkoheron, ke

bona avo probable estas bonkora; sed
bona patrino probable celas la alian sencon,
bona knabo probable celas knabon bonkondutan

ktp.

Ankaŭ la antonimoj estas malsamaj: la malo de bonkora estas malica, la malbona vicpatrino ne taŭgas por esprimi la ideon malica vicpatrino. Do, bona estas same malbona kiel olda, kiu konfuzas la ideojn malnova kaj maljuna. «La bono» ne signifas «bonkoreco»n (kaj simetrie esceptaj estas la francaj «bonté» kaj «le bien»).

Tamen tiu mallogikaĵo estas pravigebla per la granda internacieco de la konfuzo; kaj malgraŭ la estetika malplezuro pri la mallogikeco, tiu konfuzo ne kreas grandajn malfacilaĵojn por la rusoj. Dum la esperantistoj de alilingva deveno probable ĝin simple ne rimarkas.


La senco de «fandi» ĉe Zamenhofo

Post la ĵusa enkonduka ekskurso ni transiru al la ĉeftemo de nia studo: la vorto fandi. La Universala vortaro ĝin jene difinas:

  fand`
    (fr) fondre
    (en) melt, cast
    (de) giessen, schmelzen
    (ru) топить, растоплять
    (pl) roztapiać

La tradukoj germana kaj angla malimplice atribuas al ĉi tiu verbo po du malsamajn signifojn:

  1. likvigi; kaj
  2. gisi, muldi per fandado.

La traduko franca estas unu, sed per verbo konfuzanta tiujn du signifojn. La tradukoj rusaj kaj pola donas nur la sencon likvigi, sen malpleja aludo al formodona gisado.

Do, Zamenhofo intencis ŝpari radikon laŭ la konfuza modelo franca: tion pruvas la germana traduko gießen. Kvankam li ankoraŭ iom hezitis, kion pruvas la okulfrapa malesto de la gisa senco en la tradukoj rusa kaj pola.

Tamen praktike uzata lingvo ne povas funkcii sen rimedo por solvi tian konfuzon; do, ankaŭ la franca posedas terminojn couler, jeter dans le moule por la gisa senco (eble Zamenhofo tion ne sciis).

Malgraŭ ĉi tiuj malestoj kaj hezito, oni trovas tiasencajn uzojn en lia verkaro. Ekz-e

ili faris al si fanditan bovidon kaj adorkliniĝis al ĝi [Eliro, 32:8]

Por kompreni la strangan dusencecon de la verboj franca kaj esperanta necesas reveni al Latino. La etimo fundo, fundere signifas verŝi — kaj pli ĝenerale fluigi:

  lacrimas fundere — verŝi larmojn
  aes fundere — fluigi (likvige fandi) kupron
  glandes fundere — verŝi (gisi) kuglojn

La metonimio verŝi por la formodona signifo estas tre internacia — ĝin uzas la lingvoj germana, ĉiuj slavaj, latinidaj (interalie la franca couler) … Formon donas ne likvigo (ĝi la formojn neniigas), sed verŝado en la muldilon. Tamen ĝuste ĉi tiun verŝan sencon la verbo fandi malhavas («fandi larmojn» normale ne eblas), ĝia ĉefsenco estas likvigo. La plursenceco de la verbo latina estas maloportuna — sed almenaŭ ĝia logiko estas komprenebla.

Eĉ kun tiu klarigo la ambiguo estas ĝena, ĉar la du signifoj de la verbo prezentas kontraŭojn:

fandi statuon = malkrei, likvigi statuon;
fandi statuon = krei, gisi statuon

Ekz-e la fandita bovido ĉi-supre — kaj la detrua fandado jene:

unu posttagmezon tondro (t.e. fulmo — S.P) fandis sur Kapitolo bronzan statuon de Cereso
[H. Sienkewicz, tr. Lidia Zamenhof: Quo vadis, ĉap. 58ª].

Por akiri favoron de siaj dioj la romanoj fandis iliajn orajn statuojn.

Por pagi tributon al la vandaloj la romanoj fandis orajn statuojn de siaj dioj.

Kaj jen konfuzo inter likvigo kaj glaciigo:

De la spiro de Dio venas frosto,

Kaj vasta akvo fariĝas kvazaŭ fandaĵo [Ijob, 37:10]

Fojfoje Zamenhofon tiu ambiguo ĝenis kaj li provis ĝin eviti uzante elfandi por la mulda senco:

cent kikaroj da arĝento estis uzitaj por elfandi la bazojn de la sanktejo kaj la bazojn de la kurteno [Eliro, 38:27].

La intenco de tiu derivaĵo estis simila al tiu de eltondi, eltondaĵo; tamen la analogio estas falsa, ĉar ne la likvigo estas la formodona ago, sed enmuldiligo. Kaj la natura signifo por elfandi, konforma al la interna logiko de Esperanto, estas ekstrakti per fandado (elfandi feron el erco, plumbon el alojo ktp — elfandi estas la logika kontraŭo de kunfandi); tia signifo estas fakte atestita en la lingvo, ekz-e

ekzistas ankaŭ kiuj opinias, ke nun ĝi (la Eklezio — S.P.) estu ĵetita en fornon, por ke la pura oro estu elfandita2.

Ĉi tiu estas tria signifo de la zamenhofa fandi kaj de la franca fondre (ruse por ĝi ekzistas apartaj verboj выплавить, вытопить, la germana havas ausschmelzen kaj verhütten):

vane fandis la fandisto: la malbonuloj ne apartiĝis [Jer 6:29]
плавильщик плавил напрасно, ибо злые не отделились
in vain hath a refiner refined, the wicked have not been drawn away

Atentindas ke la vorto fandisto en la zamenhofa uzo indikas du malsamajn metiojn (ruse плавильщик kaj литейщик).


La verbo «gisi»

Male ol pri la dusenca «bona», la trisenca konfuzo en «fandi» estas neinternacia. Tial sufiĉe frue oni ekuzis apartan vorton gisi (laŭ la germana gießen) por la senco

Fari objekton el fandebla materialo (metalo, vakso, vitro ktp), verŝante likvan fanditan substancon en malplenan ujon, kaj lasante ĝin tie solidiĝi kaj akcepti la formon de tiu muldilo:
gisi statuon, kanonon, sonorilon; gisita krado ktp

La solvo estas perfekta; tamen la francaj aŭtoroj de PV ĝin ne komprenis, kaj difinis la verbon gisi maltrafe:

gis·i [Teĥniko]. Fandfari, elfandi feron, verŝante (!) ferminaĵon kun karbo en specialajn fornegojn.

Per si mem la verbo fandfari ne estas klara; ĝi eble povus esprimi ion per konvencio, sed fakte ĝi ne estas uzata, kaj sekve nenion klarigas en la difino. La posta teksto difinas la trian sencon de fandi (la ekstraktan), tute malakorde kun la germana etimo kaj la intenco de ĉi tiu prunto.

En tiu misdifino interesa estas la vorto elfandi. Evidente, la PV-aŭtoro ne scipovis la germanan, kaj serĉis klarigon; probable la klarigo estis «fandfari, elfandi» — en kiu la vorto elfandi celis la zamenhofan sencon de mulda elfandi; sed ĝin la PV-aŭtoro miskomprenis laŭ la lingva logiko en la senco ekstrakta, kaj kompletigis la difinon tiusence.

Rezultas absurdo: por apartigi la sencon schmelzen (aŭ pli speciale, verhütten) disde la senco gießen, PV rekomendas esprimi la unuan per adaptita sonformo de la dua…

Krome, interesa estas la vorto verŝante aplikita al ŝuteblaj substancoj solidaj. Probable ankaŭ tiu misuzo estas senkonscia tributo al la prasignifo germana. Ankaŭ poste, en la difino de gisado, la ekzemploj ŝajnas rilati al la specoj de muldiloj, do ne al Verhüttung sed al Gießen: «seksabla, verdsabla gisado; tera gisado».

La ĝustan sencon de gisi prezentas la vortaro esperanta-franca de Varingjeno3 kaj multaj aliaj tradukvortaroj:

gis/i fondre (dans un moule), jeter en fonte
gis¦i vt лить, отливать (металл)4
gis/i cast, found (iron)5

ktp. Tiu ĝustasenca gisi, gisado troveblas en diversaj tekstoj — en Vikipedio, en revuoj, en romanoj:

la ordeno (krucista) aparte fieris pri gisado de grandegaj kanonoj
[H. Gorecka: Paĝoj el la historio de la Sukcena Lando. LOdE. N-ro 134 (2005:12)]

La precizigon, ke temas pri metalo (ruse) aŭ eĉ pli speciale fero (angle) oni interepretu ne tro limige, sed kiel ekzemplon indikantan la celatan sencon de verbo nacilingve pli ĝenerala: ruse por la kontrasta senco eblus verŝi akvon; angle, ĵeti rigardon ktp. En la reala uzo de la esperanta gisi (samkiel en la uzo de ĝia germana etimo) oni trovas ankaŭ objektojn gisitajn el bronzo, vitro, plasto, ĉokolado ktp.

Gisfero

Alia metalurgia termino mankas en la klasika Esperanto: nomo por feraj alojoj entenantaj pli da karbono ol ŝtalo (do, pli ol 2%). La rusa lingvo uzas prunton el lingvoj tjurkaj: чугун, terminon same simplan (unuradikan) kiel la komplementa termino ŝtalo. Pliparto da lingvoj okcidentaj uzas iom nelogikan kunmetaĵon, forme egalan al gisfero:

  de: Guss/eisen
  el: χυτο/σίδηρος
  en: cast iron
  es: hierro fundido, hierro colado
  tr: dökme demir

Gisferon efektive oni plej ofte gisas, samkiel la ŝtalon oni ofte forĝas. La nelogikeco konsistas en tio ke ankaŭ ŝtalon oni povas gisi6, kaj ke iuj gisferoj estas forĝeblaj. Nu, ne pli malbone ol pri Ruslando: ne ĉiuj ruslandanoj estas rusoj, kaj ne ĉiuj rusoj loĝas en Ruslando.

Tamen la franca lingvo nomas tion fonte (substantivo responda al fondre); la Varingjena vortaro paŭsas tion per

gisaĵo (…); fonte (carbure de fer)

Ankaŭ tio povas funkcii per konvencio, samkiel funkcias la egale nelogika glaciaĵo. Sed gisfero estas malpli mallogika (samkiel la angla ice-cream estas malpli malbona ol glaciaĵo), ĝi estas pli fidinde komprenebla kaj praktike samlonga. Krome, fakulo povas bezoni ne nur gisferon (paŭsantan la germanan Gusseisen), sed ankaŭ gisŝtalon (respondan al Gussstahl)7; gisaĵo ne kapablas distingi ilin.

Tamen la fakulojn, kiuj esploris la aferon en la jaro 1911ª sub la aŭspicio de ISAE, ilia terminscienca metodo kondukis al rekomendo ankoraŭ pli fuŝa ol la franca misaĵo. La sekva sekcio entenas iom glatigitan pecon de ilia raporto8 laŭ la Terminologia kurso de J. Werner9.

Specimeno pri «giso» el la jaro 1911ª

I. Kunigo de la elementoj de la problemo
a) Difino
Bone muldebla alojo de fero kaj karbono (super 2%), akirita per refando de krudfero, gisaj rompitaĵoj kaj ŝtalrubo en fandforno.
b) Nacilingvaj tradukoj
(…)
II. Serĉado de la eblaj solvoj
a) Internacia simpla vorto
ne ekzistas.
b) Kunmetita vorto komprenebla sen speciala interkonsento aŭ internacia
La difino donas aŭ «fandita fero» aŭ laŭ la ĥemia formulo «ferkarbido».
c) Simpla vorto ne tute internacia
Oni povas memorigi la germanan vorton: «Guss» aŭ «giessen», la italan «ghisa», kaj eĉ la francan «gueuse» (kiu devenas de giessen) alprenante ĉu giso ĉu gizo.
d) Kunmetita vorto komprenebla per speciala interkonsento
La angla vorto donus «fandfero», kiu similas al unu el la germanaj vortoj.
III. Diskutado
La serĉata vorto devas eniĝi en multajn kunmetitajn vortojn — speciale en tiujn, kiuj montras ion faritan el tiu metalo; plie ĝi eniras en tekstojn, en kiuj la vortoj «fandi» kaj «fero» estas ofte ripetataj. Sekve estas preferinde, ke elektota vorto ne estu kunmetita. Giso estas pli simila al la naciaj prononcmanieroj ol gizo.
IV. Elektata solvo
Giso.

Komento pri la komento de Jan Werner

Ĉi-sube la komentoj de J. Werner (JW) aperas en kursivaj alineoj.

JW: Aŭtoroj de la Konsilaro decidis, ke gis’ estas substantivo kaj ne verbo. La decido envenis ankaŭ la Plenan ilustritan vortaron (PIV).

Atentindas ke ili elektis etimologie verban radikon por substantiva signifo. Kial ili ne prenis malpli malkonvenan guso (laŭ la germana Guss kaj la portugala gusa)? Supozeble ĉar la germandevena verbo gisi jam funkciis en la lingvo, kaj ili preferis ĝin misuzi (ne komprenante ke gießen, das Gießen temas pri la alia signifo de fondre, fonte) ol krei taŭgan terminon.

Kvankam la raporto estas eldonita en Dresdeno, mi havas la impreson ke ĝin verkis franco, pensanta per la vortoj fondre, fonte, kaj trudanta ilian plursignifecon al la germana etimo de gis-. Simetrie okazis pri facila (el la france pli preciza facile), al kiu oni iam atribuas kromsignifojn de la germana leicht aŭ de la rusa лёгкий.

JW: Mi vidas la decidon ĝusta, ĉar ni ne bezonas la verbon gisi ekvivalentan al la germana «gießen». Ni ja havas verŝi kaj ankaŭ muldi (PIV: ..oni … muldas objektojn el giso).

En Esperanto maleblas diri «verŝi statuon»; kaj «muldi ŝlosilon» estas alia afero ol «gisi ŝlosilon».

La vorto muldi estas interesa. Unuflanke, ĝi estas bona abstrakta supernocio, kiajn mi laŭdis komence de la studo: temas pri formado per meĥanika kontakto kun modelo, kaj la gisado estas speciala okazo, kiam oni formas per fandado kaj verŝado en formujon. Tamen muldado kovras ankaŭ aliajn specojn de moligo kaj solidigo: eblas muldi per stampado, per sekigo ktp. PIV konas bakmuldilojn por pano, sablomuldilojn por la infanaj ludoj; oni povas muldi fromaĝon aŭ feltajn ĉapelojn; PIV hezitas inter muldokartono kaj papermaĉaĵo.

Aliflanke, muldi estas same aĉa, kiel fandi, ĉar ĝi konfuzas la signifojn fari formujon kaj apliki formujon. «Gisi statuon» estas klara; «muldi statuon» estas ambigua. Kuracisto muldas la makzelon de paciento per gipsosimila pasto, kaj lia teĥnikisto muldas dentoprotezon el metalo aŭ plasto. Estas du malsamaj «muldas», kiujn en la pli precizema lingvo rusa oni esprimas malsame.

JW: Estas bezone, ke planlingvo estu malpli polisemia ol la lingvoj naciaj.

Estas mirinda ke ĉeĥlingvano ne rimarkas la ĝenan polisemion de fandi = tavit + slévat, de fandisto kiu estas tavičslevač. Ĝuste per fandi Esperanto estas pli polisemia ol la rusa, ĉeĥa aŭ germana.

JW: PIV eĉ ne mencias la verbon gisi, kvankam ni povus ĝin iel difini.

PIV2 ĝin difinis (egaligante al fandi). Laŭ la Fundamento ni havis

fandi gießen, schmelzen

Kaj vortaro ĉeĥa-esperanta difinas:

gisi tavit, slévat

(la samaj du sencoj en la inversa ordo). Du vortoj por du sencoj kaj ambaŭ dusencaj.

JW: Kelkaj fakuloj nuntempe agas laŭ modelo de la germana lingvo kaj aplikas gisi kaj gisfero kontraŭ la plurjardeka uzanco kaj kontraŭ la nepreterlasinda kodifa influo de PV kaj PIV, malstabiligante la terminaron, sen iu grava motivo.

  1. La motivo estas tre grava, kaj mi jam sufiĉe pri tio parolis.
  2. La plurjardeka uzanco ŝajnas unueca nur se oni PV-PIVe ignoras la realon.
  3. Malgravaj estas la obĵetoj kontraŭ gisfero, kiu jes estas iom kritikinda (sed malpli ol multaj nelogikaĵoj similaj al bonkora), — tamen havas por si sian grandan internaciecon10.

PV kaj PIV pretendas esti plenaj priskribaj vortaroj de Esperanto. Fakte ili prisilentas tiun realan uzon kiu estas pli racia ol la de ili trudata leksika maskobalo. Kaj ĉar tiuj vortaroj ĝuas iom pli grandan aŭtoritatan ol ili meritas, tiu trudita qui pro quo efektive estigis konfuzon pri la etimologie klara radiko gis-.

Menciindas, ke Varingjeno, ĉefredankinte PIV-on, ne ŝanĝis sian racian difinon de gisi en la post-PIV-a korektita eldono de sia vortaro franca-esperanta (1976). Eble preteratento — sed ankaŭ eblas, ke la PIV-an misdifinon trudis fakredaktisto, pri kies decido Varingjeno persone malkonsentis. Samkiel malkonsentas aliaj fakuloj pri metalurgio11, la esperanta Vikipedio ktp.

Konkludo

La racia solvo estas tre simpla kaj reale praktikata:

fandi = de schmelzen; ru топить, плавить
elfandi = de verhütten, ausschmelzen; ru вытопить, выплавить
kunfandi = de zusammenschmelzen; ru сплавить
fandisto = de Schmelzer; ru плавильщик
gisi (el metalo, vakso, vitro, plasto…) = de gießen; ru лить, отлить
gisaĵo = io ajn gisita (el metalo, vakso, vitro, plasto…)
gisisto = de Gießer; ru литейщик
gisfero = de Gusseisen; ru чугун
krudfero = de Roheisen; ru передельный чугун

Tiu sistemo mankas en la PIV-oj — sed tio estas difekto de la PIV-oj, kies pretendo esti plenaj priskribaj vortaroj estas ĉi-okaze malvera. Tia sistemo ekzistas en la literaturo kaj en tradukvortaroj (ekz-e en la vortaroj de Bokarev).

En tiu sistemo la plej tikla punkto estas la arkaikigo de la tradukoj cast, giessen, kiujn UV donas por fandi. Tamen tia arkaikigo ne estus senprecedenca; kaj ĝi eĉ havas apogon en UV mem, ĉar la tradukoj rusa kaj pola la arkaikigendajn signifojn neniam entenis. Eĉ pli ol tio, en la angla parto de la «Akademiaj korektoj de la Universala vortaro» (1914) la radiko fand perdis la tradukon cast (= gisi), koherigante ĝin kun la tradukoj rusaj kaj pola:

fand¦
melt, smelt (vb.)

La Akademio tamen ne finis sian laboron, ĉar en la germana parto la malkohera traduko «giessen» restas netuŝita.


1. La vorto bonkora estas bazita sur la atavisma ideo ke la koro estas la sidejo de la animo, la ideo komuna al la mediteranea kultura rondo. Ĝi estas evidente malvera; kaj en alia kultura rondo oni povas havi alian ideon; ekz-e dum la eŭropanoj sin mortigas ponardante sian koron, la japanoj liberigas la animon tranĉante sian ventron (cetere, ankaŭ la angloj kaj francoj havas similan ideon pri la intestoj: a man with plenty of guts; il a pour cet enfant des entrailles de père). Do, en alia kultura rondo oni eble preferus esprimi la bonkorecon per grando de la ventro (la dikaj homoj havas la reputacion esti bon[kor]aj). En tia alia kultura rondo bonkora estus ne pli trafa por la koncerna signifo, ol bonhepata por la eŭropa. — Fakte, en la orientaziaj lingvoj (ekz-e japana kaj ĉina), kie la kristanisma koncepto konscienco ne ekzistas (ĝian rolon plej ofte plenumas honto), la esprimaĵo bona koro estas tradicia traduko por tiu fremda koncepto. Do, ĝi signifas ion tute alian, ol en Esperanto.

2. M. Von Galli: Nova pensado. «Espero katolika», 1965, n-ro 3.

3. G. Waringhien: Grand dictionnaire Espéranto-Français. Paris: SAT, 1976.

4. Бокарев Е.А. Эсперанто-русский словарь. М. 1982.

5. J.C. Wells: Concise Esperanto and English Dictionary. 1969, 1989.

6. Nur fine de la 19ª jc la homaro trovis metodojn por fidinde gisi ŝtalon. En la napoleonaj militoj la pafilegoj ankoraŭ estis bronzaj; en la unua mondmilito la artilerio iĝis ŝtala.

7. E.-D. Krause: Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Leipzig, 1983.

8. Konsilaro por la farado de la sciencaj kaj teknikaj vortoj. Raporto starigita de la scienca kaj teknika komisiono de la Internacia Scienca Asocio Esperantista. (Direktoro: S-ro Rollet de L’Isle.) Kötzschenbroda-Dresden 1911.

9. Jan Werner: Terminologia kurso. Sdružený ZK ROH Roudnice n.L., 1986. P. 70—71.

10. Eĉ la lingvo turka forlasis la senriproĉan tjurkan etimon de la rusa чугун (kiun retenis multaj aliaj lingvoj tjurkaj, de la ĉuvaŝa ĝis la uzbeka) favore al la malpli bona eŭropaĵo, strukture egala al gisfero.

11. Barna Buza: La Zamenhofa spirito de la fakvortkreado. SAEST 1982. P. 86.