Kiel nomi en Esperanto la pentrartan ĝenron kiu konsistas en prezentado de nevivaj objektoj? La ĝenron kies specimenojn oni trovas jam en la antikvaj civilizoj; ekzistantan kaj okcidente, kaj oriente; kaj kiun, en la tradicio okcidenta, tiom influis la pentristoj nederlandaj? Kiel konvenas, ni komencu per PIV.

La respondo de PIV

PIV difinas ion similan en la 4ª ekzemplo pri la 6ª senco de la vorto naturo (kursive aperas ekzemploj, kiujn mi numeris por oportunigi referencadon):

* natur/o

(…) 6 Objekto de la arto, kontraste kun la artaĵoj:

1. pentri, desegni laŭ laŭ la naturo (ne laŭ la fantazio);
2. figuroj pli grandaj ol laŭ la naturo;
3. reveni al la pura naturo;
4. muta naturo [Kalocsay] (fruktoj, mortintaj bestoj, ktp kiel objektoj de pentrado)

La ekzemploj ilustras iom malsamajn sencojn¹, tamen almenaŭ (1) kaj (2) prezentas naturon estkiel prototipon rilate al bildo; kaj supozeble ĝuste tiun kontrastigon celas la iom neklara difino.

Laŭ la difino de PIV, se trakti ĝin serioze, malnova bildo prezentanta persikojn ne estas muta naturo. Tiun lastan (t.e. la realajn fruktojn) oni jam delonge formanĝis.

Tamen apenaŭ la aŭtoroj pripensis tiun difinon serioze; pli probablas, ke ili destinis la terminon por la signifo rekte kontraŭa al la de ili difinita (t.e. por indiki la bildon, ne ties prototipajn aĵojn).

La naturisma grundo

Tutcerte surbaze de la esperanta materialo normala esperantisto neniam inventus por la koncerna signifo la strangan terminon muta naturo; evidente, la kaloĉajaĵo kombinas la difektojn de misterminoj nacilingvaj. Kaj apenaŭ naiva esperantisto, en kies kultura tradicio tiaj misterminoj ne ekzistas, divenos la celatan signifon.

La adjektivo muta estas ŝuldata al la tradicio ĝermana: la nederlanda stilleven (1650), kiun paŭsis la germana Stilleben, la angla still-life. Ĝi respondas al «kvieta, silenta, senmova»; iam ankaŭ al malviva (la angla still-born, malvive naskita).

La dua parto ĝermana normale signifas vivo, tamen ĉi-okaze ĝi respondas al la ĉi-supra difino de naturo; kp la germanan

Lebensgröße = natura grando

Sed eblas ke la nederlanda leven signifis ekzistado (Dasein), kio estus iom malpli stranga, sed apenaŭ pli trafa.

La sumo estas amuza duobla oksimoro: oni parolas pri vivo celante objektojn senvivajn; kaj krome, oni celas ne la objektojn mem, sed ilian bildon.

Surbaze de ĉi tiu epiteto CEED² tradukas still life per senmovaĵo; simile, la terminoj ĉeĥa zátiší kaj la slovaka zátišie laŭvorte signifas «kvietiĝo, silentiĝo, kvieta loko» (kp la rusan затишье).

La franca nature morte, «malviva naturo», aperis (1752) kiel raciigo de la sama esence fuŝa esprimmaniero ĝermana. La epiteto iĝis pli trafa; sed la konfuzo inter bildo kaj prototipo konserviĝis kaj eĉ akriĝis.

Termino netradukinda

Pluraj lingvoj akceptis tradukprunton el la germana; ekz-e la gepatra lingvo de Kalocsay uzas la terminon csendélet (csend = silento, élet = vivo, ekzisto).

Multaj lingvoj akceptis tradukprunton el la franca: la pola martwa natura, la itala natura morta.

Pluraj lingvoj adoptis fonetikan transskribon de la termino franca kiel simplan, neanalizeblan vorton unuradikan: la rusa-bulgara натюрморт, la turka natürmort, la litova natiurmortas ktp. Oni eĉ speciale emfazis la francecon per la vokalo ю, ü, iu responda al la franca u, diferencigante ĝin disde la latindevena pruntvorto natura.

Ĉi tiu tria solvo estas la plej racia: ĝi donas la internaciecon de la sonformo, sen difekti la pruntantan lingvon per misa memklarigo. Ja la traduko neniom helpus kompreni: en la lingvoj uzantaj tradukprunton oni komprenas ne danke al la traduko, sed malgraŭ la traduko³. Krome, ruslingve kaj malviva naturo, kaj kvieta vivo (kaj muta naturo) restas libere kombinitaj esprimoj, uzeblaj (kaj uzataj) rektasence.

Tia unubloka prunto povas prezenti avantaĝon eĉ kiam la originala formo estas derivaĵo sencohava. Ekz-e la franca pays·age kaj la germana Land·schaft estas formitaj tute racie, kaj principe ne maleblus ilin paŭsi per land·aĵo; tamen pejzaĝo ja estas pli oportuna kaj pli preciza (ĉar landaĵo povus krome havi multajn aliajn signifojn, kiajn cetere havas Landschaft en la germana⁴).

Ankaŭ la ĉi-supre menciita traduko per senmovaĵo ilustras danĝeron pri alisenca interpreteblo de la paŭsaĵoj. Per si mem ĝi neniel pensigus ruslingvanon pri pentrarto; sed eventuale ĝi povus pensigi pri недвижимость (= immobilier, nemoveblaĵo, real estate).

La «muta naturo»

Bedaŭrinde, Esperanto estas tro latinida, kaj tial la racia solvo rusa-turka al ĝi ne aplikeblas: naturmorto ne aspektas tiom unuradika, kiel pejzaĝo⁵. Principe, eblus prunti el la nederlanda; sed stilevo ial min ne entuziasmigas.

La solvo kaloĉaja estas perversa, sed tiu perversaĵo havas sian spriton. El du misterminoj, senmova vivo kaj malviva naturo, li faris hibridon silenta naturo, kiun la ĝermanoj rekonu pro la senmoveco/silento, kaj la latiniduloj pro la naturo. Ambaŭ rekoniloj estas neraciaj kaj fremdaj al la celata signifo, ambaŭ estas pecoj de maltrafa idiomaĵo nacilingva; sed ili funkcias por tiuj en kies menson tia idiomaĵo estas enkonstruita.

Verdire, tiu ĥimero estas iom pli malbona ol la mistermino franca (ĉar malviva estas la sola ĝusta karakterizaĵo, dum silento estas maltrafa).

Kaj supozeble por proksimigi la sonformojn, Kalocsay anstataŭĝis la hungaran silenton (kiu jam hungare deviis de la senco ĝermana) per ankoraŭ pli devia muta, kiu tamen sonas tre simile al la franca morta; kp

nature morte
naturo muta

Nu, la kalemburo perdiĝas en la kutima vortaranĝo «muta naturo».

Resume, muta naturo probable povas kontentigi tiujn, kiuj serĉas eksteran solvon surbaze de la okcidentaj idiomaĵoj; ĝi estas maltaŭga por tiuj, kiuj serĉas solvon racian kaj oportunan.

Ke muta naturo estas neracia, tio ŝajnas sufiĉe evidenta. Temas nek pri naturo, nek pri muto. Muzikiloj aŭ horloĝoj (kaj precipe vekhorloĝoj) ne estas mutaj, sed povas aperi en la koncernaj bildoj. Akvariaj fiŝoj, testudoj ktp, eĉ mutaj homoj, estas mutaj sed ne pri ili temas.

Koncerne la oportunon, min ĝenus frazo kiel

Sur la muron li pendigis tri mutajn naturojn.

Ruslingve «три натюрморта» estas same ordinara, kiel «tri portretoj»; sed «tri mutaj naturoj» sonas por mi groteske.

Kaj ruse, kaj angle facilas trovi (ekz-e per Guglo) centojn da rektasencaj uzoj de «немая природа» aŭ «mute nature»; kompreneble, neniu el ili havas la kaloĉajan signifon. Ekz-e

Advance warning of Katrina’s path was wrested from mute Nature by meteorological calculations and satellite imagery.

At least creationists have a written historical document that is said to be the word from the Creator which requires less interpretation than mute nature.

Here the Benjaminian insight into the relationship between mute nature and expression of art assumes a very decisive role.

Nenio mirinda, ke multaj vortaroj serĉas alian solvon. Ekz-e la vortaro slovaka-esperanta⁶ proponas «senvivaĵ-pentraĵo»n. Logike neriproĉebla, tamen iom longa (kvankam pli oportuna ol la duvorta muta naturo; kaj senvivaĵ-pentraĵon oni almenaŭ povas pendigi sur la muron).

Terminoj memklarigaj

La bazo de la naturisma skolo (ankaŭ de PIV kaj PAG) estas ĝia profunda malfido je la propraj rimedoj de Esperanto. Por ĝi nur la eksteresperanta tradicio estas respektinda, nur la fremdlingva leksiko estas valora. Originalajn solvojn propre esperantajn ĝi malakceptas.

Tio ĝenerale estas ofta inter la fakaj homsciencistoj — lingvistoj, historiistoj, kuracistoj ktp. Male, la inĝenieroj ŝatas ludi per la propraj rimedoj de la lingvosistemo, krei originalajn solvojn, kaj ĝuste tiajn solvojn plej alte taksi.

Tio memorigas al mi la rakonton pri ŝaho kiu ŝatis poezion. Foje li ricevis gazelon de eminenta poeto; la gazelo ege plaĉis al la ŝaho, tiel ke li ordonis doni al la poeto po unu perlon pro ĉiu nobla rimo tradicia, kaj elbati po unu denton pro ĉiu nova rimo originala. La parnasisma skolo tre similas la poeziaman ŝahon.

Kalocsay serĉis solvon en la materialo ekstera; sed la propra lingvomaterialo de Esperanto disponigas la bezonatajn rimedojn je sia baza nivelo: Esperanto entenas la morfemojn ul kaj aĵ kiuj servas por kontrastigi la personecon kaj objektecon.

Tial la plej evidenta solvo estus diri aĵpentraĵo (kiel oni diras «marpentraĵo» por la franca marine, la angla seascape); aŭ aĵbildo; aŭ eĉ pli simple kaj aŭdace aĵ·aĵo (analogie al pays·age kaj Land·schaft).

Eble tio ŝajnus nesufiĉe preciza; oni povus indiki, ke normale temas ne pri unu aĵo, sed pri arta komponaĵo, pri pluraj aĵoj iel dismetitaj. Ĝuste tiun ideon uzas la suoma vorto asetelma por nomi la koncernan ĝenron pentrartan (jen ekzemplo por la naturistoj: ne ĉiuj lingvoj sklave kopias fuŝajn modelojn!). Oni do povus diri aĵaranĝo (kiel oni diras hararanĝo, floraranĝo ktp).

Esperanto disponigas multajn eblojn al tiuj, kiuj pretas akcepti ĝian povon; la sola problemo estas la elektembaraso: kion oni elektu inter aĵbildo, aĵpentraĵo, aĵaĵo, aĵaranĝo …

Objektive aĵpentraĵo ŝajnas la plej bona: ĝi estas facile komprenebla, ĝi koheras kun samtipa marpentraĵo, ĝi ebligas formi terminon aĵpentristo (simile al portretisto, pejzaĝisto, marpentristo); samkiel portreto (kaj malkiel pejzaĝo) ĝi malkonfuzas la naturon (t.e. la prototipajn aĵojn) disde ties bildo.

1. Apenaŭ eblas pluraligi la ekzemplon (1): anstataŭ «li multe pentris laŭ la naturoj» oni normale dirus «li multe pentris laŭ (la) naturo»; kp «li vendis tri mutajn naturojn». — La intencon de la ekzemplo (3) mi ne komprenas.

2. P. Benson: Comprehensive English-Esperanto Dictionary. ELNA, 1995.

3. En la franca vortaro de Robert la termino nature morte havas apartan artikolon, sendependan je la artikolo nature (el kiu ĝi tamen estas referencita). Tamen PIV imitas la filologie malpli kleran vortaron Petit Larousse, kiu traktas nature morte sub nature.

4. La precizema rusa lingvo ĉerpis el ambaŭ fontoj kaj specialigis la sencojn de la pruntaĵoj: la pentrarta termino estas la francdevena пейзаж, dum la germandevena ландшафт priskribas la geografian aŭ orografian realaĵon. Stepo, tundro, dezerto, tajgo; montaro, ebenaĵo ktp estas specoj de ландшафт; la diferenco estas kiel inter portreto kaj antropologia tipo.

5. Tamen tia misanalizebla radiko jam ĉeestas en la Fundamento: procento estas eĉ misprezentita kiel derivaĵo de cent, kiel pro·cent·o.

6. Št. R. Seemann: Esperanta-slovaka kaj slovaka-esperanta vortaro. Bratislavo, 1970.

La abstrakta kaj la plursenca

La senco de «fandi» ĉe Zamenhofo

La verbo «gisi»

Gisfero

Specimeno pri «giso» el la jaro 1911ª

Komento pri la komento de Jan Werner

Konkludo

La abstrakta kaj la plursenca

Tre plaĉas al mi la vorto skribilo. Ĝi estas tre abstrakta, kaj en praktika komunikado povas anstataŭi dekon da pli precizaj vortoj (krajono, plumo, kreto, grifelo, peniko ktp), kiuj jes estas iam bezonataj, sed nur malofte. Tiaj abstraktaj vortoj faciligas la lernadon, kaj ebligas malfremdigi alicivilizajn realaĵojn (por eŭropano ne tuj evidentas ke peniko povas funkcii kiel normala skribilo en la tradicia kaligrafio ĉina).

Estas do tre natura ke la esperantistoj, komencante per Zamenhofo mem, ĉiam ŝatis tiajn abstraktajn vortojn. Tamen oni ne ĉiam konsciis, ke estas diferenco inter koncepte pura supernocio kaj vorto plursenca.

Por rusa lernanto estas iom ĝena, ke la vorto bona konfuzas la malsamajn konceptojn благой, хороший (bona vetero, bona novaĵo, bona fakulo) kaj добрый (bonkora). La dua estas subnocio de la unua — tamen ja aparta nocio, samnivela kiel bela, justa, honesta, kompetenta, sana ktp.

Tio estas falsa ŝparo, kaj ĝi havas sian koston. Tutegale oni bezonas vorton por добрый — kaj sekve oni kreas nelogikan kaj aparte lernendan idiomaĵon bonkora¹. Paginte la prezon de la dua vorto, ni tamen nur duone solvis la problemon: ni jes povas neprigi la sencon bonkora, sed bona plu restas dusenca. Ni plu havas tiun malkoheron, ke

bona avo probable estas bonkora; sed
bona patrino probable celas la alian sencon,
bona knabo probable celas knabon bonkondutan

ktp.

Ankaŭ la antonimoj estas malsamaj: la malo de bonkora estas malica, la malbona vicpatrino ne taŭgas por esprimi la ideon malica vicpatrino. Do, bona estas same malbona kiel olda, kiu konfuzas la ideojn malnova kaj maljuna. «La bono» ne signifas «bonkoreco»n (kaj simetrie esceptaj estas la francaj «bonté» kaj «le bien»).

Tamen tiu mallogikaĵo estas pravigebla per la granda internacieco de la konfuzo; kaj malgraŭ la estetika malplezuro pri la mallogikeco, tiu konfuzo ne kreas grandajn malfacilaĵojn por la rusoj. Dum la esperantistoj de alilingva deveno probable ĝin simple ne rimarkas.

La senco de «fandi» ĉe Zamenhofo

Post la ĵusa enkonduka ekskurso ni transiru al la ĉeftemo de nia studo: la vorto fandi. La Universala vortaro ĝin jene difinas:

  fand`
    (fr) fondre
    (en) melt, cast
    (de) giessen, schmelzen
    (ru) топить, растоплять
    (pl) roztapiać

La tradukoj germana kaj angla malimplice atribuas al ĉi tiu verbo po du malsamajn signifojn:

1. likvigi; kaj
2. gisi, muldi per fandado.

La traduko franca estas unu, sed per verbo konfuzanta tiujn du signifojn. La tradukoj rusaj kaj pola donas nur la sencon likvigi, sen malpleja aludo al formodona gisado.

Do, Zamenhofo intencis ŝpari radikon laŭ la konfuza modelo franca: tion pruvas la germana traduko gießen. Kvankam li ankoraŭ iom hezitis, kion pruvas la okulfrapa malesto de la gisa senco en la tradukoj rusa kaj pola.

Tamen praktike uzata lingvo ne povas funkcii sen rimedo por solvi tian konfuzon; do, ankaŭ la franca posedas terminojn couler, jeter dans le moule por la gisa senco (eble Zamenhofo tion ne sciis).

Malgraŭ ĉi tiuj malestoj kaj hezito, oni trovas tiasencajn uzojn en lia verkaro. Ekz-e

ili faris al si fanditan bovidon kaj adorkliniĝis al ĝi [Eliro, 32:8]

Por kompreni la strangan dusencecon de la verboj franca kaj esperanta necesas reveni al Latino. La etimo fundo, fundere signifas verŝi — kaj pli ĝenerale fluigi:

  lacrimas fundere — verŝi larmojn
  aes fundere — fluigi (likvige fandi) kupron
  glandes fundere — verŝi (gisi) kuglojn

La metonimio verŝi por la formodona signifo estas tre internacia — ĝin uzas la lingvoj germana, ĉiuj slavaj, latinidaj (interalie la franca couler) … Formon donas ne likvigo (ĝi la formojn neniigas), sed verŝado en la muldilon. Tamen ĝuste ĉi tiun verŝan sencon la verbo fandi malhavas («fandi larmojn» normale ne eblas), ĝia ĉefsenco estas likvigo. La plursenceco de la verbo latina estas maloportuna — sed almenaŭ ĝia logiko estas komprenebla.

Eĉ kun tiu klarigo la ambiguo estas ĝena, ĉar la du signifoj de la verbo prezentas kontraŭojn:

fandi statuon = malkrei, likvigi statuon;
fandi statuon = krei, gisi statuon

Ekz-e la fandita bovido ĉi-supre — kaj la detrua fandado jene:

unu posttagmezon tondro (t.e. fulmo — S.P) fandis sur Kapitolo bronzan statuon de Cereso
[H. Sienkewicz, tr. Lidia Zamenhof: Quo vadis, ĉap. 58ª].

Por akiri favoron de siaj dioj la romanoj fandis iliajn orajn statuojn.

Por pagi tributon al la vandaloj la romanoj fandis orajn statuojn de siaj dioj.

Kaj jen konfuzo inter likvigo kaj glaciigo:

De la spiro de Dio venas frosto,

Kaj vasta akvo fariĝas kvazaŭ fandaĵo [Ijob, 37:10]

Fojfoje Zamenhofon tiu ambiguo ĝenis kaj li provis ĝin eviti uzante elfandi por la mulda senco:

cent kikaroj da arĝento estis uzitaj por elfandi la bazojn de la sanktejo kaj la bazojn de la kurteno [Eliro, 38:27].

La intenco de tiu derivaĵo estis simila al tiu de eltondi, eltondaĵo; tamen la analogio estas falsa, ĉar ne la likvigo estas la formodona ago, sed enmuldiligo. Kaj la natura signifo por elfandi, konforma al la interna logiko de Esperanto, estas ekstrakti per fandado (elfandi feron el erco, plumbon el alojo ktp — elfandi estas la logika kontraŭo de kunfandi); tia signifo estas fakte atestita en la lingvo, ekz-e

ekzistas ankaŭ kiuj opinias, ke nun ĝi (la Eklezio — S.P.) estu ĵetita en fornon, por ke la pura oro estu elfandita².

Ĉi tiu estas tria signifo de la zamenhofa fandi kaj de la franca fondre (ruse por ĝi ekzistas apartaj verboj выплавить, вытопить, la germana havas ausschmelzen kaj verhütten):

vane fandis la fandisto: la malbonuloj ne apartiĝis [Jer 6:29]
плавильщик плавил напрасно, ибо злые не отделились
in vain hath a refiner refined, the wicked have not been drawn away

Atentindas ke la vorto fandisto en la zamenhofa uzo indikas du malsamajn metiojn (ruse плавильщик kaj литейщик).

La verbo «gisi»

Male ol pri la dusenca «bona», la trisenca konfuzo en «fandi» estas neinternacia. Tial sufiĉe frue oni ekuzis apartan vorton gisi (laŭ la germana gießen) por la senco

Fari objekton el fandebla materialo (metalo, vakso, vitro ktp), verŝante likvan fanditan substancon en malplenan ujon, kaj lasante ĝin tie solidiĝi kaj akcepti la formon de tiu muldilo:
gisi statuon, kanonon, sonorilon; gisita krado ktp

La solvo estas perfekta; tamen la francaj aŭtoroj de PV ĝin ne komprenis, kaj difinis la verbon gisi maltrafe:

gis·i [Teĥniko]. Fandfari, elfandi feron, verŝante (!) ferminaĵon kun karbo en specialajn fornegojn.

Per si mem la verbo fandfari ne estas klara; ĝi eble povus esprimi ion per konvencio, sed fakte ĝi ne estas uzata, kaj sekve nenion klarigas en la difino. La posta teksto difinas la trian sencon de fandi (la ekstraktan), tute malakorde kun la germana etimo kaj la intenco de ĉi tiu prunto.

En tiu misdifino interesa estas la vorto elfandi. Evidente, la PV-aŭtoro ne scipovis la germanan, kaj serĉis klarigon; probable la klarigo estis «fandfari, elfandi» — en kiu la vorto elfandi celis la zamenhofan sencon de mulda elfandi; sed ĝin la PV-aŭtoro miskomprenis laŭ la lingva logiko en la senco ekstrakta, kaj kompletigis la difinon tiusence.

Rezultas absurdo: por apartigi la sencon schmelzen (aŭ pli speciale, verhütten) disde la senco gießen, PV rekomendas esprimi la unuan per adaptita sonformo de la dua…

Krome, interesa estas la vorto verŝante aplikita al ŝuteblaj substancoj solidaj. Probable ankaŭ tiu misuzo estas senkonscia tributo al la prasignifo germana. Ankaŭ poste, en la difino de gisado, la ekzemploj ŝajnas rilati al la specoj de muldiloj, do ne al Verhüttung sed al Gießen: «seksabla, verdsabla gisado; tera gisado».

La ĝustan sencon de gisi prezentas la vortaro esperanta-franca de Varingjeno³ kaj multaj aliaj tradukvortaroj:

gis/i fondre (dans un moule), jeter en fonte
gis¦i vt лить, отливать (металл)⁴
gis/i cast, found (iron)⁵

ktp. Tiu ĝustasenca gisi, gisado troveblas en diversaj tekstoj — en Vikipedio, en revuoj, en romanoj:

la ordeno (krucista) aparte fieris pri gisado de grandegaj kanonoj
[H. Gorecka: Paĝoj el la historio de la Sukcena Lando. LOdE. N-ro 134 (2005:12)]

La precizigon, ke temas pri metalo (ruse) aŭ eĉ pli speciale fero (angle) oni interepretu ne tro limige, sed kiel ekzemplon indikantan la celatan sencon de verbo nacilingve pli ĝenerala: ruse por la kontrasta senco eblus verŝi akvon; angle, ĵeti rigardon ktp. En la reala uzo de la esperanta gisi (samkiel en la uzo de ĝia germana etimo) oni trovas ankaŭ objektojn gisitajn el bronzo, vitro, plasto, ĉokolado ktp.

Gisfero

Alia metalurgia termino mankas en la klasika Esperanto: nomo por feraj alojoj entenantaj pli da karbono ol ŝtalo (do, pli ol 2%). La rusa lingvo uzas prunton el lingvoj tjurkaj: чугун, terminon same simplan (unuradikan) kiel la komplementa termino ŝtalo. Pliparto da lingvoj okcidentaj uzas iom nelogikan kunmetaĵon, forme egalan al gisfero:

  de: Guss/eisen
  el: χυτο/σίδηρος
  en: cast iron
  es: hierro fundido, hierro colado
  tr: dökme demir

Gisferon efektive oni plej ofte gisas, samkiel la ŝtalon oni ofte forĝas. La nelogikeco konsistas en tio ke ankaŭ ŝtalon oni povas gisi⁶, kaj ke iuj gisferoj estas forĝeblaj. Nu, ne pli malbone ol pri Ruslando: ne ĉiuj ruslandanoj estas rusoj, kaj ne ĉiuj rusoj loĝas en Ruslando.

Tamen la franca lingvo nomas tion fonte (substantivo responda al fondre); la Varingjena vortaro paŭsas tion per

gisaĵo (…); fonte (carbure de fer)

Ankaŭ tio povas funkcii per konvencio, samkiel funkcias la egale nelogika glaciaĵo. Sed gisfero estas malpli mallogika (samkiel la angla ice-cream estas malpli malbona ol glaciaĵo), ĝi estas pli fidinde komprenebla kaj praktike samlonga. Krome, fakulo povas bezoni ne nur gisferon (paŭsantan la germanan Gusseisen), sed ankaŭ gisŝtalon (respondan al Gussstahl)⁷; gisaĵo ne kapablas distingi ilin.

Tamen la fakulojn, kiuj esploris la aferon en la jaro 1911ª sub la aŭspicio de ISAE, ilia terminscienca metodo kondukis al rekomendo ankoraŭ pli fuŝa ol la franca misaĵo. La sekva sekcio entenas iom glatigitan pecon de ilia raporto⁸ laŭ la Terminologia kurso de J. Werner⁹.

Specimeno pri «giso» el la jaro 1911ª

I. Kunigo de la elementoj de la problemo

a) Difino

Bone muldebla alojo de fero kaj karbono (super 2%), akirita per refando de krudfero, gisaj rompitaĵoj kaj ŝtalrubo en fandforno.

b) Nacilingvaj tradukoj

(…)

II. Serĉado de la eblaj solvoj

a) Internacia simpla vorto

ne ekzistas.

b) Kunmetita vorto komprenebla sen speciala interkonsento aŭ internacia

La difino donas aŭ «fandita fero» aŭ laŭ la ĥemia formulo «ferkarbido».

c) Simpla vorto ne tute internacia

Oni povas memorigi la germanan vorton: «Guss» aŭ «giessen», la italan «ghisa», kaj eĉ la francan «gueuse» (kiu devenas de giessen) alprenante ĉu giso ĉu gizo.

d) Kunmetita vorto komprenebla per speciala interkonsento

La angla vorto donus «fandfero», kiu similas al unu el la germanaj vortoj.

III. Diskutado

La serĉata vorto devas eniĝi en multajn kunmetitajn vortojn — speciale en tiujn, kiuj montras ion faritan el tiu metalo; plie ĝi eniras en tekstojn, en kiuj la vortoj «fandi» kaj «fero» estas ofte ripetataj. Sekve estas preferinde, ke elektota vorto ne estu kunmetita. Giso estas pli simila al la naciaj prononcmanieroj ol gizo.

IV. Elektata solvo

Giso.

Komento pri la komento de Jan Werner

Ĉi-sube la komentoj de J. Werner (JW) aperas en kursivaj alineoj.

JW: Aŭtoroj de la Konsilaro decidis, ke gis’ estas substantivo kaj ne verbo. La decido envenis ankaŭ la Plenan ilustritan vortaron (PIV).

Atentindas ke ili elektis etimologie verban radikon por substantiva signifo. Kial ili ne prenis malpli malkonvenan guso (laŭ la germana Guss kaj la portugala gusa)? Supozeble ĉar la germandevena verbo gisi jam funkciis en la lingvo, kaj ili preferis ĝin misuzi (ne komprenante ke gießen, das Gießen temas pri la alia signifo de fondre, fonte) ol krei taŭgan terminon.

Kvankam la raporto estas eldonita en Dresdeno, mi havas la impreson ke ĝin verkis franco, pensanta per la vortoj fondre, fonte, kaj trudanta ilian plursignifecon al la germana etimo de gis-. Simetrie okazis pri facila (el la france pli preciza facile), al kiu oni iam atribuas kromsignifojn de la germana leicht aŭ de la rusa лёгкий.

JW: Mi vidas la decidon ĝusta, ĉar ni ne bezonas la verbon gisi ekvivalentan al la germana «gießen». Ni ja havas verŝi kaj ankaŭ muldi (PIV: ..oni … muldas objektojn el giso).

En Esperanto maleblas diri «verŝi statuon»; kaj «muldi ŝlosilon» estas alia afero ol «gisi ŝlosilon».

La vorto muldi estas interesa. Unuflanke, ĝi estas bona abstrakta supernocio, kiajn mi laŭdis komence de la studo: temas pri formado per meĥanika kontakto kun modelo, kaj la gisado estas speciala okazo, kiam oni formas per fandado kaj verŝado en formujon. Tamen muldado kovras ankaŭ aliajn specojn de moligo kaj solidigo: eblas muldi per stampado, per sekigo ktp. PIV konas bakmuldilojn por pano, sablomuldilojn por la infanaj ludoj; oni povas muldi fromaĝon aŭ feltajn ĉapelojn; PIV hezitas inter muldokartono kaj papermaĉaĵo.

Aliflanke, muldi estas same aĉa, kiel fandi, ĉar ĝi konfuzas la signifojn fari formujon kaj apliki formujon. «Gisi statuon» estas klara; «muldi statuon» estas ambigua. Kuracisto muldas la makzelon de paciento per gipsosimila pasto, kaj lia teĥnikisto muldas dentoprotezon el metalo aŭ plasto. Estas du malsamaj «muldas», kiujn en la pli precizema lingvo rusa oni esprimas malsame.

JW: Estas bezone, ke planlingvo estu malpli polisemia ol la lingvoj naciaj.

Estas mirinda ke ĉeĥlingvano ne rimarkas la ĝenan polisemion de fandi = tavit + slévat, de fandisto kiu estas tavič aŭ slevač. Ĝuste per fandi Esperanto estas pli polisemia ol la rusa, ĉeĥa aŭ germana.

JW: PIV eĉ ne mencias la verbon gisi, kvankam ni povus ĝin iel difini.

PIV2 ĝin difinis (egaligante al fandi). Laŭ la Fundamento ni havis

fandi gießen, schmelzen

Kaj vortaro ĉeĥa-esperanta difinas:

gisi tavit, slévat

(la samaj du sencoj en la inversa ordo). Du vortoj por du sencoj kaj ambaŭ dusencaj.

JW: Kelkaj fakuloj nuntempe agas laŭ modelo de la germana lingvo kaj aplikas gisi kaj gisfero kontraŭ la plurjardeka uzanco kaj kontraŭ la nepreterlasinda kodifa influo de PV kaj PIV, malstabiligante la terminaron, sen iu grava motivo.

1. La motivo estas tre grava, kaj mi jam sufiĉe pri tio parolis.
2. La plurjardeka uzanco ŝajnas unueca nur se oni PV-PIVe ignoras la realon.
3. Malgravaj estas la obĵetoj kontraŭ gisfero, kiu jes estas iom kritikinda (sed malpli ol multaj nelogikaĵoj similaj al bonkora), — tamen havas por si sian grandan internaciecon¹⁰.

PV kaj PIV pretendas esti plenaj priskribaj vortaroj de Esperanto. Fakte ili prisilentas tiun realan uzon kiu estas pli racia ol la de ili trudata leksika maskobalo. Kaj ĉar tiuj vortaroj ĝuas iom pli grandan aŭtoritatan ol ili meritas, tiu trudita qui pro quo efektive estigis konfuzon pri la etimologie klara radiko gis-.

Menciindas, ke Varingjeno, ĉefredankinte PIV-on, ne ŝanĝis sian racian difinon de gisi en la post-PIV-a korektita eldono de sia vortaro franca-esperanta (1976). Eble preteratento — sed ankaŭ eblas, ke la PIV-an misdifinon trudis fakredaktisto, pri kies decido Varingjeno persone malkonsentis. Samkiel malkonsentas aliaj fakuloj pri metalurgio¹¹, la esperanta Vikipedio ktp.

Konkludo

La racia solvo estas tre simpla kaj reale praktikata:

fandi = de schmelzen; ru топить, плавить
elfandi = de verhütten, ausschmelzen; ru вытопить, выплавить
kunfandi = de zusammenschmelzen; ru сплавить
fandisto = de Schmelzer; ru плавильщик
gisi (el metalo, vakso, vitro, plasto…) = de gießen; ru лить, отлить
gisaĵo = io ajn gisita (el metalo, vakso, vitro, plasto…)
gisisto = de Gießer; ru литейщик
gisfero = de Gusseisen; ru чугун
krudfero = de Roheisen; ru передельный чугун

Tiu sistemo mankas en la PIV-oj — sed tio estas difekto de la PIV-oj, kies pretendo esti plenaj priskribaj vortaroj estas ĉi-okaze malvera. Tia sistemo ekzistas en la literaturo kaj en tradukvortaroj (ekz-e en la vortaroj de Bokarev).

En tiu sistemo la plej tikla punkto estas la arkaikigo de la tradukoj cast, giessen, kiujn UV donas por fandi. Tamen tia arkaikigo ne estus senprecedenca; kaj ĝi eĉ havas apogon en UV mem, ĉar la tradukoj rusa kaj pola la arkaikigendajn signifojn neniam entenis. Eĉ pli ol tio, en la angla parto de la «Akademiaj korektoj de la Universala vortaro» (1914) la radiko fand perdis la tradukon cast (= gisi), koherigante ĝin kun la tradukoj rusaj kaj pola:

fand¦

melt, smelt (vb.)

La Akademio tamen ne finis sian laboron, ĉar en la germana parto la malkohera traduko «giessen» restas netuŝita.

1. La vorto bonkora estas bazita sur la atavisma ideo ke la koro estas la sidejo de la animo, la ideo komuna al la mediteranea kultura rondo. Ĝi estas evidente malvera; kaj en alia kultura rondo oni povas havi alian ideon; ekz-e dum la eŭropanoj sin mortigas ponardante sian koron, la japanoj liberigas la animon tranĉante sian ventron (cetere, ankaŭ la angloj kaj francoj havas similan ideon pri la intestoj: a man with plenty of guts; il a pour cet enfant des entrailles de père). Do, en alia kultura rondo oni eble preferus esprimi la bonkorecon per grando de la ventro (la dikaj homoj havas la reputacion esti bon[kor]aj). En tia alia kultura rondo bonkora estus ne pli trafa por la koncerna signifo, ol bonhepata por la eŭropa.

2. M. Von Galli: Nova pensado. «Espero katolika», 1965, n-ro 3.

3. G. Waringhien: Grand dictionnaire Espéranto-Français. Paris: SAT, 1976.

4. Бокарев Е.А. Эсперанто-русский словарь. М. 1982.

5. J.C. Wells: Concise Esperanto and English Dictionary. 1969, 1989.

6. Nur fine de la 19ª jc la homaro trovis metodojn por fidinde gisi ŝtalon. En la napoleonaj militoj la pafilegoj ankoraŭ estis bronzaj; en la unua mondmilito la artilerio iĝis ŝtala.

7. E.-D. Krause: Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Leipzig, 1983.

8. Konsilaro por la farado de la sciencaj kaj teknikaj vortoj. Raporto starigita de la scienca kaj teknika komisiono de la Internacia Scienca Asocio Esperantista. (Direktoro: S-ro Rollet de L’Isle.) Kötzschenbroda-Dresden 1911.

9. Jan Werner: Terminologia kurso. Sdružený ZK ROH Roudnice n.L., 1986. P. 70—71.

10. Eĉ la lingvo turka forlasis la senriproĉan tjurkan etimon de la rusa чугун (kiun retenis multaj aliaj lingvoj tjurkaj, de la ĉuvaŝa ĝis la uzbeka) favore al la malpli bona eŭropaĵo, strukture egala al gisfero.

11. Barna Buza: La Zamenhofa spirito de la fakvortkreado. SAEST 1982. P. 86.

(La unua artikolo estis La nova Akademia elpaŝo pri landnomoj. La dua estis Kio estas nova en la Listo de Rekomendataj Landnomoj?)

Iuj surpriziĝas, kiam ili vidas, ke la Akademio rekomendas i.a. Meksiko kiel landnomon, ĉar ili iam lernis, ke en Esperanto oni diras Meksikio por distingi inter la lando kaj ties ĉefurbo. Ambaŭ nomiĝas nacilingve México. La ideo fari tian distingon eĉ venas de Zamenhof. Li proponis tion en fama Lingva Respondo en la jaro 1911:

[...] Tiel same ni neniam devas diri “Meksikujo” ni devus diri “Meksiko”, sed, por fari diferencon inter la urbo kaj la samnoma lando, mi konsilas fari tion, kion ni faris kun aliaj similcirkonstancaj landoj, t.e. nomi la urbon “Meksiko” kaj la landon “Meksikio” (kiel Alĝero-Alĝerio, Tuniso-Tunisio k.t.p.). [...]

(Oficiala Gazeto, III, 1911, p. 291.)

Zamenhof mem laŭ mia scio neniam praktikis tiun ideon, kiu havas paralelojn en la homaranismaj projektoj de Zamenhof, kie li tre simile proponis por neŭtraleco nomi ĉiujn landojn laŭ ties ĉefurboj: Peterburgio anstataŭ Rusujo (tiutempe la ĉefurbo estis Peterburgo), Parizio anstataŭ Francujo, Varsovilando anstataŭ Pollando k.t.p. Sed el tio rezultis nenio.

Maltrafa komparo

Oni tuj rimarku, ke la komparo, kiun Zamenhof faras kun Alĝerio kaj Tunisio (nuntempe Tunizio) ne estas tre trafa. En tiuj du okazoj ne temas pri io farata ene de Esperanto. La landnomoj Alĝerio kaj Tunizio venas al ni rekte el la naciaj lingvoj, kiuj ĝenerale uzas formojn kun tia “i”-vokalo en la landnomo (kun malmultaj esceptoj). Ni do tute ne faras ion apartan por distingi inter la urbo kaj la lando, sed ni simple transprenas jam pretajn internaciajn landnomojn, kaj aldonas al ili O-finaĵon. La “i” tie tute ne estas sufikso Esperanta, sed simple la lasta litero de la radiko. En la okazo de Meksikio tamen temas pri aparta Esperanta aldono de “i”. Neniu nacia lingvo nomas tiun landon iel simile al Meksikio. Ĉiuj lingvoj uzas ion similan al Meksiko.

La baza ideo ĉiuokaze estas la jeno: Se lando samnomas kun io en tiu lando (urbo, rivero, monto…), oni distingu inter la du samnomaĵoj per aldono de “i” al la nomo de la lando. Tiu ideo supraĵe ŝajnas tute alloga kaj taŭga, kaj tial ne estas surprize, ke multaj fakte adoptis la ideon de Zamenhof. Tial apud la landnomo Meksiko uziĝis tra la jardekoj de nia historio ankaŭ la formo Meksikio.

Ne konfuzu la diversajn “i”-ojn

Tre gravas ne konfuzi la “i”-on de Meksikio kun la “i”-o de ekzemple Francio aŭ Ĉinio. En nomoj kiel Francio temas pri neoficiala I-sufikso, kiu rolas anstataŭ la Fundamenta landnoma sufikso UJ. Antaŭ tia “i” ĉiam aperas gentovorto, popolvorto. En Francio (aŭ Francujo) loĝas francoj. En Ĉinio (aŭ Ĉinujo) loĝas ĉinoj. K.t.p. La “i” de Meksikio estas alispeca. Antaŭ ĝi aperas ĉio ajn krom ĝuste popolvorto, kaj ne eblas anstataŭ ĝi uzi la Fundamentan UJ. Ne eblas, kaj ne uziĝas, formoj kiel Meksikujo kaj Luksemburgujo. Iaj popolvortoj *meksikoj* kaj *luksemburgoj* ne ekzistas.

Notindas, ke formojn kiel Francio kaj Ĉinio la Akademio ne kontraŭas. Tiaj formoj eĉ aperas eksplicite en la Listo de Rekomendataj Landnomoj apud la formoj kun UJ-sufikso.

Multaj landoj

La nomo México ne estas la sola plursignifa landnomo. Se ni restas ĉi tie precipe en la kunteksto de sendependaj ŝtatoj, temas pri la jenaj nomoj, kiuj devus esti kandidatoj por simila distinga “i”-sufikso:

• Barejno (ankaŭ insulo)
• Belizo (ankaŭ urbo, kiu tamen ne plu estas ĉefurbo de tiu lando)
• Ĉado (ankaŭ lago)
• Gabono (ankaŭ rivero/elfluejo)
• Gambio (ankaŭ rivero)
• Gvatemalo (ankaŭ urbo)
• Ĝibutio (ankaŭ ĉefurbo)
• Kameruno (ankaŭ monto)
• Kenjo (ankaŭ monto
• Kongo (ankaŭ rivero, ankaŭ gento)
• Kuvajto (ankaŭ ĉefurbo)
• Libano (ankaŭ monto, kiu en Esperanto tamen nomiĝas Lebanono)
• Liĥtenŝtejno (ankaŭ dinastio, ankaŭ urbo en Germanujo, k.a.)
• Luksemburgo (ankaŭ ĉefurbo)
• Malavio (ankaŭ lago)
• Malto (ankaŭ insulo – la lando konsistas el tiu kaj ankaŭ aliaj insuloj)
• Meksiko (ankaŭ ĉefurbo, ankaŭ federacia distrikto, ankaŭ unu el la 31 ŝtatoj, el kiuj konsistas la lando)
• Monako (ankaŭ ĉefurbo)
• Niĝero (ankaŭ lago)
• Nikaragvo (ankaŭ lago)
• Panamo (ankaŭ ĉefurbo)
• Paragvajo (ankaŭ rivero)
• Sanmarino (ankaŭ ĉefurbo)
• Santomeo [kaj Principeo] (ankaŭ unu el la du insuloj, kiuj konsistigas la landon)
• Singapuro (ankaŭ ĉefurbo)
• Surinamo (ankaŭ rivero)
• Urugvajo (ankaŭ rivero)
• Vatikano (ankaŭ palaco)

Sume 28 landoj. Sed tre povas esti, ke la vera listo estas pli longa. Kvankam mi okupiĝis pri tiu ĉi demando dum jardekoj provante kompili plenan liston de tiaspecaj nomoj, verkante tiun ĉi artikolon mi tamen trovis ankoraŭ almenaŭ kvar pliajn ekzemplojn, kiujn mi antaŭe ne konis.

Problema praktiko

Kiam oni decidas, ĉu akcepti aŭ malakcepti la ideon fari en tiaj ĉi okazoj distingon pere de aparta Esperanta I-sufikso, tiam oni nepre trapensu la praktikajn sekvojn por la tuta listo de tiaj landoj. Efektive oni devas konsideri ankaŭ la multegajn pliajn provincojn kaj regionojn, kiuj ne estas sendependaj ŝtatoj, sed kiuj estas tute similaj: Kebeko en Kanado, Brandenburgo en Germanujo, Nov-Jorko, Misisipo k.a. en Usono, k.t.p. Ne havus multan sencon apliki la Zamenhofan ideon al du aŭ tri el tiuj nomoj, ignorante la aliajn. Aŭ oni sisteme apliku tiun principon, aŭ oni ĝin tute ne uzu. Sed apenaŭ iu ajn eĉ provis sisteme uzi la Meksikio-principon al ĉiuj koncernataj landnomoj. Unu kialo estas, ke tio estas ege malfacila aŭ eĉ tute ne ebla. En kelkaj okazoj oni renkontas grandajn problemojn: En pluraj okazoj ne estas nur du samnomaĵoj. Jam Meksiko estas tia. Ĝi nomas ne nur la tutan landon kaj ties ĉefurbon, sed ankaŭ la federacian distrikton de la ĉefurbo, kaj krome ankaŭ unu el la 31 ŝtatoj de Meksiko. Simpla I-sufikso ne sufiĉas por malsame nomi ĉiujn tiujn Meksikojn.

Eble eĉ pli kapdoloriga estas Niĝero, kiu devus nomiĝi Niĝerio, se oni aplikus al ĝi la Zamenhofan proponon. Sed Niĝerio jam estas alia lando nomata laŭ la sama rivero. Tiu lando tamen havas aldonan “i”-on jam en la nacilingva nomo: Nigeria. Iuj provis elturniĝi per uzo de Niĝerlando anstataŭ Niĝero. Nu, tio certe eblas, sed per tio oni jam paŝis for de la origina ideo uzi “i”-sufikson por tiaj okazoj. Necesus multaj tute arbitraj flikaĵoj por savi la aferon, kiu finfine tute ne estus savita, sed forglitinta en arbitran kaoson.

Problema estas ankaŭ Gambio. Nacilingve kaj la lando kaj la rivero nomiĝas Gambia. Ĉu en Esperanto ni do parolu pri la rivero Gambo kaj la lando Gambio? Tio ne ŝajnas tre alloga. Gambio kontraŭ Gambiio ne estas pli bona alternativo.

Similajn cerbumaĵojn kaŭzas la lando kaj monto Kenjo. Ĉu ni nomu la monton Kenjo kaj la landon Kenjio? Ne tre alloge. Ĉu Keno kaj Kenio? Eĉ malpli plaĉe. Kiel do fari? Mi ne scias, kaj ŝajne ankaŭ neniu alia scias, ĉar tiu lando estas unu el la multaj okazoj, en kiuj eĉ la plej ĝisostaj defendantoj de la Zamenhofa propono simple rezignas, akceptante, ke la du Kenjoj estu samnomaj. Fakte en plej multaj okazoj rezultas tio: La Meksikio-ideo estas aplikata nur al kelketaj el la koncernataj landoj, dum oni tute rezignas pri distingado en plej multaj okazoj. Por ĉiu el tiuj okazoj, en kiuj efektive uziĝas tia aparta “i”-sufiksa Esperanta landnomo, oni trovas ankaŭ la simplan sen-”i”-an formon en praktika uzado.

Ofte la vera kialo, ke la Meksiki-istoj ne sisteme aplikas sian ideon al ĉiuj koncernataj landoj, estas, ke ili tute ne scias, kiom da landoj estas koncernataj. Ili ofte konas nur du aŭ tri tiajn okazojn, kaj nur pensas pri tiuj.

En la granda plimulto el tiuj ĉi okazoj uziĝas do en Esperanto jam delonge nomoj sen tia aldona “i”: Kenjo, Gvatemalo, Malto, Sanmarino k.t.p. Se oni volus sisteme apliki la Zamenhofan ideon, oni estus devigita enkonduki vicon da landnomaj formoj, kiuj ĝis nun tute ne aperis en praktika uzado, aŭ kiuj uziĝis nur treege malofte kaj fare de tre malmultaj Esperantistoj.

La regulo neniam validis

Montriĝas, ke estas plene falsa tiu impreso, kiun multaj havas, ke la Zamenhofa Meksikio-ideo jam estas regulo de Esperanto, kaj ke la Akademio provis iel ŝanĝi la lingvon, kiam ĝi malakceptis la formojn Meksikio, Luksemburgio kaj Senegalio. La Zamenhofa ideo estis nur propono. Ĝi neniam vere enuziĝis en la lingvon. Ĝi neniam fariĝis regulo de Esperanto. Temas pri eksperimento, kiu malsukcesis pli-malpli tuj. Temas pri mortnaskita propono.

Nu, tamen ne tute mortnaskita, ĉar kelketaj tiaj landnomoj ja fariĝis oftaj. Meksikio mem estis dum multaj jaroj la formo uzata de la granda plimulto, eĉ de la lokaj Esperantistoj. Luksemburgio estas tre populara formo, kaj la Luksemburgaj Esperantistoj ĝin uzadas (sed tamen ial nomas sian landan asocion Luksemburga Esperanto-Asocio, kio estas stranga nekonsekvencaĵo). Ankaŭ Senegalio estas relative ofte uzata. Kaj se oni rigardas ankaŭ la nesendependajn landojn, oni trovas la nomon Kebekio, kiu estas multe pli ofta ol Kebeko por la koncerna provinco. Ofte uzata estas ankaŭ Novjorkio por la Usona ŝtato. Sed ie tie elĉerpiĝas la listo. Oni apenaŭ iam renkontas Gvatemalio, Kenjio, Nikaragvio, Paragvajio (aŭ ĉu Paragvio?), Vatikanio, Singapurio k.t.p. Kaj certe neniam uziĝas Maltio aŭ Santomeio aŭ Sanmarinio, aŭ Liĥtenŝtejnio, aŭ …

Granda bato kontraŭ la Zamenhofa propono venis en la 1980-aj jaroj, kiam la Meksikaj Esperantistoj sendis al UEA oficialan peton, ke UEA ĉesu uzi la nomon Meksikio por ilia lando. Ili deziris, kaj plu deziras hodiaŭ, ke oni nomu ilian landon Meksiko en Esperanto. Tio ne plene forbalais la uzon de la forte enradikiĝinta formo Meksikio, sed de tiam la granda plimulto el la Esperanistoj, kaj pli-malpli ĉiuj gravaj gazetoj Esperantaj, uzadas Meksiko kiel landnomon.

Jam malnova decido Akademia

Endas scii, ke la Akademio alprenis starpunkton pri tiu ĉi demando jam en 1974, kiam ĝi ellaboris la Okan Oficialan Aldonon al la Universala Vortaro. En tiu Aldono aperas la jenaj landnomoj: Alĝerio, Aŭstralio, Birmo, Bolivio, Brazilo, Ekvadoro, Gvatemalo, Gvineo, Irako, Irano, Irlando, Islando, Kanado, Kostariko, Kubo, Libano, Liberio, Libio, Maroko, Meksiko, Nederlando, Nikaragvo, Pakistano, Panamo, Paragvajo, Peruo, Polinezio, Sirio, Sudano, Tunizio, Urugvajo, kaj Venezuelo. Oni rimarku tie aparte la nomojn Gvatemalo, Libano, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Paragvajo kaj Urugvajo, kiuj do estas aldonitaj al la Universala Vortaro (estas “oficialigitaj”) sen tia aldona “i”. Aliflanke aperas en la listo Alĝerio kaj Tunizio kun “i”, sed – kiel mi jam skribis – tiuj “i”-oj venas al ni rekte el la multaj naciaj lingvoj, kiuj uzas tiajn formojn. Temas do neniel pri io simila al la “i” en Meksikio kaj Luksemburgio.

Tiuj nomoj, kiuj estas eĉ “oficialaj” (= ili apertenas al la Universala Vortaro) klare estas modeloj aparte atentindaj. La Akademio cetere ne povus facile ilin ŝanĝi, eĉ se ĝi volus, ĉar ŝanĝado de tiaj decidoj postulas laŭstatute aprobon de du trionoj el ĉiuj membroj de la Akademio.

Sed la granda plimulto el la Akademianoj tute ne deziras ion ŝanĝi tiurilate. Anstataŭe en 1985 la Akademio eĉ firmigis tiun starpunkton per la Rekomendoj pri Landnomoj, kiujn mi diskutis jam en la unua artikolo. La kvara el la principoj en tiu dokumento tekstas jene:

4. Principe estas malrekomendite nove formi nomon per iu internacia “sufikso” aŭ sufikse uzata fremda vorto (-io, -(i)stano, …), se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie.

Per tio al la modeloj en la 8a Oficiala Aldono aldoniĝas ankaŭ ĝenerala principo, kiu rekte malrekomendas elpensi nomojn similajn al Kenjio kaj Maltio.

Poste sekvis la Listo de Normaj Landnomoj en 1989, kiu enhavis Meksiko, Luksemburgo, Senegalo k.t.p., tute konforme al la 8a Oficiala Aldono, kaj tute konforme al la principoj en la Rekomendoj pri Landnomoj, kaj tute konforme al la Esperanta tradicio rilate al la granda plimulto el tiaspecaj landnomoj.

Kaj en 2009, en la Listo de Rekomendataj Landnomoj, okazis nenia ajn ŝanĝo tiurilate. Ĉiuj koncernataj landoj havas tie denove nomojn sen aparta Esperanta “i”-sufikso. Oni trovas tie ne nur Malto, Kenjo, Panamo, Paragvajo k.t.p., sed tute konsekvence kaj logike ankaŭ Meksiko, Luksemburgo kaj Senegalo.

Se la Akademio volus renversi siajn jamajn decidojn el 1974, 1985 kaj 1989, ĝi devus por konsekvenco enkonduki vicon da nomoj antaŭe apenaŭ ekzistantajn en Esperanto: Maltio, Sanmarinio, Barejnio, Monakio kaj aliajn kuriozajn novaĵojn. Aŭ ĝi restu ĉe Meksiko kaj Luksemburgo. Ĝi kompreneble elektis la lastan vojon.

Manko de scioj

Ŝajnas, ke multaj, kiuj kritikas precipe la aperon de Luksemburgo en la Listo de Rekomendataj Landnomoj, tute ne konscias, ke temas pri tuta grego da tiaspecaj landoj kaj landnomoj. Ili pensas, ke la Akademio arbitre ignoris firman Esperantan regulon kaj tradicion. Tute ne. Temas pri la malo. La Akademio respektis longan Esperantan tradicion, kiu ne uzas la iaman proponon de Zamenhof (krom kelketaj esceptoj). La Akademio anstataŭe aplikis por ĉiuj tiaspecaj nomoj tiun principon, kiun la Esperantistoj uzadas de ĉiam ĉe la granda plimulto el la koncernaj nomoj: Oni ne provas distingi per aparta Esperanta “i”.

Kiel do distingi?

Certe multaj legantoj daŭre opinias, ke devus tamen ekzisti ia eblo distingi inter la rivero kaj la lando, inter la ĉefurbo kaj la lando, inter la monto kaj la lando, k.t.p. Jes, certe. Kvankam ofte la kunteksto forigas ĉian dubon, ĉu oni parolas ekzemple pri rivero aŭ pri lando, en multaj okazoj ja ekzistas bezono diri klare kaj eksplicite, pri kio temas. Sed por fari tion oni ne bezonas uzi misteran kaj neniodiran “i”-vokalon. Tian “i”-finon havas en nia lingvo centoj kaj eble eĉ miloj da diversspecaj radikoj, kiuj tute ne rilatas al landnomoj: psikologio, simio, abio, adicio, afrodizio, akademio, akvario, nenio k.t.p. k.t.p. Temas pri amasegoj da tiaj vortoj. Fakte “i” estas senkonkurence la plej ofta radikofino en nia lingvo. Tial sufiksa “i” estas rimarkinde neniodira.

Anstataŭe oni kompreneble agu kiel ĉiuj aliaj lingvoj faras. Oni diru simple kaj rekte, pri kio temas: la rivero Senegalo, la lando Kenjo, la urbo Belizo, la lando Singapuro, la lago Ĉado, la palaco Vatikano k.t.p. Ofte oni ankaŭ povas uzi kunmetaĵon: Meksikurbo, Senegalrivero, Luksemburgurbo k.s., kun klara kaj nemiskomprenebla radiko (URB/, RIVER/ k.t.p.) anstataŭ mistera “i”-vokalo, kiu povas signifo ĉion kaj nenion ajn.

Ĉu la Akademio estis tute konsekvenca?

Atentaj legantoj povas tamen trovi materialon por inversa kritiko, ĉar en la Listo de Rekomendataj Landnomoj troviĝas la nomoj Kaboverdo kaj Togolando. Nacilingve tiuj du landoj nomiĝas respektive Cabo Verde (Portugale) kaj Togo (France).

Cabo Verde signifas Verda Kabo. Sed la lando tute ne estas kabo. Ĝi estas insularo! Efektive ĝi tute kurioze samnomas kun efektiva kabo, kiu troviĝas en alia lando, en Senegalo, 560 kilometrojn for: Cap Vert (France) = Verda Kabo.

En Togolando troviĝas lago nomata Togo, kiun eble ne multaj ekster tiu lando konas. Ekzistas ankaŭ urbo nomata Togoville. La lando ricevis sian nomon de la lago, sed en la oficiala lingvo de Togolando, la Franca, la lando kaj la lago estas samnomaj: Togo.

La Akademio do povus esti rekomendinta respektive Verda Kabo (aŭ Kabo Verda) kaj Togo. Sed ĝi decidis rekomendi Kaboverdo (unu radiko, ne kunmetaĵo), kaj Togolando (kredeble rigardinda kiel kunmetaĵo el la lagonomo kaj la Esperanta vorto lando). Nu, almenaŭ Kaboverdo ne estas aparta Esperanta kreaĵo sen rilato al la nacilingvaj nomoj. Temas pri laŭforma sentraduka transpreno de la Portugala nomo Cabo Verde (analoga al Sieraleono anstataŭ la teorie ebla alternativo Monto Leona – uzata de neniu). En la okazo de Togolando necesas mencii, ke tiu lando antaŭe ja nomiĝis tiele ankaŭ nacilingve: Togoland (proksimume inter 1905 kaj 1960). Sed en la praktike pli gravis, ke la granda plimulto da Esperantistoj kaj precipe la Togolandaj Esperantistoj mem nuntempe uzadas ĝuste tiun formon. Ĉiuokaze ne temas pri Togio kun tute arbitra “i” unika por Esperanto.

Plia ekstremo

Surprize multaj – aldone inspirite de la populareco de nomoj kiel Ĉinio kaj Francio, en kiuj neoficiala I-sufikso rolas anstataŭ la Fundamenta landnoma sufikso UJ – venis al la kurioza ideo, ke oni iel solvu ĉion ĉi tiel, ke oni aldonu iaspecan “i”-on – neklare ĉu radikofinan aŭ sufiksan – al absolute ĉiu ajn landnomo: Usonio, Kanadio, Birmio, Gronlandio, Kiprio k.t.p., kaj tiam kompreneble ankaŭ Meksikio, Luksemburgio k.t.p. Mi parte povas tute vive simpatii kun tiu ideo, ĉar mi estis mem siatempe profunde trafita de ĝi. Mi eĉ provis detale ellabori plenan landnomaron, kiu mirakle solvus ĉiujn ajn landnomajn disputojn, ĉar ĝi aldonis “i”-sufikson al ĉio ajn landa en nia mondo. Genie, ĉu ne? Kaj tre utile, ĉar… aŭ…?? Ie meze mi haltis, kaj ekdemandis al mi, kion tio do finfine solvus? Kian utilon entute alportus tiu ĉiama “i”? Mi subite trovis, ke mi tute ne scias la respondon. Mi tute ne plu povis diri, kial mi provis fari tian sistemon. Fakte la tuta ideo estas strangega. Se oni anstataŭe volus, ke ĉiu landnomo finiĝu per …lando, la afero estus iel sencohava, ĉar lando ja diras tute klare, ke temas ĝuste pri pri lando. Sed ĉiama fina “i” estas plene vakua superfluaĵo. Se uzata ĉe la fino de ĉiu landnomo, ĝi nur estus teda ripetaĵo kaj senutila plilongigo. Kiel mi jam menciis ĉi-antaŭe, “i” estas jam sen tio la senkonkurence plej ofta radikofino en nia lingvo. Tial tiaj “i”-oj kapablas esprimi nenion ajn.

Fino de la multvortaĵo

Mi eble devas pardonpeti, ke mi foruzis tiom da vortoj por klarigi ion tute simplan. Sed ŝajne la afero por multaj ne estas tiel simpla. Mi klarigis ĉion ĉi jam plurfoje antaŭe – laste ĉi tie en Novembro 2007, sed ŝajnas, ke miaj klarigoj ne atingis ĉiujn Meksiki-istojn.

Plu

Preskaŭ certe sekvos ankoraŭ pliaj artikoloj en tiu ĉi serio, ĉar restas ankoraŭ kelkaj detaloj por diskuti. Ĝis tiam!

(La unua artikolo estis La nova Akademia elpaŝo pri landnomoj.)

Ĝisdatigoj

Estas aldonitaj la jenaj nomoj de landoj, kiuj membriĝis en UN post 1989:

• Azerbajĝano
• Bosnujo/Bosnio kaj Hercegovino
• Ĉeĥujo/Ĉeĥio
• Eritreo
• Kartvelujo/Kartvelio
• Kazaĥujo/Kazaĥio
• Kroatujo/Kroatio
• Litovujo/Litovio
• Makedonujo/Makedonio
• Marŝaloj
• Mikronezio
• Moldavujo/Moldavio
• Montenegro
• Namibio
• Orienta Timoro
• Palaŭo
• Serbujo/Serbio
• Slovakujo/Slovakio
• Slovenujo/Slovenio
• Taĝikujo/Taĝikio

Du landoj ricevis alian Esperantan nomon pro oficiala nomŝanĝo en la lando mem:

• Kamboĝo [antaŭe Kampuĉeo]
• Kongo [antaŭe Zairo]

Kategoriŝanĝoj

La jenaj landoj ricevis nomojn de alia nomkategorio:

• Aŭstrujo/Aŭstrio [antaŭe Aŭstrio]
• Barato apud Hindujo/Hindio [antaŭe aperis en la baza listo nur Hindujo/Hindio, dum Barato menciiĝis nur en noto]
• Egiptujo/Egiptio [antaŭe Egipto]
• Nord-Koreujo/Nord-Koreio, Sud-Koreujo/Sud-Koreio [antaŭe Koreo]
• Tajlando (gentobaza) [antaŭe samforma, sed prezentita kiel landobaza]
• Ukrainujo/Ukrainio [antaŭe Ukrajno]
• Vjetnamujo/Vjetnamio [antaŭe Vjet-Namo]

La sekvaj landoj ricevis klare gentobazajn nomojn kun UJ/I anstataŭ …istano:

• Afganujo/Afganio [antaŭe Afganistano]
• Kirgizujo/Kirgizio [antaŭe Kirgizistano]
• Uzbekujo/Uzbekio [antaŭe Uzbekistano]

Diversaj ŝanĝoj

• Britujo/Britio [antaŭe (Grand-)Britujo/(Grand-)Britio]
• Dominika Respubliko [antaŭe Domingo]
• Fiĝio [antaŭe Fiĝioj]
• Gronlando [antaŭe Groenlando/Gronlando]
• Kongo [antaŭe Kongolo]
• Santomeo [antaŭe Sao-Tomeo]
• Salvadoro [antaŭe (El-)Salvadoro]
• Sankta Kristoforo [antaŭe Sent-Kristofo]
• Sankta Lucio [antaŭe Sent-Lucio]
• Sankta Vincento [antaŭe Sent-Vincento]
• Sauda Arabujo/Sauda Arabio [antaŭe aperis Arabujo/Arabio, dum en aldonaĵo menciiĝis la vorto Saŭda kun hoketo]
• Srilanko [antaŭe (Sri-)Lanko]
• Togolando [antaŭe Togolo]

Precizigoj

En la malnovaj listoj mankis por pluraj landoj konkreta nomo. Enestis nur noma krudmaterialo, el kiu la legantoj devis mem kunmeti efektivajn landnomojn. Enestis ekz. Zelando, sed ne la plena nomo Nov-Zelando. En la reviziita dokumento estas anstataŭe efektivaj komunlingvaj nomformoj, ekzemple la jenaj:

• Antigvo kaj Barbudo
• Centr-Afriko
• Ekvatora Gvineo
• Gvineo-Bisaŭo
• Nov-Zelando
• Papuo-Nov-Gvineo
• Santomeo kaj Principeo
• Sankta Kristoforo kaj Neviso
• Sankta Vincento kaj Grenadinoj
• Sauda Arabujo/Sauda Arabio
• Sud-Afriko
• Trinidado kaj Tobago
• Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj

Kromaj landoj

Jam en la malnova versio aperis kiel ekzemploj manpleno da landoj, kiuj ne estis UN-membroj. Kelkaj el tiuj landoj eĉ ne estis sendependaj (ekzemple Anglujo/Anglio kaj Siberio). Ni konservis en la nova versio ĉiujn tiujn kromajn landoj, aldonante nur unu plian: Kosovo. Tio ne signifas, ke la Akademio alprenis starpunkton pri la disputata demando, ĉu Kosovo estas sendependa ŝtato aŭ ne. La Akademion interesas nur tio, kiel nomi tiun lokon.

Origine estis multe pli longa listo de proponitaj kompletigoj, sed montriĝis, ke la diskutado pri tiuj aldonoj riskis fariĝi tro longedaŭra. Sed eble estonte ni publikigos apartan dokumenton kun nomoj de pliaj landoj kaj regionoj, kun historiaj nomoj k.t.p.

Malpli da dividostrekoj

Uziĝas en la nova versio dividostrekoj nur tie, kie temas pri disigado de efektivaj Esperantaj radikoj, ekz. Sud-Afriko kaj Papuo-Nov-Gvineo. La antaŭa versio uzis kelkajn dividostrekojn ankaŭ ene de radikoj, kiuj devenas de plurvortaj nacilingvaj nomoj. Tial aperas en la nova versio ekzemple Kaboverdo, Sieraleono, Srilanko kaj Sanmarino [antaŭe Kabo-Verdo, Siera-Leono, Sri-Lanko kaj San-Marino]. La Listo de Rekomendataj Landnomoj tamen ne celas esti normodona pri tiaj ortografiaj detaloj.

La sekva artikolo

En la sekva artikolo mi planas prezenti klarigojn kaj argumentojn pri kelkaj punktoj, kiuj ofte ricevas kritikon, aŭ pri kiuj regas diversaj miskomprenoj.

Plejparte la Oficialaj Aldonoj estas nuntempe malfacile atingeblaj. La aldonoj 7a, 8a kaj 9a estas haveblaj de niaj libroservoj. 8OA kaj 9OA krome estas konsulteblaj ankaŭ Interrete en la TTT-ejo de la Akademio de Esperanto. Sed pli fruaj Aldonoj estas konsulteblaj nur en malmultaj bibliotekoj kaj arkivoj. Mi mem posedas nur fotokopiojn de tiuj fruaj Aldonoj.

Tial la Akademio de Esperanto provas iom post iom havigi la esencajn partojn de ĉiuj Oficialaj Aldonoj kadre de la Akademia Vortaro, kiu iom post iom ellaboriĝas en la Akademia TTT-ejo, kaj kiu espereble iam estos eldonita ankaŭ en papera formo.

Al tiu laboro grave kontribuis la Germana ne-Akademiano Andreas Kück, kiu ĉi-jare eldonis sian verkon Oficialaj lingvoelementoj de Esperanto (OLEO). En ĝi li skrupule resumas la enhavon de la Oficialaj Aldonoj kune kun la longaj listoj de nacilingvaj tradukoj en la diversaj Aldonoj (krom la Rusaj tradukoj, kiujn li saĝe elektis ne trakti pro manko de scioj de la Rusa lingvo kaj la Cirila alfabeto).

Pro tio, ke Andreas Kück disponigis sian verkon ankaŭ en elektronika formo, mi povis facile kompletigi la Akademian Vortaron per tiuj nacilingvaj tradukoj.

La diversaj Aldonoj estas enhave sufiĉe neunuecaj. Kelkaj el ili enhavas difinojn en Esperanto, sed aliaj ne. Plej multaj el la oficialigitaj lingvoelementoj ricevis nacilingvajn tradukojn, sed kelkaj el ili ne. Iuj elementoj eĉ havas nek tradukojn, nek difinon! Krome la naciaj lingvoj, kiuj uziĝas, estas tre diversaj. Ĉi-poste sekvas superrigardo de la enhavo de la naŭ Oficialaj Aldonoj.

Oni rimarku, ke pluraj el la Oficialaj Aldonoj enhavas ankaŭ Fundamentajn radikojn. Tiuj radikoj estis aparte “oficialigitaj” en la diversaj Aldonoj, ĉar en la Fundamento ili ne aperas en la Universala Vortaro, sed en aliaj partoj de la Fundamento. En la diversaj Oficialaj Aldonoj tiuj Fundamentaj elementoj do estis aparte aldonitaj al la Universala Vortaro.

1OA

• Titolo: Unua Oficiala Aldono al Universala Vortaro
• Jaro: 1909
• Enhavas: 806 radikojn kun postaj signetoj, sen finaĵoj
• Tradukoj: Franca, Angla, Germana, Rusa, Pola
• Difinoj en Esperanto: nur unu elemento, la sufikso AĈ/, havas difinon

2OA

• Titolo: Dua Oficiala Aldono al Universala Vortaro
• Jaro: 1919
• Enhavas: 587 radikojn dividitajn en unu sufikson kaj du listojn de elementoj:
  • La sufikso ISM/ aperas aparte kun difino en Esperanto.
  • “Definitiva listo de internaciaj vortoj, kiuj laŭ § 15 de l’ Fundamento estas Esperantaj”:
    • Enhavas: 476 radikojn kun finaĵoj
    • Tradukoj: mankas
    • Difinoj en Esperanto: nur du elementoj, BARAK/ kaj IGNOR/, havas difinon
  • “Definitiva listo de komune uzataj vortoj oficialigitaj de la Akademio”:
    • Enhavas: 110 radikojn kun finaĵoj
    • Tradukoj: Franca, Angla, Germana (kun piednota informo, ke Pola kaj Rusa tradukoj aperos poste – sed ŝajnas, ke tio ne efektiviĝis)
    • Difinoj en Esperanto: mankas

3OA

• Titolo: Tria Oficiala Aldono al Universala Vortaro
• Jaro: 1921
• Enhavas: 203 radikojn kun postaj signetoj sen finaĵoj
• Tradukoj: Angla, Franca, Germana, Hispana, Portugala, Itala, Pola
• Difinoj en Esperanto: nur tri elementoj, ABDIK/, ABUND/, KARIOL/, havas difinon

4OA

• Titolo: Kvara Aldono al Universala Vortaro
• Jaro: 1929
• Enhavas: 118 radikojn kun finaĵo
• Tradukoj: Franca, Angla, Germana, Itala, Hispana, Portugala, Kataluna
• Difinoj en Esperanto: nur 23 el la elementoj havas difinon

5OA

• Titolo: Kvina Oficiala Aldono al Universala Vortaro
• Jaro: 1934
• Enhavas: 8 radikojn kun finaĵoj
• Tradukoj: Angla, Franca, Germana, Hispana, Itala, Pola
• Difinoj en Esperanto: ĉiuj 8 radikoj havas difinon

6OA

• Titolo: Sesa Oficiala Aldono al la Universala Vortaro
• Jaro: 1935
• Enhavas: 21 radikojn kun finaĵoj
• Tradukoj: Angla, Franca, Germana, Hispana, Itala, Pola
• Difinoj en Esperanto: ĉiuj 21 radikoj havas difinon

7OA

• Titolo: Sepa Oficiala Aldono al la Universala Vortaro
• Jaro: 1958
• Enhavas: 160 radikojn kun signetoj, sen finaĵoj, el kiuj tamen la plejparto estas Fundamentaj radikoj; nur 31 radikoj estis efektive oficialigitaj en 7OA
• Tradukoj: mankas
• Difinoj en Esperanto: 81 el la elementoj havas difinon

8OA

• Titolo: Oka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro
• Jaro: 1974
• Enhavas: 200 radikojn en du listoj:
• Landnomoj kaj landano-nomoj:
  • Enhavas: 47 radikojn kun finaĵoj
  • Tradukoj: mankas
  • Difinoj en Esperanto: mankas
• “Oficialaj radikoj”:
  • Enhavas: 154 radikojn kun finaĵoj (el kiu unu, AŬSTRALI/, estas ankaŭ en la antaŭa listo)
  • Tradukoj: Angla, Franca, Germana, Hispana, Itala, Portugala,
  • Difinoj en Esperanto: ĉiuj elementoj havas difinon

9OA

• Titolo: Naŭa Oficiala Aldono al la Universala Vortaro
• Jaro: 2007
• Enhavas: 209 radikojn kun finaĵoj
• Tradukoj: mankas
• Difinoj en Esperanto: ĉiuj elementoj havas difinon

For la eŭfemismoj! For la diskriminacio de cico kaj peniso, de klitoro kaj orgasmo, de pubo kaj ruleto. Ni ĝuu la paprikojn ĝis kramfo de la pankreato. Senhonte ni – nepra bezono por akademiano – parolu pri nia prostato kaj beletro. Vestita nure en piĵamo ni eliru kaj ni pisu en pavilono de la urba parko, post agrabla pikniko! Eĉ dum iu sesio ni sur kompaktan diskon povos komenti kohere la menstruojn de nia boacoj kaj bradipo dum la ekologia festivalo, kaj poste enmeti ĝin, kiel skeĉon, en nian komputilon. Ni povos montri fotojn de nia landa folkloro kaj senprobleme furzi antaŭ la fekado. Vere ni do konstatas drastan evoluon, kaj gajigan etoson de la akademia etno! Sendube helpis hormonoj aŭ insulino, eble manĝado de kapsikoj kaj kapsiketoj? Dum la bankedo ni daŭrigu la decan frandadon de farĉitaj avokadoj, kaj blufu pri la ĉasio de nia glisilo. Leŭkemio kaj kancero kaj tumoroj ne tro okupu niajn pensojn. Se la adrenalino troas ni povos iĝi agresemaj, sed akupunkturo povos helpi nin. Se necese ne malproksime estas antibiotikoj kaj proteinoj. Sen malfacilaj elturniĝoj ni povos nefrustrite mesaĝi la uzon de kondomoj por eviti infekton pro aidoso. La prestiĝo de nia lingvo nepre ne suferos pro la lanĉado satelita de la specifa nova vorttrezoro. Tro longe ni konservis la vortojn en stoko, strangolis la lingvon de nepruduloj, spektis tra periskopo la organikajn nanojn, kiujn ni fakte devis omaĝi. En la sekreta kampanjo partoprenis japanoj en kimonoj kaj ĉinoj, cirkumciditoj el Israelo, burokratoj de Antarkto kaj Usono. Kiel kutime estis konekto kun la tuta mondo. Sendube ili ne atendas ŝtormon kaŭzitan de ŝokitaj ĉampionoj de pura lingvo! Tiuj ja kontraŭ sia alergio prenu aspirinon kun la aperitivo kaj metu sian miraĝon en anuson aŭ vaginon! Rezolucio pri tio estas preparita. Oni sukcesis konvinki la kvakerojn kaj tiel atingis la necesan kvorumon, en teksto kun majuskloj kaj minuskloj. Kelkaj amendoj necesigis algoritmon kun strangaj kodoj, kun iksoj, ipsilonoj kaj kuoj por eviti vakuon en la definitiva versio. Post la sukceso salikokoj kun majonezo kaj ŝenoprazo, en farĉo de melongeno estis plia plado dum vizito al kibuco. Iom kaŝe ili trinkis mateon, kaj Bertilo ludis saksofonon! Tro longe ja stagnis la lingvo, bone estas ke ni ŝaltis, trinkante vodkon, al pli alta rapideco. Ni tiru la zipon kaj ekparolu kaj ekskribu akademie novstile, sed oficiale! Teston pri la (ne)neceso de la oficialigitaj vortoj vi povos skolte fari, torturante vin per reskribo de la teksto sen uzo de la novaj radikoj! Jen mia sugesto!

(La grasaj vortoj estas elementoj el la naŭa Oficiala Aldono al la Universala Vortaro. Ne estas mia kulpo ke sekskoloraj vortoj abundas!)

En PIV2002 la kapvorto estis “Siĥ/o” – majuskle kaj sen la formo “[Ss]ik/o”. Se mia memoro ne trompas min, en la origina eldono de PIV el 1970 estis “Sik/o”, sed en posta eldono oni aldonis erarotabelon, kiu “korektis” tion al “Siĥ/o”.

La aŭtoroj de PIV do grave ŝanceliĝis pri la dua konsonanto de tiu vorto. Jen aperis “siko”, jen “siĥo”, kaj jen ambaŭ. (La usklodemandon mi nun lasos flanken.) Kio do estas ĝusta? Ĉu estus Ĥ aŭ K en tiu vorto?

Kredeble plej multaj legantoj nun jam komencis pensi laŭ la kutimaj diskutofadenoj pri Ĥ. Tiun kompatindan fonemon kaj literon oni ja iel persekutadis en Esperanto. Jam Zamenhof proponis ĝin pli-malpli forlasi anstataŭigante ĝin ĝenerale per K. Multaj nuntempe akre kontraŭas tion, kaj entuziasme pledas por plua uzo de Ĥ. Sed eble la afero de “siĥo/siko” tute ne temas pri tio.

Por ke Esperanta vorto enhavu la fonemon Ĥ normale necesas, ke la nacilingva bazo por tiu vorto enhavu tiun saman (aŭ ege similan) fonemon. Povas temi pri la praetima formo nacilingva, aŭ pri formoj en aliaj lingvoj, kiuj pruntis tiun vorton. Ekzemple la vorto “eĥo” havas en Esperanto Ĥ, ĉar ĝi devenas de la Greka vorto Ἠχώ, kiu enhavas la konsonanton ĥi, kiu elparoliĝis kiel Ĥ en la post-klasika Greka lingvo. Ĥ-sonon enhavas ankaŭ la responda Pola vorto echo. Ekzistas do tute bonaj motivoj, ke la Esperanta vorto “eĥo” enhavu Ĥ-on.

Sed kiel statas do pri “siĥo/siko”? Kia estas ĝia formo en la naciaj lingvoj? Ĉu iuj el tiuj formoj enhavas Ĥ-sonon?

La vorto devenas el la Panĝaba lingvo, kiu estas parolata en Barato kaj Pakistano, kaj kiu estas la lingvo de plej multaj siĥoj/sikoj. Antaŭ jaroj mi provis esplori, kiel statas ĉi-rilate en la Panĝaba lingvo, kaj laŭ tio, kion mi tiam sukcesis eltrovi, ŝajnas, ke la Panĝaba lingvo efektive posedas sonon sufiĉe similan al nia Ĥ. Sed ĉiuokaze tiu sono ne enestas en la Panĝaba vorto por siĥo/siko. Tiu vorto enhavas anstataŭe spiran K-sonon, kio estas io tute alia ol Ĥ. La Panĝaban vorton oni povas transskribi kiel “sikkh” (la vokalo estas mallonga), kie la fina H reprezentas la H-similan spiron en la fino de K. Tial en multaj Latinliteraj lingvoj uziĝas la skribo “sikh”, ekzemple en la Angla, la Germana, la Franca kaj la Pola. Sed en neniu el tiuj lingvoj oni elparolas tiun vorton kun Ĥ-sono. Oni uzas ordinaran K-sonon.

Sikoj kunĉapelaj

Ĥ-sonon enhavas tamen unu el la du vortoj por siĥo/siko en la Hispana lingvo. Laŭ la Hispana Vikipedio oni uzas kaj sij, kaj sikh. La unua el tiuj formoj elparoliĝas kiel “siĥ” (kiel elparoliĝas la dua, mi ne scias, sed kredeble kiel “sik”).

Ĥ-sonon enhavas ankaŭ la responda Rusa vorto: сикх (= “sikĥ”). Ĝi efektive enhavas kaj K kaj Ĥ. Laŭ mia kompreno la Ĥ de tiu Rusa vorto redonas la spiran parton de la Panĝaba konsonanto, do pli-malpli H. La Rusa lingvo ja ne enhavas la sonon H, sed uzas en transprenado de fremdaj vortoj kun H anstataŭe Г (= G) aŭ Х (= Ĥ).

Krom la Hispana formo “sij” kaj la Esperanta “siĥo” mi ne konas alian okazon de Ĥ-sono uzata por la (la tuto de la) dua konsonanto de la Panĝaba vorto.

Pri la Hispana “sij” necesas mencii, ke laŭ la Hispana Vikipedio tio estas simpla transskriba eraro:

Estas eble, ke tiuj, kiuj volis “korekti” la originan PIV-an formon “Siko” al “Siĥo” faris tian saman eraron, pensante, ke la “kh” de “sikh” estas simila al ekzemple la “kh” de iuj sistemoj de transskribado de la Rusa lingvo, kie “kh” uziĝas por redoni la Rusan literon Х (= Ĥ).

Sed ekzistas ankaŭ la eblo, ke oni konscie kaj intence volis redoni la spiran K-sonon de la Panĝaba lingvo per Ĥ en Esperanto, kvankam spira K kaj Ĥ vere estas tre diferencaj sonoj. Mi reiru al la vorto “eĥo” kun ties Greka etimo Ἠχώ, aldonante, ke la origina elparolo de la litero ĥien la klasika Greka lingvo ne estis Ĥ, sed spira K! Sed ordinare, kiam Esperanto transprenas nacilingvan vorton kun spira K-sono (el lingvo, kie ekzistas fonema distingo inter K spira kaj K senspira) oni uzas simplan K en Esperanto.

Konklude estas ĝusta en Esperanto nur la formo “siko”. Espereble en estonta eldono de PIV estos restarigita tiu formo, kaj forigita la miskreaĵo “siĥo”. Tio revenigos PIV-on al la origina kaj plene ĝusta stato de la unua eldono en 1970. En tio neniel rolas la ordinaraj argumentoj por aŭ kontraŭ Ĥ en Esperanto, ĉar tute ne temas ĉi-okaze pri anstataŭigado de origina Ĥ per K kun la intenco forigi aŭ limigi la uzon de Ĥ en Esperanto. Temas simple pri uzo de K, kie estu K kaj neniel Ĥ.

Terminaro

Unue mi diru kelkajn aferojn pri la terminaro uzata en ĉi tiu diskuto:

• La vorto neologismo havas iomete alian signifon, kiam oni parolas pri Esperanto ol kiam oni parolas pri aliaj lingvoj. Rilate al Esperanto oni kutime nur uzas ĝin por novaj radikoj (dum rilate al aliaj lingvoj, ĝi ankaŭ povas esti uzata por novaj kunmetaĵoj el jam ekzistantaj elementoj) – por eviti tiun dusignifecon mi uzos la vorton novradiko anstataŭe (dum parolante pri aliaj lingvoj, mi uzus novvorto). Oni kutime uzas la vorton neologismo (aŭ novradiko) por ĉiu radiko ne-Fundamenta aŭ ne oficiale aldonita, eĉ se la vorto jam ne plu estas tiel nova.
• Vorto estas Fundamenta, se ĝi aperas en la Fundamento, kaj oficiala, se ĝi aperas en la Fundamento aŭ en Oficiala Aldono.
• Kiam oni transprenas vorton el alia lingvo, tio estas el-ekstera vortfarado; se oni uzas jam ekzistantajn radikojn kaj afiksojn por krei novan vorton, tio estas el-interna vortfarado.
• La prefero al el-interna vortfarado nomiĝas skemismo aŭ simplismo. Pro la verko “La bona lingvo” de Claude PIRON, en kiu li argumentas por prefero de el-interna al el-ekstera vortfarado, oni foje uzas la esprimon bona lingvo por skemisma lingvaĵo. La emo al el-ekstera vortfarado foje nomiĝas naturalismo, sed laŭ PIRON tiu termino evitindas, ĉar fakte la el-interna vortfarado estas pli “natura” por la homa psiko (kiel montras la lingvouzo de infanoj aŭ plenkreskaj lernantoj de iu ajn lingvo).

La bona lingvo

La bona lingvo estas verko de Claude PIRON aperinta en 1989, kun dua eldono el 1997 (kiam mi citas el ĝi, mi mencias la paĝonombrojn de la dua eldono). PIRON mem prezentas ĝin kiel ĉefe subjektivan verkon, en kiu li pledas por pli multa uzo de la vortfaraj ebloj de Esperanto anstataŭ vaste uzi novradikojn. Sed kvankam en la libro certe ĉefrolas la subjektiva vidpunkto de PIRON, li tamen prezentas multajn objektivajn argumentojn por sia vidpunkto. Kiel kutime ĉe PIRON, la verko klarigas multajn aferojn el psikologia vidpunkto. En ĉi tiu eseo, mi ĉefe koncentriĝos pri liaj objektivaj argumentoj ne-psikologiaj.

PIRON argumentas, ke la reale uzata Esperanto riĉas dum en ĝi superregas el-interna vortfarado. Li pruvas tion per ekzemploj de kunmetaĵoj, kiuj estis reale uzataj en parola Esperanto: malprotekti, pratimo, muzeema, alprelegotoj.¹ Li laŭdas la Zamenhofan ideon malgrandigi la kvanton de lernendaj radikoj per la uzo de er-kombinado. Por li, la el-ekstera vortfarado estas rezisto al tiu granda ŝanĝo, kiun alportis tiu Zamenhofa ideo.²

PIRON kritikas ke la el-ekstera vortfarado ĉefe malfaciligas Esperanton por ne-Eŭropanoj, dum Eŭropanoj (precipe la pli kleraj Eŭropanoj) povas kompreni la plej multajn novradikojn senprobleme; lia ekzemplo estas tiu de la fama japana esperantisto Kiotaro DEGUĈI, kiu junaĝe ĉeestis UK-on en Sofio, kaj konstatis ke la tro multaj eŭropdevenaj fakterminoj baras lian komprenon de la prelegoj. PIRON mencias vortojn kiel aŭtoktono, pediatro kaj eŭfonie, kiujn multaj eŭropanoj povas kompreni senprobleme, dum por ĉinoj kaj japanoj ili estas misteroj, kiuj baras la komprenon ĝis kiam ili rigardas vortaron. Laŭ li, la uzo de la alternativoj praloĝanto, infankuracisto kaj belsone demokratiigas la rilaton inter anoj de diversaj popoloj.³

La mava lingvo

En 1999 aperis la eseo “La mava lingvo: neologismoj kaj malneologismoj en Esperanto” de Jorge CAMACHO,⁴ kiu estas kritika respondo al la libro de PIRON. CAMACHO unue montras, ke “la realo estas iom malpli simpla”⁵ ol ĝin bildigas PIRON, ĉar multaj radikoj, kiujn oni konsideras aŭ konsideris novradikoj, jam eniris la realan lingvo-uzon. Kiel ekzemplojn li donas vortojn, kiuj aperis en listo de novradikoj en la Parnasa Gvidlibro de 1932, sed kiuj intertempe iĝis komun-uzaj: eseo, kiosko, mesaĝo, tajpi, fiki, bebo ktp. (Tamen en lia listo de intertempe “komun-uzaj” vortoj ankaŭ troviĝas kelkaj, kiuj kvankam foje renkonteblaj, ne vere estas komun-uzaj, ekz-e mitingo kaj dista.)

Laŭ CAMACHO la vera problemo estas tiuj parolantoj kiuj ne flegas aŭ eĉ mistraktas Esperanton. Li plendas pri la malĝusta lingvo-uzo de “vortar-fobiuloj”; liaj ekzemploj estas uzo de frimasono anstataŭ framasono kaj de oktopuso kaj oktopodo anstataŭ polpo.

Aldone, ĝenas lin la manko de ekvivalentoj en Esperanto por konceptoj klare formeblaj alilingve. Li tamen donas laŭ mi tre malbonan ekzemplon por tiu manko: Li mencias la anglan vorton “boyfriend”, por kiu li enkondukis la novradikon “umiko” – tute nenecesan, ĉar almenaŭ en la junulara lingvouzo (kie tiu koncepto plej ofte estas bezonata), tute enradikiĝis la uzo de la kunmetaĵo “koramiko” en tiu senco. Li nomas tiun kunmetaĵon “inĝenieraĵo” – laŭ mi ĝi estas normala, facile komprenebla kunmetaĵo, kiu alprenis fiksitan signifon (same kiel “lernejo” alprenis fiksitan signifon kaj ne estas iu ajn loko de lernado). Ankaŭ la fakto, ke iam iuj uzis tiun kunmetaĵon en la senco “tre bona amiko” tute ne ĝenas ĝiajn nunajn uzantojn.

En la sama eseo, CAMACHO ankaŭ argumentas en maniero, kiu fakte subtenas la ideojn de PIRON: Ekz-e, li kritikas ke al vorto kiel malbona mankas forto, kaj tial necesas uzi vortojn kiel malbonega, terura, aĉa, fuŝa, vomiga, naŭza, merda kaj putra. Certe al PIRON plaĉus ĉiuj ĉi vortoj krom merda, ĉar ili montras kiom da nuancoj kaj emocioj esprimeblas per la rimedoj de la reala lingvouzo. Tuj poste CAMACHO mencias “neologismojn” kiel malnokto, malkruda, kapi kaj lipi. Tiuj estas novvortoj sen esti novradikoj – ĝuste laŭ la plaĉo de PIRON kaj aliaj skemistoj.

Fine de la eseo CAMACHO defendas sian propran grandskalan uzon de novradikoj per la argumento ke li celas altkvalitan komunikadon, “lingvon riĉan, esprimivan, kapablan je precizo kaj je preciozo, je koloroj kaj nuancoj”. Sed la fakto, ke li implice akceptas la supozon ke pli granda kvanto da novradikoj donas pli da esprim-riĉeco, nuancoj kaj precizo al la lingvo, ŝajnas montri ke li ne tre atente legis la libron de PIRON, aŭ almenaŭ igas onin konkludi ke lia eseo estas tute nekontentiga respondo al La bona lingvo.

PIRON ekz-e skribas, ke en Esperanto ofte eblas precizi pli ol en aliaj lingvoj. Tiel la franca vorto condiciple tradukeblas en Esperanton per samklasano, samlernejano, kunstudanto, kunlernanto, studokunulo ktp. Li aldonas, ke ankaŭ malprecizeco, se ĝi kunekzistas kun precizeco, estas io riĉiga; li donas la ekzemplon de la vorto skribilo, por kiu ne ekzistas franca ekvivalento, ĉar la franca havas nur precizajn vortojn por la diversaj specoj de skribiloj. Ke Esperanto havas, aldone al la unuopaj vortoj por la specoj de skribiloj, ankaŭ la pli malprecizan vorton skribilo certe igas ĝin ĉi-rilate pli riĉa ol la franca.

Aldone, la kredo ke per novradiko oni povas arte esprimi iun nuancon estas iluzio, ĉar en arta verkado tre gravas la elvokado de emocioj. Pri tio PIRON skribas sur paĝo 98: “Por senti la harmonojn de vorto, necesas, ke oni renkontu ĝin cent- aŭ almenaŭ kvindek-foje en diversaj situacioj kaj ĉirkaŭtekstoj. Legi la signifon el vortaro havigas al vi nenion el la etoso de la radiko”. Eĉ se nombro malpli alta ol kvindek povas sufiĉi, certe estas vero en ĉi tiu aserto. Kial CAMACHO tute ne respondas al ĉi tiu argumento?

Pri la Fundamento kaj oficialeco

Ĉar multaj el la radikoj, kiujn la skemistoj emas eviti, estas ne-oficialaj (do nek Fundamentaj nek oficiale aldonitaj), oni foje egaligas la skemismon al la emo eviti ĉiujn ne-oficialajn (aŭ eĉ ĉiujn ne-Fundamentajn) radikojn. Certe estas iuj skemistoj, kiuj emas tiel limigi sian vortprovizon. Sed oni ne egaligu tiun oficial-vortismon aŭ Fundament-vortismon al la skemismo, ĉar temas pri apartaj ismoj, kiuj nur foje koincidas: La fama skemisto Renato Corsetti ekz-e kritikas la unuan Oficialan Aldonon, en kiu oficialiĝis vortoj kiel antipatio (=malsimpatio) kaj anonima (=sennoma).⁶ PIRON mem mencias sian preferon de la ne-oficiala spontana al la oficiala spontanea. Kaj ne temas nur pri oficiale aldonitaj vortoj, sed eĉ pri Fundamentaj vortoj: Ekz-e, PIRON kritikas la vorton redaktoro,⁷ kiu anstataŭigeblas per redaktanto aŭ redaktisto. Aldone skemistoj certe konscias ke estas multaj uzindaj vortoj (ĉefe fakvortoj) kiuj estas ne-oficialaj, ekz-e ronroni (=murmuri kiel kontenta kato), la matematika esprimo primo kaj la birda specio melopsitako (se oni konsideras ne nur la ne-oficialajn, sed ĉiujn ne-Fundamentajn vortojn, aldoniĝas multe pli da uzindaj vortoj: bildo, gorilo, dramo, bito ktp).

(Kompreneble mi konscias pri tio, ke la plej multaj skemistoj interesiĝas pri Fundamenteco kaj oficialeco de vortoj, kaj preferas uzi oficialajn vortojn; sed tion ili faras ĉefe ĉar ili bezonas ian skafaldon, kiu kuntenas la lingvon. Se ili ne rigardus la Fundamenton, ili ekz-e povus konkludi, ke oni evitu la vorton “juna”, ĉar ja eblas diri “malolda”. Kutime sufiĉas kiel PIRON⁸ uzi la realan lingvouzon kiel normon, kaj la Fundamenteco kaj oficialeco povas iasence konsideriĝi nur anstataŭaj kriterioj, ĉar la reala lingvouzo estas pli malfacile kontrolebla ol oficialeco).

CAMACHO mem ankaŭ tiel tro-simpligis la vidpunkton de la skemistoj por pli facile ataki ĝin: Ekz-e li mencias la esprimojn “elokventa mesaĝo” kaj “embuska etoso”,⁹ ĉe kiuj oni povas miri pri tio ke la A-vortoj (adjektivoj) estas Fundamentaj kaj la O-vortoj (substantivoj) ne. Sed la fakto, ke ekzistas ne-Fundamentaj vortoj pli kutimaj ol iuj Fundamentaj vortoj tute ne estas problemo por la skemistoj, ĉar ilia vidpunkto ja ne rilatas al Fundamenteco (aŭ oficialeco) de vortoj.

Ŝajne CAMACHO mem konscias pri tio, ke skemismo ne egalas al nur-Fundamentismo aŭ nur-oficialismo, ĉar li mem skribas: “La devizo de t.n. simplistoj efektive tre simplas: ‘mi aprobas nur tiujn neologismojn, kiuj konvenas aŭ plaĉas al mi’”. Sed simplistoj ja povas akcepti malkonsenton pri unuopaj radikoj; ilia devizo ne rilatas al unuopaj radikoj sed al ĝenerala principo eviti tute ne-necesajn radikojn kaj ne-troigi la enkondukon de novradikoj.

Grava distingo

Kaj PIRON kaj CAMACHO argumentas kontraŭ aŭ por novradikemo ĝenerale, sen aparte konsideri la malsamajn specojn de novradikoj, por kiuj oni bezonas tute malsamajn argumentojn. Mi tial dividos la diskuton en kvar partojn laŭ la specoj de novradikoj, kaj konsideros la argumentojn por kaj kontraŭ certa speco de novradikoj aparte:

• Fakaj/sciencaj/teknikaj novradikoj, ĉefe de grek-latina deveno, ekz-e labialo (=lipa konsonanto), pediatro (=infankuracisto), pneŭmonito (=pulm-inflamo), aŭtodidakte (mem-lerne); lastatempe ankaŭ de anglalingva deveno, ekz-e softvaro (=programaro), blogo (=reta taglibro)
• Vortoj por nefakaj konceptoj, kiuj ne havas precizan unuvortan ekvivalenton en (sen-novradika) Esperanto, ekz-e timida (≈ timema, sinĝenema, malaplomba), langvoro (≈ malviglo, (dolĉa) melankolio, palo, senforteco)
• Tute samsignifaj anstataŭigoj/alternativoj al jam ekzistantaj vortoj; ĉefe temas pri la mal-mal-vortoj (ekz-e frida=malvarma, poka=malmulta), sed ankaŭ pri vortoj kiel bagaĝo (=pakaĵo) kaj taŭro (=virbovo)
• Frue enkondukitaj novradikoj, kiuj jam delonge tute enradikiĝis en la realan lingvouzon, ekz-e mesaĝo, pluraj, humuro kaj baleto

Fakaj/sciencaj/teknikaj novradikoj

Neniu povas dubi, ke foje necesas novaj radikoj por esprimi novajn teknologiaĵojn aŭ novajn fakajn konceptojn. Al ĉi tiu kampo apartenas la plej multaj Esperantaj novradikoj, kaj granda proporcio el ili vere estas necesa. Aliflanke ankaŭ aperis multaj ne-necesaj radikoj ĉi-kampe: dermatologo anstataŭ haŭtkuracisto, agro anstataŭ kampo, abdomeno anstataŭ ventro, hardvaro anstataŭ aparataro ktp. Kutime tiuj vortoj jam ekzistas kiel fakaj esprimoj en pluraj eŭropaj lingvoj antaŭ ol eniri Esperanton. Tiuj, kiuj enkondukas ilin al Esperanto, argumentas ke tio estas laŭ-Fundamenta pro la 15-a regulo. La 15-a regulo tamen celas nur vortojn “kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fremda fonto” – ĝi ne asertas ke sufiĉas se la plimulto de la Eŭropaj lingvoj prenis ĝin el unu fonto, sed vere postulas, ke estu plimulto de ĉiuj lingvoj. Fine de la 19-a kaj komence de la 20-a jarcento estis ankoraŭ tre kutime en la Okcidenta kultursfero ignori la ne-eŭropajn lingvojn – la Esperantistoj (ja tiam ĉefe Okcidentanoj) faris la samon kaj tial uzis la 15-an regulon por esperantigi vortojn kiujn la plej multaj eŭropaj lingvoj konas – sen konsidero de la ne-eŭropaj lingvoj. Ne farus multe da senco nun kritiki niajn pionirojn, kiuj ja vivis en tute alispeca socio, sed tamen oni kritiku tiujn, kiuj daŭre pensas tiel. Kiam oni konsideras ĉiujn lingvojn, eŭropajn kaj ne-eŭropajn, multaj fakvortoj de greklatina aŭ anglalingva deveno ne aperas en la plimulto de la lingvoj, sed nur en malplimulto. Do oni tre atente uzu la 15-an regulon.

Sed kial la Okcidentaj (kaj kelkaj ne-Okcidentaj) lingvoj tiel emas al greklatinaj fakvortoj? Laŭ kelkaj lingvistoj, la avantaĝo de tiuj fakvortoj, kiuj baziĝas sur malnovgrekaj kaj latinaj elementoj estas ke ili staras meze inter arbitraj vortkreoj kaj vortfarado per kunmetado.¹⁰ Ĉe kunmetitaj vortoj, ekzistas la risko de eraraj konkludoj pri la vortsignifo; ekz-e germanaj gramatikistoj kritikas la kunmetitan vorton Tatform (“ago-formo”) uzatan anstataŭ Aktiv (aktiva voĉo), ĉar verboj en aktiva voĉo ofte esprimas tute ne-agan signifon (ekz-e “suferas”). Kvankam la vorto Aktiv mem enhavas latinan radikon kun la signifo “agi”, tio ne kaŭzas erarajn konkludojn ĉe la plej multaj germanoj, kiuj ja ne konas la precizan signifon de iu latina radiko.

Ĉu do pro la sama kialo ni ankaŭ preferu uzon de greklatinaj elementoj al Esperantaj elementoj en vortfarado? Laŭ mi certe ne, ĉar estas fundamenta diferenco inter Esperanto kaj tiuj Okcidentaj lingvoj: En Esperanto ekzistas jam multegaj tute enradikiĝintaj kunmetaĵoj, kies signifoj ne sekvas per pura logiko el la signifoj de la konsistaj elementoj. Ekz-e grupo de kvin arboj ne estas arbaro, kvankam ĝi ja estas aro de arboj. Kaj universitato ne estas lernejo, kvankam ĝi estas loko en kiu oni lernas. La signifoj de la vortoj arbaro kaj lernejo do ne sekvas per pura logiko el la signifoj de la elementoj arb-, -ar-, lern- kaj -ej-. La grava afero estas, ke la konsistaj elementoj ne donas difinon de la kunmetita vorto. Eĉ pli grave ol ĉe per-afiksa vortfarado, tio veras ĉe vortfarado per precizigaj antaŭelementoj: orfiŝo ne konsistas el oro, kaj iu fingro povas esti dika sen esti dikfingro. Certe ankaŭ en aliaj lingvoj ekzistas tiaj kunmetaĵoj, kiuj ne estas difineblaj per siaj konsistaj elementoj: Analoge al la Esperanta vorto orfiŝo ekzistas la samsignifa germana vorto Goldfisch kaj la angla vorto goldfish. Sed tamen aliaj lingvoj (almenaŭ aliaj Okcidentaj lingvoj) havas multe malpli da tiaj kunmetaĵoj ol Esperanto. En tiuj lingvoj, oni emas kompreni novajn kunmetaĵojn el internaj lingvo-elementoj kvazaŭ tiuj elementoj difinas ilin. En Esperanto aliflanke dekomence regis la principo de vasta el-interna vortfarado; tial nature forestis tiu emo al difina kompreno. Konklude, tiu argumento por el-ekstera vortfarado en Okcidentaj lingvoj ne validas por Esperanto.

La problemo estas, ke la Okcidentaj Esperantistoj, kiuj enkondukas nenecesajn fakajn novradikojn, ofte tute ne konscias pri tio, ke ili per tio malfaciligas Esperanton. Ili ne konscias pri la fakto, ke multaj ne-Okcidentaj lingvoj ne havas tiujn vortojn, kaj ke eĉ en kelkaj Okcidentaj lingvoj, ilin konas nur la plej kleraj homoj. Kiel skribis PIRON, “en la granda plimulta el la kazoj, la avantaĝo estas donita al tiuj, kiuj komprenas la latinan aŭ iun latinidan lingvon, plus tiujn grekajn radikojn, kiuj firmiĝis en la lingvaĵo de kleruloj okcident-eŭropaj”.¹¹ Kaj certe li pravas dirante ke “ju pli ni uzas vortojn ne formitajn el la baza radikaro, des pli ni aldonas monatojn kaj jarojn da lernado aŭ da lingva malkomforto al kunhomoj”. Parolante pri la vorto aŭtodidakte (=memlerne, mem-instrue), li retorike demandas “Kial paroli greke, se eblas sin esprimi en Esperanto?”, kaj prave asertas ke tio estas kontraŭa al la naskokialo de Esperanto.

Pri la pli nova emo preni multajn fakajn radikojn (precipe komputadajn) el la angla lingvo, oni povas diri preskaŭ la samajn aferojn, kiujn PIRON diris pri grek-latinaĵoj; kial uzi la novradikojn softvaro kaj hardvaro, se eblas sin esprimi pli klare per la kunmetaĵoj programaro kaj aparataro? (La fakto, ke PIRON mem nenion diris pri tiu anglalingva influo, verŝajne venas nur de tio, ke li verkis sian libron en 1989, kiam ankoraŭ estis multe malpli da anglalingva influo sur la Esperantan vortprovizon.)

Ni revenu al la grek-latinaĵoj: PIRON ankaŭ atentigas pri aparta problemo de certaj grekaj elementoj kiel teo-, mono-, homo- kaj neo-, kiuj tute ne rilatas al teo, mono, homo kaj neo (neado), sed signifas dio, unu, sama kaj nova.¹² Tio certe konfuzas ĉiujn lernantojn, sed aparte la aziajn kaj afrikajn lernantojn, kiuj ne parolas Eŭropan lingvon.

PIV prezentas multajn el la grekaj elementoj kvazaŭ ili estus Esperantaj elementoj: ekz-e aperas apartaj kapvortoj por oftalmo (=okulo), kardio (=koro), la “sufikso” -olog/ (por fakuloj) kaj la “prefikso” pre- (=antaŭ-). Sed tiuj elementoj ne estas Esperantaj elementoj: malsame al Esperantaj elementoj, oni ne povas libere kunligi ilin kun aliaj elementoj; ili estas nur uzataj en certaj fiksitaj “kunmetaĵoj”, ĉe kiuj ĉiuj elementoj devas esti greklatinaj. Mi ne kontraŭas al la fakto, ke PIV mencias tiujn grekajn elementojn; sed ĝi devus klare montri, ke ili ne estas libere uzeblaj Esperantaj elementoj. Menciante ilin en la sama maniero kiel Esperantajn elementojn, PIV ege konfuzas siajn legantojn.¹³

PIV mem agnoskas, ke biologo ne estas analizebla. Sed kial ĝi ne mencias aparte la elementon bio, tiel ebligante analizon de biografo, biometrio, biosfero ktp? PIV do elektis kelkajn el la greke analizeblaj vortoj kaj metis ilin en la saman kategorion kiel la Esperante analizeblaj kunmetaĵoj, dum aliaj greke analizeblaj vortoj aperas kiel ne-analizeblaj. Anstataŭe oni devus klare distingi Esperantajn analizojn de grekaj analizoj kaj trakti ĉiujn grekajn analizojn same.

Ŝajnas ke tiuj, kiuj tre emas uzi la 15-an regulon por enkonduki novajn fakajn radikojn en Esperanton ofte ignoras la duan parton de la regulo: “ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton bazan kaj formi la ceterajn derivaĵojn el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo internacia”. Do oni ne diru prescienca kaj hemisfero, sed antaŭscienca kaj duonsfero (aŭ eĉ duonglobo).

Konklude, se oni uzas Esperanton fake, oni ne tro facil-anime enkonduku novajn fakajn radikojn, nur ĉar pluraj eŭropaj lingvoj uzas la saman fak-esprimon. Oni ankaŭ estu singarda pri vortoj jam troveblaj en vortaro: Nur ĉar faka vorto aperas en iu vortaro, tio tute ne signifas, ke ĝi estas enradikiĝinta. Ĉe ne-enradikiĝintaj radikoj, oni nepre pripensu, ĉu eblas esprimi la saman ideon per kombino de jam enradikiĝintaj Esperantaj elementoj, ekz-e anstataŭ diri oftalmologio, oni simple diru okulscienco. Oni ankaŭ ne hezitu uzi duvortajn ekvivalentojn, kiel unuspecia kultivado anstataŭ monokulturo. Ja estas neniu kialo, pro kiu oni devas esprimi certan ideon unuvorte, se estas multe pli elegante esprimi ĝin per pluraj vortoj; tradukistoj jam delonge scias, ke al unu vorto en certa lingvo ofte korespondas plurvortaĵo en alia lingvo.

Se ne (aŭ nur treege peze) eblas esprimi ideon per tia kombinado, enkonduko de nova fak-radiko kompreneble estas necesa, kaj oni ne hezitu uzi iun sufiĉe internacie rekoneblan radikon, eĉ se la postuloj de la 15-a regulo ne estas tute plenumeblaj (lastatempa ekzemplo estas la verbo skani).

Jam enradikiĝintaj radikoj kiel biologio aliflanke estas ĉiuokaze tute akcepteblaj; sisteme anstataŭigi tiajn radikojn per kunmetitaj vortoj (kiel vivoscienco) ja estus reformo, kiu tute forlasus la PIRON-an argumenton por skemismo surbaze de la real-lingva normo. (Kompreneble foja, laŭ-situacia, uzo de kunmetitaj alternativoj kiel vivoscienco estas ankaŭ tute akceptebla kiel parto de krea lingvouzo.)

Vortoj sen preciza unuvorta ekvivalento

Ĉar Esperanto estas ne-ĉefa lingvo de (preskaŭ) ĉiuj ĝiaj uzantoj, Esperantistoj ofte rimarkas, kiam ekzistas iu esprimo en ilia ĉefa lingvo, kiu ne havas precizan ekvivalenton en Esperanto. Ili tiam ofte emas enkonduki novan radikon en Esperanton por forigi tiun “mankon”. Sed ĉu vere temas pri manko?

Per ĉiu lingvo oni povas esprimi malsamajn aferojn. Ĉiam kiam oni komparas du lingvojn, oni trovos ke unu havas esprimojn ne precize tradukeblajn al la alia kaj inverse. Tio validas eĉ pli, se oni ĉiam volas traduki unu vorton per unu vorto anstataŭ uzi plurvortajn esprimojn. Simile, ankaŭ Esperanto havas esprimojn, kiujn ne eblas precize traduki al kelkaj aliaj lingvoj, ekz-e malripozi; kaj multegas la vortoj ne tradukeblaj unuvorte al multaj aliaj lingvoj, ekz-e alprelegoto, elangligi aŭ samŝancige. Homoj ne kutimas enkonduki novajn vortojn al sia denaska lingvo se ili ekscias pri fremdlingva vorto, kiu ne estas precize tradukebla al ilia lingvo, ĉar ili bone scias ke oni ankaŭ sukcesas esprimi siajn ideojn per la jam havebla materialo de la lingvo. En Esperanto tamen ofte aperas tiaj proponoj pri novaj vortoj. Pere de PIV aparte disvastiĝis vortoj por traduki antaŭe ne tradukeblajn francajn vortojn, ekz-e timida kaj langvoro, ĉar kaj la malnova kaj la nova PIV havis francojn kiel ĉefredaktistojn kaj multajn francajn kunlaborantojn. Tamen tiuj vortoj ne vere enradikiĝis en Esperanton.

Krom la oftan tradukon timema, PIRON prezentis multajn alternativajn tradukojn por la franca vorto timide, interalie sinĝenema, malaplomba, ruĝiĝema, hontema.¹⁴ Kelkaj certe argumentus, ke neniu el tiuj vortoj estas preciza traduko de la franca timide. Al tia argumentado PIRON tre lerte respondas: “Aserti, ke ĉar esperanto ne havas unu vorton, kiu kovras la saman grupon, ĝi estas malriĉa, egalus deklari, ke la malnovgreka ne estas riĉa, ĉar ĝi ne havas unu vorton por nia sentogrupo “ami”, aŭ la angla, ĉar mankas al ĝi unu vorto por la diversaj manieroj laŭtvoki, kiun ni nomas krii, aŭ la ĉina, ĉar ĝi ne povas unuvorte esprimi nian koncepton “onklo”, aŭ la franca, ĉar ĝi havas vortojn por “krajono”, “plumo”, “kreto”, sed nenion samsencan al nia pli ĝenerala skribilo”.¹⁵ La grava afero kiun oni atentu do estas ke la signif-ampleksoj de la vortoj de unu lingvo estas io konvencia: Malsamaj lingvoj ebligas esprimi konceptojn kun malsamaj signif-ampleksoj. La grava afero nur estas, ke estu sufiĉe da esprim-eblaĵoj por ke oni povu elturniĝi en ĉiuspecaj situacioj, kaj tio certe eblas per la riĉa reallingva Esperanto. En la kazo de la vorto langvoro PIRON montras plurajn alternativajn tradukojn de certa franca poemo de VERLAINE, kiu uzas la francan vorton langueur, kaj kiun KALOCSAY tradukis uzante la novradikon langvoro. Liaj tradukoj redonas la esencon de la originalo kaj elvokas ĉe la legantoj la samajn emociojn kiel la originalo, sen ke li bezonis uzi la vorton langvoro. La fakto ke langvoro estas apenaŭ uzata en Esperanto (kaj kiam KALOCSAY uzis ĝin por tiu traduko eble neniam antaŭe uzita) eĉ signifas, ke la traduko de KALOCSAY ne elvokas la samajn emociojn ĉe la plej multaj esperantistoj, ĉar tiuj devus unue kontroli la signifon de la vorto en vortaro aŭ glosaro.

PIRON ilustras sian ideon per la jena ekzemplo:

Gloru l’ Eternulon: li bonas,
senfinas lia ĥesdo.¹⁶

Ĉu vi sentas, ke tio estas Esperanto? Ĉu ĝi elvokas emociojn ĉe vi? Nu bone, vi renkontas la vorton unuafoje kaj serĉos ĝin en vortaro (aŭ glosaro). Imagu ke vi trovas jenan difinon: ĥesdo – eco de animo karakterizita per la deziro, ke la aliulo(j) disvolviĝu bone laŭ sia esenco, sentu sin plej bone en etoso de respekteco; inklino donaci malavare; emo akcepti, pardoni; deziro favori iun; bonkoreco. Ĉu leginte tiun difinon, vi vibras kun la antikva hebrea versisto, kiu lirike esprimis entuziasmon pri sia Dio?

Estas plej dubinde. La aserto ke tiu traduko fidelas estus trompa, ĉar tute ne temas pri traduko ĉi-kaze. Se alikaze la versoj tekstas

Gloru l’ Eternulon: li bonas,
senfinas lia amo.

vi povas senti la emociojn de la versisto, eĉ se la lasta vorto ne tute fidele redonas la sencon de la netradukebla hebrea vorto ĥesed. Fideleco en la dua kazo ekzistas, kvankam ne perfekta; en la unua kazo estas nur ŝajn-fideleco.¹⁷

Tute samsignifaj anstataŭigoj

Simile al la ĵus pritraktitaj novradikoj, ankaŭ la novradikoj kiuj tute samsignifas al jam ekzistantaj vortoj estas aparte ŝatataj de verkistoj, precipe de versistoj.

Al ĉi tiu grupo de novradikoj apartenas ĉefe la novradikoj, kiuj anstataŭas A-vortojn kun la prefikso mal-, ekz-e dificila (=malfacila), olda (=maljuna), kurta (=mallonga) kaj mava (=malbona). En neniu alia lingvo verkisto enkondukus novajn vortojn por tiel bazaj ideoj, por kiuj ja jam ekzistas tute kutimaj esprimoj. Do kial esperantaj verkistoj enkondukis tiajn vortojn?

Laŭ la antaŭparolo al la Parnasa Gvidlibro, la verso

La tago malvarma, malgaja, sensuna…

de Grabowski taŭgas “por doni la impreson de sunplena somertago, ĉar tian bildon la tri mal aŭ sen neas ja intelekte, sed ne malaperigas el la sens-imago”. Mi povas nur aliĝi al la opinio de PIRON, ke nur persono ne sentanta Esperanton, kia ĝin sentas la plejmulto de la ordinaraj uzantoj, povas tion skribi. Sed tamen tiu stranga pensmaniero certe influis plurajn versistojn esperantistajn. Tamen aliaj eble uzis la alternativojn sen mal nur pro ilia mallongeco, aŭ ĉar la nombro de silaboj pli taŭgis en certa verso ol tiu de la kutima vorto.

Aldone al la mal-mal-vortoj, ekzistas ankaŭ aliaj vortoj tute samsignifaj al jam ekzistantaj vortoj, kiel primavero (=printempo) kaj taŭro (=virbovo).

La samsignifaj anstataŭigoj eĉ malpli sukcesas enradikiĝi en la realan lingvouzon ol la similsignifaj anstataŭigoj antaŭe priparolataj. Certe ekzistas kelkaj esceptoj: la plej sukcesa anstataŭigo verŝajne estas pigra (=maldiligenta, mallaborema), kiu eble estas la sola, kiu nun estas uzata pli ol la ekvivalenta tradicia esprimo; ankaŭ foje uzata estas trista (=malgaja, malĝoja); pli malofte oni aŭdas olda (=maljuna); interesa kazo estas frida (=malvarma), apenaŭ uzata memstare ekster la literaturo, sed tamen kutime uzata por la kunmetaĵo fridujo¹⁸ (kiun oni tutcerte ankaŭ povas nomi malvarmujo). Tamen kompare al la grandega nombro de proponitaj anstataŭigoj, tiuj kiuj iom enradikiĝis estas vere malmultaj.

Literatura lingvaĵo

Ĉar la novradikoj kiuj anstataŭas samsignifaĵojn kaj ankaŭ la novradikoj sen precizaj samsignifaĵoj estas aparte ŝatataj de literaturistoj, ni ĉi-rilate ankaŭ atentu kion PIRON diris pri la literatura lingvaĵo. Pri la temo li havas tutan ĉapitron sub la titolo Bona lingvo literatura. Unu grava mesaĝo de la ĉapitro estas ke oni identigas sin al sia lingvo, kaj ke tial homo, kiu legas sian Esperanton, en formo pli arta, sed ne pli komplika, ol li povas uzi ĝin, sentas sin portata supren.¹⁹ Kompreneble oni ne neu ke komencantoj kaj komencintoj povas uzi esperantan literaturon por praktiki siajn lingvokonojn, kaj por ili ĉiuokaze estos vortoj ne kompreneblaj sen helpo de vortaro; sed spertaj esperantistoj ne bezonu uzi vortaron por kompreni nian literaturon; ili sentu la artecon de sia Esperanto anstataŭ daŭre senti ke al ili mankas ankoraŭ scio (neniam atingebla ĉar la literaturistoj daŭre inventadas novajn radikojn).

Aparte grava por nia temo estas lia aserto ke “estas iluzio imagi ke estetika efiko rezultas en esperanto el estetika efiko de la koncerna radiko en la fontolingvo”.²⁰ Mi ankaŭ konsentas kun PIRON ke la novradik-plenaj literaturaĵoj povas kaŭzi elreviĝon ĉe esperantistoj, kiuj povas pensi: “mi lernis lingvon tute taŭgan por literaturo, sed jen denove libro en alia dialekto. Oni trompas min!”²¹ Kaj rilate al la jam menciita vorto “langvoro” enkondukita ĉar mankis preciza ekvivalento por la franca “langueur”, li atentigas pri alilingvaj vortoj, por kiuj laŭ la sama logiko ankaŭ necesus novradikoj: la rusa tosko (≈ sopiro, melankolio, angoro), la portugala saudade kaj la angla gloom. Al kia kaoso irus nia lingvo se ĝi akceptus novradikojn por havi precizajn ekvivalentojn al ĉiuj tiuspecaj vortoj el ĉiuj lingvoj? (Kaj kial preferi la francan al la aliaj lingvoj?)

Komence de la ĉapitro PIRON revas pri “estonta verkisto”, kiu “plene rezignos pri la novformoj, kiuj ne eniris la parolan esperanton, ĉar la beleco de lia stilo baziĝos sur plena ekspluato de la esprim-ebloj, kies riĉecon konstante rivelas la formoj spontane ŝprucantaj, kiam esperantistoj komunikas inter si.”²² Legante tion mi tuj ekpensis ke intertempe ja aperis konata verkisto kun tiaj ecoj: Anna LÖWENSTEIN. Mi esperas ke tiaj verkistoj multiĝos kaj riĉigos nian literaturon.

Jam plene enradikiĝintaj novradikoj

Ĉio dirita ĝis nun tamen ne kritikis la jam plene enradikiĝintajn novradikojn, kiel mesaĝo, pluraj, humuro kaj baleto. Se oni kiel PIRON konsideras la realan lingvon sia normo, oni tute ne sentas bezonon kritiki tiujn novradikojn.

Certe iuj emus kritiki la PIRON-an koncepton de reala lingvo: Ĉu ne la literatura lingvo apartenas al la reala lingvo, kaj tial radikoj uzataj en ĝi estas reallingvaj? Oni devas ĉi-kaze distingi uzon kaj enradikiĝon de novradiko. Nur ĉar iuj uzas vorton aŭ radikon, ĝi ankoraŭ ne enradikiĝis en la lingvon. Por diri ke certa esprimmaniero enradikiĝis, ĝi devas esti sufiĉe ofte uzata de diversaj uzantoj; ĝi devas esti uzata en menciinda proporcio de la situacioj, en kiu ĝi povus esti uzata – se ĝia uzo estas maloftega kompare kun iu alternativa esprimmaniero, ĝi ne vere enradikiĝis.

Kaj kiam oni konsideras ĉu novradiko estas enradikiĝinta, oni devas tiel konsideri la tutan lingvouzon, el kiu la literatura estas nur malgranda parto. Ĉar ekster la literaturo novradikoj estas uzataj eĉ malpli ol en la literaturo,²³ oni tiel pli ofte venas al la konkludo ke certa novradiko estas ne-enradikiĝinta ol se oni nur konsiderus la literaturan lingvon.

Listo de simplaj samsignifaj vortoj

La Esperantaj vortaroj ofte mencias multajn tute ne enradikiĝintajn novradikojn sen atentigo pri tio, ke ekzistas manieroj esprimi la ideon per kunmetaĵoj. Tio malfaciligas la vivon al uzantoj, kiuj emas uzi malpli da novradikoj.

Ekde la fino de 2006 ekzistas nova projekto por helpi al la skemismaj lingvo-uzantoj. Temas pri la listo de simplaj samsignifaj vortoj, kiu ĉefe mencias kunmetitajn alternativojn al novradikoj.²⁴ Oni atentu pri tio, ke la listo uzas la du simbolojn “–>” kaj “=” kun malsamaj signifoj: Kiam post esprimo aperas “–>”, tio signifas ke la listo malrekomendas tiun esprimon, kaj rekomendas anstataŭigi ĝin per la alternativoj menciitaj post tiu simbolo (ekz-e ĉe “rinoplastio –> naz-operacio”). Kiam aperas “=”, la listo ne malrekomendas la listigitan esprimon, sed nur mencias alternativojn por subteni la krean lingvouzon (ekz-e ĉe “atlaso = maparo”).

Pri la enhavo de la listo oni diskutas en dissendolisto, al kiu ĉiu povas aliĝi.²⁵ La listo estas praktika ilo por subteni skemismon. Oni ne miskomprenu ĝin. Certe la kreantoj de la listo ne opinias, ke eblas tuj konvinki la tutan esperantistaron anstataŭigi ĉiujn novradikojn listigitajn per “–>”. La novradikoj certe plu ekzistos paralele al la kunmetaĵoj (kvankam la plej multaj el ili ĉiuokaze tute ne estas enradikiĝintaj, sed nur uzataj de malmultaj unuopuloj). Sed por kontraŭpezi la al-novradikan influon de niaj vortaroj (precipe PIV), ĝi provas montri al la esperantistoj la vastajn eblojn de kunmetado, por influi ilin favore al skemismo. Certe indas rigardi la liston, por ekscii kiujn ne-necesajn novradikojn oni foje uzas malfaciligante tiel eble la komunikadon (precipe kiam oni komunikas kun Esperantisto kiu ne venas el la Okcidenta kultursfero).

Piednotoj

¹ paĝoj 17-19 (La bona lingvo, mallongigota kiel BL)

² paĝoj 67-68 (BL)

³ paĝo 82 (BL)

⁴ La eseo origine aperis en la esearo “Lingva Arto” – la paĝonombroj indikas la paĝojn en tiu libro. Nun la eseo ankaŭ haveblas interrete.

⁵ paĝo 31 (Lingva Arto, mallongigota kiel LA)

⁶ En la eseo La malbona lingvo: seksismo kaj aliaj ismoj en la okcidenta dialekto de Esperanto.

⁷ paĝo 79 (BL)

⁸ “En ĝi [la reale uzata Esperanto] kuŝas mia normo” – paĝo 14 (BL)

⁹ paĝo 38 (LA)

¹⁰ Kirsten Adamzik, Sprache: Wege zum Verstehen, paĝo 137

¹¹ paĝo 81 (BL)

¹² paĝo 84 (BL)

¹³ Pri ĉi tiu problemo en PIV jam atentigis Marc Bavant en sia prelego Matematika terminologio: ĉu matura finfine?, paĝoj 7-11. Li tie pledis por aparta studado la scienca vortfarado en Esperanto, kaj por tio ke oni apliku ĝin “prudente, komprenante, ke temas pri ‘radikfarado’, ne vortfarado”.

¹⁴ paĝo 52 (BL)

¹⁵ paĝo 51 (BL)

¹⁶ paĝo 98 (BL)

¹⁷ La alinearo post la antaŭa piednoto (numero 16) estas de mi mallongigita kaj revortumita versio de teksto de PIRON sur paĝoj 98-99 (BL).

¹⁸ Ankaŭ Camacho atentigas pri la uzo de la radiko FRID/ en “fridujo”: paĝo 32 (LA)

¹⁹ paĝo 102-103 (BL)

²⁰ paĝo 91 (BL)

²¹ paĝo 92 (BL)

²² paĝo 88 (BL)

²³ Tio nun nur estas aserto surbaze de la impresoj, kiujn mi persone havis dum legado kaj parolado en Esperanto. Kiam aperos la parollingva tekstaro de Esperanto, eblos kontroli tiun aserton per statistika komparado de la parollingva kaj la skriblingva tekstaroj.

²⁴ http://www.bonalingvo.it/index.php/Simplaj_samsignifaj_vortoj

²⁵ http://groups.google.com/group/la-bona-lingvo

[Tiu ĉi artikolo aperis unue en la libreto Rusoj Loĝas en Rusujo. En tiu leginda libreto estas pli ol 20 landonomaj artikoloj de 17 aŭtoroj.]

Mi mem klare preferas la sufikson -ujo. Tio certe malmultajn surprizas, ĉar mi estas konata apoganto de la Fundamento de Esperanto. Sed mia prefero de -ujo ne radikas en mia Fundamentaneco. Mi uzas la landonoman sufikson -ujo, ĉar tio rezultigas pli klaran lingvaĵon.

Tiu aserto pri klareco eble surprizas iujn legantojn, ĉar ofta argumento por la sufikso -io estas, ke ĝi kreas pli internaciajn kaj pli rekoneblajn landonomojn. Ekzemple Italio pli similas al nacilingvaj formoj kiel Italia, Italie, Italien, Italy ol la formo Italujo. Tial Italio devas esti pli facile komprenebla unuavide, kaj sekve pli klara. Tute prave, sed mi parolas pri alia speco de klareco. Mi parolas pri rekoneblo de la kategorieco.

Du kategorioj

En la komenca tempo la landonomoj en Esperanto apartenis al nur unu sola klaso: oni formis ĉiujn landonomojn en la sama maniero, per la sufikso -ujo, kiun oni aldonis al vorto por la koncernaj landanoj: svedoj loĝis en Svedujo, japanoj en Japanujo, holandoj en Holandujo, braziloj en Brazilujo kaj eĉ amerikoj loĝis en Amerikujo.

Sed jam Zamenhof frue rimarkis, ke tiu simpla skemo ne estas praktike taŭga, kaj li senceremonie transiris al dukategoria sistemo, en kiu la plimulto de la landonomoj estas sensufiksaj vortoj, el kiuj oni formas la vorton por la landanoj per la sufikso -ano. Nur relativa malplimulto da nomoj restis en la origina uj-klaso. (Tio, ke plej multaj el tiuj uj-nomoj apartenas al landoj en Eŭropo, povas tamen doni la impreson, ke la uj-nomoj estas pli multaj, sed tiel ne estas. Nur rigardu ĉiun ajn liston de landonomoj.)

Ni havas do jam delonge la jenajn du kategoriojn en nia lingvo:

• “Lando → landanoj”: ekz. Usono → usonanoj, Irlando → irlandanoj, Birmo → birmanoj

• “homoj → Homujo”: ekz. germanoj → Germanujo, ĉinoj → Ĉinujo, somaloj → Somalujo

Mi nomos ilin ĉi-poste por simpleco la uj-kategorio kaj la an-kategorio.

Mi rimarkigu – parenteze – ke tiu divido laŭ du kategorioj esence estas arbitra. Aparteno al la uj-kategorio diras nenion ajn pri la koncerna lando kaj ties popolo, kaj aparteno al la an-kategorio same diras nenion pri tiu lando kaj ĝia popolo. Multaj provis trovi aŭ elpensi ian sistemecon en la klasado, sed tio plejparte estis vana.

Samsignifaj sufiksoj

Nuntempe plej multaj Esperantistoj uzas anstataŭ -ujo la neoficialan sufikson -io, dirante ekzemple Germanio, Ĉinio kaj Somalio anstataŭ Germanujo, Ĉinujo kaj Somalujo. En tiaj okazoj ambaŭ sufiksoj signifas simple “lando”: Germanujo/Germanio = “la lando de la germanoj”; Ĉinujo/Ĉinio = “la lando de la ĉinoj”; Somalujo/Somalio = “la lando de la somaloj”. Ankaŭ eblas uzi la radikon land: Germanlando, Ĉinlando, Somal(o)lando, sed tio okazas multe malpli ofte.

Diferencas ĉe tiaj nomoj sole kaj nure la formo de la elemento uzata por esprimi la ideon “lando”. Tial ankaŭ landonomoj kiel Germanio, Japanio, Pollando kaj Svislando apartenas al la uj-kategorio. Temas pri la sama maniero formi la nomojn. Oni simple anstataŭigis la elementon uj per i aŭ land. Okazis nure supraĵa ŝanĝo. Sed ĉu en la direkto de pliboneco?

Rekoneblo de la kategorio

Ĉu ĉi tia teoriumado pri du kategorioj havas ankaŭ praktikan valoron? Ĉu ordinaraj lingvouzantoj bezonas scii la kategorion de landonomo por povi ĝin uzi senerare? Aŭ ĉu ĉio ĉi estas afero nur por gramatikistoj kaj harfenduloj?

Fakte por povi uzi tiajn ĉi vortojn praktike en Esperanto oni ja bezonas scii, kiel ili estas kunmetitaj aŭ ne-kunmetitaj. Bedaŭrinde multaj lingvouzantoj ne tre bone tion komprenas, nur tre nebule konsciante, aŭ tute ne konsciante, pri la baza divido de la landonomoj en du kategoriojn. Kaj el tio fontas multa erarado.

Ege tro ofte oni renkontas diraĵojn de la jena speco: “Mi babilis kun du francanoj, tri usonoj kaj unu aŭstralo.” En tiu malfeliĉa frazo estas pluraj eraroj diversspecaj:

• La parolanto ne scias, ke la radiko franc estas nomo de homo, sed pensas, ke ĝi estas nomo de lando, kaj sekve li uzas ĝin laŭ la reguloj de la an-kategorio, anstataŭ laŭ la reguloj de la uj-kategorio. Alternative li ja scias, ke la lando estas Francujo/Francio, sed ne bone komprenis, ke oni tiam ne povas aldoni la sufikson -ano anstataŭ -ujo/-io por paroli pri la landanoj. (Sed oni ja povas ĝin aldoni, se oni konservas la landnoman sufikson: francujano/franciano = ano de Francujo/Francio = franco.)

• La parolanto imagas, ke usono estas nomo de landano, kaj ke la lando estas Usonujo/Usonio/Usonlando. (Aŭ eble li eĉ uzas la vorton Usono/usono egale kaj por la lando, kaj por ties landanoj.)

• La parolanto pensas, ke la landonomo Aŭstralio apartenas al la uj-kategorio, kaj ke ĝi do enhavas la sufikson -io (sinonimo de -ujo).

Laŭ mi la fonto de tiaj ĉi eraroj troveblas en la baza lernado. Multaj simple ne bone enkapigis la sistemon de la du kategorioj. Ili ne bone lernis, kiel funkcias nomoj de la uj-kategorio, kaj kiel funkcias nomoj de la an-kategorio. Kaj sekve ili ĉion intermiksas kaj konfuzas. Aldone ili pri multaj landoj simple ne scias, al kiu kategorio ili apartenas.

Kiel estiĝis tiu mankohava lernado? La bazaj reguloj finfine estas sufiĉe simplaj kaj facilaj. Kiel aperis la kaoso en la praktika uzado?

Kulpas la sufikso -io

Mi tute ne kontraŭas la landonoman sufikson -io. Ĝi estas parto de la lingvo, kaj ĝi enkondukiĝis en la lingvon en maniero, kiu kontraŭas nenian regulon aŭ principon en la Fundamento. (La Fundamento permesas enkondukadon de novaj lingvoelementoj, eĉ de tiaj, kiuj estas – parte – samsignifaj kiel jam ekzistantaj Fundamentaj elementoj.)

Sed tamen estas al mi klare, ke tiu konfuzo, kiun mi priskribis ĉi-antaŭe, fontas el la vasta uzado de la sufikso -io anstataŭ -ujo en landonomoj. Ne ĉio, kio estas rajte enkondukita en la lingvon, bone funkcias. Ne ĉio, kio estas establita parto de Esperanto, estas utila kaj klara.

Sed kiamaniere -io kontribuas al la multa erarado pri landonomoj?

La klareco de -ujo

En la komenco mi skribis, ke mi uzas la landonoman sufikson -ujo, ĉar tio rezultigas pli klaran lingvaĵon. Per tio mi celis la jenon: Kiam oni renkontas landonomon, kiu finiĝas per …ujo, oni tuj rekonas, ke ĝi apartenas al la uj-kategorio. Kaj kiam persono, kiu uzas ĉiam nur la sufikson -ujo en tiaj nomoj (neniam -io), diras aŭ skribas landonomon, kiu ne finiĝas per -ujo, ĉiu perfekte rekonas, ke temas pri landonomo de la an-kategorio. En tia uzado ĉiuj landonomoj, ĉu jam konataj de la aŭskultanto aŭ leganto, ĉu neniam antaŭe renkontitaj de li, kvazaŭ laŭte elkrias sian kategoriecon: Usono (an-kategorio!), Vjetnamujo (uj-kategorio!), Ĉilio (an-kategorio!), Uzbekujo (uj-kategorio!), Namibio (an-kategorio!), Ganao (an-kategorio!), Etiopujo (uj-kategorio!). Dubo simple ne povas esti. La aŭskultanto aŭ leganto tuj scias, kiel nomi la landanojn: usonanoj, vjetnamoj, ĉilianoj, uzbekoj, namibianoj, ganaanoj kaj etiopoj. T.e. li tion scias, se li bonorde lernis la sistemon: se li bone lernis, kiel funkcias nomoj de la uj-kategorio, kaj kiel oni uzu nomojn de la an-kategorio.

Kiam parolas favoranto de la sufikso -io, tia klareco tamen plene forestas: Usono, Vjetnamio, Ĉilio, Uzbekio, Namibio, Ganao, Etiopio. Nur pri Usono kaj Ganao mankas dubo. La aliaj povas esti, ĉu uj-kategoriaj (sed kun la sufikso -io), ĉu an-kategoriaj (kun ŝajna sufikso -io). Kaj tie ni finfine renkontas la fundamenton de la tuta problemo kaj de la konfuzo: multegaj landonomoj havas ŝajnan sufikson -io. (Ankaŭ uj-emuloj uzas tiujn samajn nomojn kun ŝajnaj i-sufiksoj: Ĉilio, Namibio, Aŭstralio kaj multajn aliajn. Sed kiam uj-emulo skribas aŭ parolas, oni scias, ke ne povas temi pri veraj sufiksoj en tiuj nomoj, ĉar uj-emulo ne uzas la sufikson -io.)

Uj-uzado do ebligas tujan rekonadon de la kategorio de ĉiu landonomo. Se ĉu tiu eblo de rekonado estas treege grava? En ordinara komunikado eble ne. Se iu parolas al mi ekzemple pri Namibio, mi ne nepre bezonas respondi parolante pri la anoj de tiu lando. Sed ekzistas okazoj, kiam tiu rekoneblo vere gravas.

Instruado de landonomoj

Por bone kapti la bazan sistemon de la Esperantaj landonomoj, kaj por bone kompreni, kiel ilin uzi senerare, oni bezonas la tutan aferon lerni ĝuste de la komenco. Tio, kion oni komence mislernas aŭ lernas nur duone, oni poste malfacile riparas. Ofte rezultas baza konfuzo aŭ sento, ke la tuta afero estas tre malfacila aŭ eĉ tute ne lernebla.

Bedaŭrinde multaj el niaj lernolibroj preterpasas la kampon de landonomoj, kaj precipe la dukategorian dividon, tre rapide kaj supraĵe. Ili mencias ion neklaran pri diversaj sufiksoj, kaj ofte eĉ diras rektajn malveraĵojn. La plej ofta misaĵo estas ŝajnigo, ke la uj-kategorio estas la baza kaj plej ofta speco de landonomoj, dum la an-kategorio estas kvazaŭ ia escepto. Ni do ne miru, ke eĉ multaj progresantoj, progresintoj kaj iafoje eĉ spertuloj mankohave uzas landonomojn en Esperanto. Ili simple neniam vere lernis, kiel uzi tiajn vortojn. Ne kulpas la mislernintoj. Kulpas la lernolibroj kaj la verkintoj de tiuj lernolibroj. En kelkaj okazoj eble eĉ la verkinto de la lernolibro neniam bone lernis la sistemon, kaj sekve ankaŭ ne povas ĝin bone klarigi. La tuta konfuzo estas jam plurajn jardekojn aĝa, kaj multaj nunaj verkantoj de instrumaterialo mem lernis Esperanton per lernolibroj, kiuj ĉion ĉi nur supraĵe aŭ eĉ rekte erare prezentis.

En lernolibro do necesas bona kaj klara prezento de la du kategorioj, kun facile kompreneblaj ekzemploj, ne nur en tiuj lecionoj, en kiuj eksplicite temas pri landonomoj, sed ankaŭ en la postaj lecionoj, kie uziĝas landonomoj en la tekstoj kaj ekzercoj. Ĝuste tiam plej gravas, ke la landonomoj, kiujn la lernantoj renkontas, estu klaraj kaj senkonfuzaj. Necesas, ke ĉiu el ili kvazaŭ anoncu sian kategoriecon, por ke la lernantoj ne miskomprenu.

Devas nun jam esti evidente, kiel laŭ mi oni agu pri tio: en la unua instruado pri landonomoj, kaj almenaŭ en kelkaj postaj lecionoj, ne uziĝu la sufikso -io. Mi jam montris, kiel maleble estas rekoni la kategoriecon de nomoj kiel Aŭstralio, Vjetnamio kaj Namibio, se parolas aŭ skribas uzanto de la sufikso -io. Niaj lernolibroj do estu baze uj-emaj (ĉe nomoj de la uj-kategorio). La lernantoj lernu unue pri la sufiksoj -ujo kaj -ano, pri la du kategorioj, kaj kiel ili funkcias. Poste ili ekzercu uzon de landonomoj kaj nomoj de landanoj, sole kaj nure laŭ uj-ema uzado. Kaj en la tuj postaj lecionoj aperu pliaj ekzemploj, daŭre sen spuro de la sufikso -io. Tiam la tuta afero lerniĝas facile kaj senprobleme. Neniu lernanto bezonas heziti, kiel paroli pri la landanoj de lando, kies nomon li renkontas je la unua fojo. Tio sekvas aŭtomate el du facilaj reguloj:

• se la landonomo finiĝas per -ujo, forprenu uj

• se la landonomo ne finiĝas per -ujo, aldonu an.

Iam poste, kiam la lernantoj jam firme ĉion komprenis pri la du kategorioj, kiam ili jam povas flue kaj senprobleme uzi landonomojn, nur tiam oni enkonduku la sinonimon -io, informante tute honeste, ke nuntempe multaj (eĉ la klara plimulto) uzas anstataŭ -ujo la neoficialan sinonimon -io. Tio tiam apenaŭ konfuzas la lernantojn. Ili povas facile kaj aŭtomate mem krei i-formojn el tiuj uj-formoj, al kiuj ili jam alkutimiĝis. Por multaj landoj ili tiam jam sukcese enkapigis la kategoriecon, kaj tial ili povas tiujn nomojn plu uzi ĝuste, eĉ se ili renkontas ilin en i-vesto.

Bona lernolibro ĉiuokaze devas instrui ambaŭ sufiksojn. Ambaŭ uziĝas en la lingvo, kaj ambaŭ estas lernendaj. Oni nur elektu taŭgan vicordon en la instruado.

Povas esti tente, kaj povas soni logike, unue instrui tiun sufikson, kiu estas uzata de la plimulto, kaj nur poste mencii la alian. Iuj lernolibroj fakte agas pli-malpli tiel. Ne malofte ili eĉ prezentas uj pli-malpli nur piednote, eble eĉ asertante, ke apenaŭ iu ĝin plu uzas, kio simple ne estas prava.

La lernantoj bezonas lerni ambaŭ sufiksojn, kaj por ke ili bone komprenu la sistemon de la Esperantaj landonomoj, ili bezonas unue lerni pri -ujo, ĉar uj-uzado estas pli klara rilate la kategoriecon de la nomoj.

Kio pri -lando?

Uziĝas en uj-kategoriaj landonomoj ankaŭ la radiko land en sufikseca maniero. Tio okazas plej ofte ĉe kelkaj landoj, kies internacie konataj nomoj finiĝas per …land aŭ simile, ekzemple Finnlando, Svazilando, Tajlando kaj Skotlando (kie loĝas respektive finnoj, svazioj, tajoj kaj skotoj). Bedaŭrinde …lando aperas ankaŭ kiel ŝajna sufikso en nomoj kiel Nederlando, Irlando kaj Islando (kie ni trovas nederlandanojn, irlandanojn kaj islandanojn).

Tial en lernolibro estas preferinde unue ne prezenti nomojn kiel Finnlando kaj Svazilando. Oni povas simple ne mencii ĝuste tiujn landojn en la unua instruado pri landonomoj, aŭ oni komence prezentu ilin en iliaj malpli oftaj, sed gramatike tute eblaj formoj kun uj-sufikso: Finnujo, Svaziujo, Tajujo kaj Skotujo. En ia posta leciono, eble kiam oni enkondukas la sufikson -io, oni povas instrui ankaŭ la uzon de la radiko land kiel sinonimo de -ujo kaj -io.

Kio pri aliaj uzoj de -io?

Bedaŭrinde pro la multjara hezitado pri landonomoj en Esperanto, enkondukiĝis kelkaj pli aŭ malpli bonaj komplikaĵoj en la praktikan uzadon. Tiujn komplikaĵojn oni ne prezentu en la unua leciono pri landonomoj. Oni atendu, ĝis la lernantoj bone komprenis kaj bone ekregis la bazan sistemon.

Unu el tiuj komplikaĵoj estas uzo de la la sufikso -io en okazoj, en kiuj ĝi ne estas paralelaĵo de -ujo. Temas pri nomoj, en kiuj oni aldonas -io ne al vorto por landanoj, sed al vorto por urbo, rivero, monto aŭ io simila. Temas pri provoj distingi en Esperanto inter samnomaĵoj. Pluraj landoj en la mondo havas nomon, kiu ankaŭ estas nomo de io en tiu lando. Ni havas ekzemple la landon Kenjo, en kiu ekzistas la monto Kenjo. Ni havas la landon Senegalo kun la rivero Senegalo. Ekzistas la lando Nikaragvo kun la lago Nikaragvo. Ni havas la landon Gvatemalo kun ĝia ĉefurbo Gvatemalo. Ekzistas la lando Belizo kun ties eksa ĉefurbo Belizo. K.t.p. Oni trovas eĉ okazojn, en kiuj temas pri pli ol du samnomaĵoj, ekzemple la landon Meksiko kun la federacia ŝtato Meksiko, en kiu troviĝas la ĉefurbo Meksiko. (Apude estas krome la golfo de Meksiko, kaj en Usono troviĝas la ŝtato Nov-Meksiko.)

Jam Zamenhof proponis imiti la ekzemplojn de la landoj Alĝerio kaj Tunizio kun ties ĉefurboj Alĝero kaj Tunizo, kie oni povas kvazaŭ rekoni uzon de distinga i-sufikso. En Lingva Respondo Zamenhof prezentis la ideon uzi la formon Meksikio por la lando, kaj Meksiko por la urbo. (Pri la ekzisto de la federacia ŝtato Meksiko li verŝajne nenion sciis.) Zamenhof mem laŭ mia scio neniam praktikis tiun proponon, sed multaj aliaj provis ĝin realigi. Tiuj provoj neniam fariĝis sistemaj aŭ konsekvencaj, kaj apud formoj kiel Meksikio, Senegalio, Luksemburgio kaj Gvatemalio, ĉiam uziĝis ankaŭ la pli simplaj kaj pli internaciaj formoj sen i-sufikso. Krome multaj landoj, kiuj teorie devus esti kandidatoj por tia distinga i-sufikso, apenaŭ iam ajn estis tiel uzataj (Paragvajo, Urugvajo, Malto, Singapuro, Kenjo k.a.).

Efektive neniu iam sukcesis apliki tiun ideon konsekvence kaj plene. En iaj okazoj ĝi eĉ tuj fiaskas. La plej bona ekzemplo estas la du landoj Niĝerio kaj Niĝero, kiuj estas ambaŭ nomataj laŭ la sama rivero Niĝero. Teorie do ambaŭ landoj devus nomiĝi Niĝerio!

En 1974 la Akademio de Esperanto oficialigis interalie la landonomojn Gvatemalo, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Paragvajo, kaj Urugvajo. En 1985 la Akademio konfirmis sian starpunkton per la jena eksplicita rekomendo:

Principe estas malrekomendite nove formi nomon per iu internacia “sufikso” aŭ sufikse uzata fremda vorto (-io, -(i)stano, …), se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie.

Tial formojn kiel Meksikio, Senegalio kaj Luksemburgio oni prefere ne uzu, kaj lernolibroj ilin menciu nur flanke. Tiaj landonomoj ja ekzistas, kaj kelkaj el ili eĉ estas ofte uzataj. Oni ne kondamnu tiujn el ili, kiuj estas jam forte enradikiĝintaj. Sed oni ankaŭ ne rekomendu ilin, kaj oni nepre ne kreu pliajn landonomojn de tiu speco. Prefere tiaj komplikaĵoj kaj evitindaĵoj estu traktataj nur en instruado al progresantoj aŭ eĉ nur en kursoj por progresintoj. En baza instruadoj ili povas nur konfuzi la lernantojn.

Konkludo

Se vi estas instruisto aŭ verkanto de lernomaterialo pri Esperanto – eĉ se vi mem preferas la sufikson -io en landonomoj – lernu uzi ankaŭ uj-stilajn nomojn, kaj uzu prefere nur tiajn nomojn en via instruado kaj en via instrumaterialo, almenaŭ en la komenca tempo. Poste enkonduku ankaŭ la sufikson -io. Vi certe rimarkos, ke viaj lernantoj pli bone komprenos, kiel funkcias la Esperantaj landonomoj, kaj sekve malpli eraros.

Mi mem komence uzis nur -io (ĉar ĉiuj ĉirkaŭ mi uzis nur tiajn landonomojn), sed poste mi komprenis, ke -ujo estas pli klara. Kaj nun de pluraj jaroj mi senprobleme uzadas nur -ujo. Mi ne estas la sola (kiel montras interalie la libreto Rusoj loĝas en Rusujo, en kiu aperis unue tiu ĉi artikolo). Ankoraŭ dum longa tempo certe plu kunekzistos ambaŭ sufiksoj, kaj neniu povas esti certa, ĉu iam unu el ili plene venkos, nek kiu el ili finfine superregos la alian. Dume ni vivas kun tiu duobla kaj espereble plu paca uzado.

Eble tiu ĉi mia artikoleto tentos vin transiri, almenaŭ prove, al -ujo. Tiam ne hezitu. Sed pensu aparte pri via instruado. Tie -ujo estas speciale rekomendinda kaj utila.

Literaturo

Rusoj loĝas en Rusujo, landonomoj en Esperanto. Redaktis Anna Löwenstein. Federazione Esperantista Italiana, Milano, 2007.

Zamenhof, L.L.: Fundamento de Esperanto. 9a eldono kun enkondukoj, notoj kaj lingvaj rimarkoj de A[ndré] Albault. Esperantaj Francaj Eldonejoj, Marmande, 1963.

Zamenhof, L.L.: Lingvaj Respondoj. Konsiloj kaj Opinioj pri Esperanto. Editoris G[aston] Waringhien. 6a eldono, Esperantaj Francaj Eldonejoj, Marmande, 1962 [represo: Pro Esperanto, Vieno, 1995].

Oka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro. En: Aktoj de la Akademio II 1968-1974. Paris, 1976 (Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto, 10).

Rekomendoj pri Landnomoj. En: Aktoj de la Akademio III 1975-1991. Redaktis André Albault (k.a.). Paris, 1992 (Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto, 11).