0.0 Enkonduko.

Depost Aristotelo¹ estas komprenate, ke la situacioj priskribataj de verb-lokucioj² falas nature en diversajn klasojn. Moderntempe Ryle (1949) kaj Kenny (1963) diskutis tian klasadon el filozofia vidpunkto, kaj Vendler (1967) proponis kvaroblan klasadon de verb-lokucioj, kiu ankoraŭ servas kiel bazo por pluaj rafinaĵoj en la lingvoscienco.

La plej baza distingo, kaj la plej simpla, estas tiu inter statoj unuflanke kaj aliflanke eventoj (kiuj povas esti aktivecoj, plenumoj, aŭ atingoj; vidu sube). Statoj havas nenian imanentan strukturon. Nenio okazas; io aŭ iu estas simple en ia kondiĉo aŭ stato: “La kato estas blanka.” “La kaverno estas malplena.” “Mi kredas la rakonton.” Ni turnu nin al eventoj.

Aktivecoj estas homogenaj procezoj tempe daŭrantaj sed kun neniu imanenta celo aŭ fino (ili ne estas telikaj³):

(1a) kuri pro sano
(1b) vojaĝi tra la mondo
(1c) bruli en la kamenejo
(1d) legi librojn

La sekvaj du klasoj havas internan celon aŭ finon; ili estas telikaj. Plenumoj estas procezoj tempe daŭrantaj, kun imanenta punkto de kulmino, post kiu la evento ne povas pludaŭri:

(2a) kuri kilometron
(2b) vojaĝi de X ĝis Y
(2c) bruli ĝis nenio
(2d) legi la libron

Atingoj ankaŭ havas punkton de kulmino, sed la kulmino estas tuja, subita, kaj malhavas internan strukturon:

(3a) morti
(3b) alveni
(3c) trovi monujon
(3d) rekoni

Rimarku, ke la klasado principe enkalkuligas la tutan verb-lokucion, ne nur la verbon. Ekzemple “kuri” per si mem povus esti nur aktiveco; sed “kuri kilometron” estas plenumo, ĉar ĝi havas imanentan finon. “Vojaĝi” per si mem povus esti nur aktiveco, sed “vojaĝi de X ĝis Y” estas plenumo.

1.0 La sistemo de Vendler.

Fine do eblas prezenti la sistemon de Vendler (iom termine simpligitan). La kvar klasoj kun ekzemploj listiĝas en la plej maldekstra kolumno; iliaj distingaj trajtoj konsistigas la supran vicon de la tabelo). La germana termino Aktionsarten nuntempe vaste uziĝas por la kategorioj de situacia aspekto.

Aktionsarten laŭ Vendler:

Sube ni diskutos testojn, diagnozilojn, por la kvar Vendler-klasoj.

1.1 Situacia aspekto kaj vidpunkta aspekto.

Necesas klare distingi inter la kvar klasoj ĵus tabeligitaj (Aktionsarten) unuflanke, kaj aliflanke gramatika aspekto en sia tuta varieco. La kvar klasoj de Vendler rilatas al situacia aspekto. Ili estas ontologiaj klasoj; t.e., en la reala, eksterlingva mondo, eventoj kaj statoj ja tiel diversas, kaj lingvoj devas vole-nevole reprezenti ilin. Ili do estas “universalaj” en la senco, ke neniu lingvo povas ilin eviti. Aliaj aspektaj distingoj (perfekto-imperfekto, perfektivo-imperfektivo, momenta-daŭra, ktp) dependas de lingvoj mem kaj rilatas al vidpunkta aspekto — la maniero, laŭ kiu la parolanto elektas trakti la koncernan eventon aŭ staton.

Eblas obĵeti je la nocio de ontologiaj klasoj, sed tiu nocio ne nepre necesas. Praktike, vidpunkta aspekto kontrastas kun situacia aspekto ankaŭ jene: por priskribi vidpunktan aspekton, plej ofte necesas mencii la parolanton / skribanton. Ofte necesas mencii ankaŭ alia(j)n referencpunkto(j)n. Ekzemple la angla perfekto postulas ke la priskribata evento havu rilatecon al la nuntempo de la parolanto / skribanto. “Einstein has visited Harvard” nur uzeblus, se Einstein estus viva, do sonas strange al nuna indiĝena parolanto de la angla: ĉar Einstein mortis en 1955, necesas uzi la preteriton: “Einstein visited Harvard”.

Kontraste, priskriboj de situacia aspekto ne devas mencii la parolanton / skribanton, nek aliajn referencpunktojn. Situacia aspekto enestas la formon de la situacio mem. Alia diferenco estas ke vidpunkta aspekto pli ofte estas gramatikigita ol situacia aspekto. (Tamen en specifaj lingvoj, situacia aspekto interagas kun vidpunkta aspekto, kaj tiuj du povas ankaŭ interagi kun tenso, kiel ĉe la angla perfekto menciita en la lasta alineo; tial plena aspekta/tensa priskribo de specifa lingvo povas iĝi tre kompleksa. Sekve estas vasta konfuzo pri situacia aspekto, vidpunkta aspekto, kaj tenso, aldone al vere substancaj malsamaj analiz-manieroj.) En ĉi tiu artikolo mi diskutas nur situacian aspekton, kaj nur elemente kaj skize.

2.0 Graveco por Esperanto.

Ŝajne mankas al Esperanto-uzantoj komuna konscio pri tio, kiuj verbesprimoj estas telikaj kaj kiuj estas netelikaj. Por tio mi havas nur anekdotan evidenton: longajn lingvajn disputojn en la diskut-forumo soc.culture.esperanto kaj aliloke pri ĝuste telikeco. Estas E-istoj, eble la plimulto, por kiuj (4) estas kontraŭdiro:

(4) Roberto kuris en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Por tiuj lingvouzantoj, “kuri en la domon” estas telika; ĝi nepre signifas, ke Roberto atingis la domon. Por aliaj, (4) ne estas kontraŭdiro: “kuri en la domon” ne estas por ili telika. Kurioze, ĉu ne, ĉar fino de la ago ja estas esprimita: “en la domon”. Tamen ŝajne estas tiaj parolantoj. Por igi telika “Roberto kuris en la domon”, por tiaj lingvouzantoj, necesas plenesprimi en la verbo telikecon (“Roberto finkuris en la domon” aŭ simile); tiam (4′) estas por ili bonorde kontraŭdiro:

(4′) * Roberto finkuris en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Por tiaj lingvouzantoj, (5) eble estas tute en ordo:

(5) Roberto estis kuranta en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Eble! Kaj se jes, por tiuj parolantoj “estis kuranta en la domon” ne estas telika; sed kiom ni scias, estas ankaŭ E-uzantoj, por kiuj ankaŭ (5) estas kontraŭdiro kaj “estis kuranta en la domon” do estas telika.

Se uzi eble pli simplajn ekzemplojn, konsideru (6) kaj (7):

(6) Ŝia edzo persvadis ŝin, sed ŝi ne konvinkiĝis.

Se “persvadis ŝin” estas telika, (6) estas kontraŭdiro; alie ne. Oni rimarku, ke kontrolo pri “persvadi” en vortaroj ne multe helpas. La difino de “persvadi” en NPIV estas “instigi iun al iu ago per emocivekaj argumentoj”, difino, kiu unuavide aspektas telika; sed la unua ekzemplo estas netelika: “Longe oni persvadis lin, ke li ne edziĝu, sed vane.”

(7) Oni kuiris la viandon.

Ĉu (7) signifas, ke la viando nun estas kuirita? Difino de “kuiri” en NPIV: “Prepari manĝaĵon, elmetante ĝin al varmego, ĝis ĝi fariĝas manĝebla aŭ trinkebla” (emf. mia) — do telika; tamen unu el la ekzemploj (Zamenhofa fakte) estas netelika: “La ovoj, ju pli longe ili estas kuirataj, fariĝas des pli malmolaj.”

Memevidente, la longe diskutataj du interpretoj de “-ata/-ita” estas nur pinto de konsiderinda glacimonto (oni notu tamen, ke la problemo “-ata/-ita” apartenas al vidpunkta aspekto, ne al situacia aspekto).

Pri la etnolingvoj ĝenerale eblas diri, ke indiĝenaj parolantoj ĉiam scias, ĉu verba lokucio estas telika aŭ ne. Etnolingva (ne)telikeco estas leksika propraĵo de verbo, kiu referencas trajtojn de ties eventualaj komplementoj (ekz. specifecon de rektobjektoj). Se en Esperanto estas neniu principo aŭ regulo, por diri al ni, ĉu esperanta verblokucio estas telika aŭ ne, ni povas nur konkludi, ke ĉiu verblokucio, aŭ plej multaj verblokucioj, en Esperanto havas almenaŭ du sencojn. Sed en la sekva diskuto mi iafoje simple uzos mian propran impreson pri la telikeco de la diversaj ekzemploj. Mia celo estas nur esplori la temon.

3.0 Testoj de situacia aspekto.

Haveblas testoj, kuntekste bazitaj, de situacia aspekto. En la etnolingvoj, situacia aspekto estas konsekvenca kaj konstanta: se ekzistas kuntekstoj, kiuj pruvas la situacian aspekton de donita verbesprimo, tiu verbesprimo do havas tiun situacian aspekton ankaŭ en aliaj kuntekstoj. (Ekzistas marĝenaj esceptoj, kiuj ne devas priokupi nin.)

Statoj estas distingeblaj disde eventoj plejofte per la simpla demando, ĉu eblas uzi “-ant”:

(8a) La kato estas blanka.
(8b) * La kato estas estanta blanka.

(9a) Mi havas krajonon.
(9b) * Mi estas havanta krajonon.

(10a) Johano kredas la doktrinon.
(10b) * Johano estas kredanta la doktrinon.

Sekve la (a)-frazoj esprimas statojn, kaj “esti blanka”, “havi krajonon” kaj “kredi” estas statoj, ne eventoj.⁴ Restas distingi inter aktivecoj, plenumoj kaj atingoj. Distingi inter aktivecoj unuflanke, kaj plenumoj kaj atingoj aliflanke, estas simple: la lastaj du estas telikaj, kaj havas en si mem imanentan finon. Testoj por telikeco do apartigos aktivecojn disde la ceteraj du klasoj.

Testo per daŭrindikaj kaj templimaj esprimoj: telika verblokucio ne povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ja povas uziĝi kun templima esprimo:

(11a) Petro fermis la pordon.
(11b)* Petro fermis la pordon 10 minutojn. (daŭrindika esprimo)
(11c) Petro fermis la pordon en 10 minutoj. (templima esprimo)

(12a) Manjo konvinkis sian edzon.
(12b) * Manjo konvinkis sian edzon 10 minutojn.
(12c) Manjo konvinkis sian edzon en 10 minutoj.

(13a) Li konstatis sian eraron.
(13b) * Li konstatis sian eraron 10 minutojn.
(13c) Li konstatis sian eraron en 10 minutoj.

Kontraste (kaj inverse), netelikaj verblokucioj ja povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ne povas uziĝi kun templima esprimo:

(14a) Johano promenis en la parko.
(14b) Johano promenis en la parko 10 minutojn.
(14c) * Johano promenis en la parko en 10 minutoj.

(15a) La infanoj ludis.
(15b) La infanoj ludis duonhoron.
(15c) * La infanoj ludis en duonhoro.

(16a) Milka vartis la bebon.
(16b) Milka vartis la bebon du horojn.
(16c) * Milka vartis la bebon en du horoj.

Tiel eblas firmigi, ke “promeni en la parko”, “ludi” kaj “varti la bebon” estas netelikaj, do aktivecoj, dum “fermi la pordon”, “konvinki sian edzon” kaj “konstati sian eraron” estas telikaj, do aŭ plenumoj aŭ atingoj. Estas memevidente cetere, ke ĉiuj ekzemploj (11)-(16) estas eventoj kaj ne statoj.

Restas distingi inter plenumoj kaj atingoj. Bona testo en la kazo de E-o devus esti la permesebleco de prefiksa “fin-” (kun sia NPIV-a difino: “por esprimi la plenumitecon de la procezo”; aŭ kiel en PMEG “FIN estas ofte uzata prefiksece por montri ĝisfinecon de ago”): plenumoj, sed ne atingoj, devus akcepti tiun prefikson. Ni komencu per espereble nekontesteblaj ekzemploj:

(17a) Li trovis monujon sur la strato.
(17b) * Li fintrovis monujon sur la strato.

(18a) Mi stumblis sur stumpo.
(18b) * Mi finstumblis sur stumpo.

(19a) Tiu ludanto gajnis kvin poentojn.
(19b) * Tiu ludanto fingajnis kvin poentojn.

Sekve “trovi monujon”, “stumbli” kaj “gajni kvin poentojn” laŭ tiu testo estas atingoj, kaj ne plenumoj. Bedaŭrinde E-istoj iafoje uzas prefiksan “fin-” kun la signifo de la adverbo “fine” (“finkonvinki min”, “findecidi”) aŭ kun la signifo de “al la fino” (“finpuŝi la eldonon de la libro”). Tiaj aliaj signifoj interferas kun la uzado de prefiksa “fin-” kiel testo.

Sed eĉ kiam ni enkalkuligas la vortarajn difinojn, estas svagaj kazoj, inkluzive fakte tiujn de (11)-(13):

(20a) ? Petro finfermis la pordon.
(20b) ? Manjo finkonvinkis sian edzon.
(20c) ? Li finkonstatis sian eraron.

Ne surprizus min, se iuj E-istoj akceptus (20). Kun precize kiuj signifoj, mi ne certas.

Esploroj en la Tekstaro malkaŝas jenajn kazojn (iujn plurfoje):

fintrinki la kafon / lastan kafguton / ĝin / la lastajn gutojn
finmortigi nian landon / ilin / lin / la vunditojn / ŝin
finteksi sian vivon
finjuĝi pri mia krimo
finkonstrui la apudurbetojn / ĝin / la sukampon
finkroni la laboron
findiri tion
finfari tion / la ferocan fiagon / ŝtelon
finaŭskulti min / paroladon
finlegi la libron / la lastan novelon
finakiri la anglan
finskribi sian taskon / mian leteron
finlabori la vienan skolon
finlerni lingvon
finparoli kio okazis
finimagi mian akcepton
finaŭdi lian diraĵon
finnoti la recepton
finflustri la sonĝon
finfumi la cigaredojn
finpensi tion
finverki poeziaĵon
finstudi konstruinĝenieran fakon / medicinon / tiun mallongan novelon / mian kurson
finsidi la sesion
finkuiri jam preparitan manĝaĵon
finkolorigi la bildojn
finpuŝi la eldonon de la libro
finaranĝi la koalicion
finvenki sin
finagordi Vindozon
finkonvinki min
finefektiviĝi [la resanigado]
finplenumi la rabadon de la lando
finmueli tiun grenon
finmelki la bovinojn

Plej multaj ekzemploj kondutas kiel atendite. Aparte notindaj tamen estas “finpensi tion”, “finaŭdi lian diraĵon”, “finkroni la laboron” kiel ankaŭ “finkonvinki min” kaj eĉ “finimagi mian akcepton”, kiuj indikas aŭ ioman necertecon pri la signifo de prefiksa “fin-”, aŭ efektivajn neatenditajn signifojn de la koncernaj verboj. Ŝajne ne facilas en Esperanto la lingva distingo inter plenumoj kaj atingoj. Tion cedinte, ni resumu la procedon, kiu ofte sufiĉas por la etnolingvoj:

Ĉu eblas “-ant”? Se ne, stato. Se jes:
Ĉu telika? Se ne, aktiveco. Se jes:
Ĉu eblas “fin-”? Se jes, plenumo. Se ne, atingo.

4.0 Konkludo: kial gravas svageco? Sur nivelo plej elementa, svageco rilatas nur al asertoj — kompletaj frazoj, kiuj priskribas aŭ pretendas priskribi la realan mondon: ju pli svaga estas aserto, des pli malfacile estas scii, sub kiaj kondiĉoj ĝi estus vera aŭ malvera. Se uzi antaŭan ekzemplon, konsideru (21):

(21) Johano kuris en la domon.

Se (21) estas telika, ĝi estas vera se Johano atingis la domon; alie ĝi estas malvera. Se (21) estas netelika, ĝi estas vera se Johano atingis la domon, aŭ se Johano kuris al la domo sed ne atingis ĝin (ĉar se li ja atingis la domon, tamen estis tempoperiodo, dum kiu li estis survoja, do (21) restas vera).

Kutime oni supozas, ke kompreno de aserto p estas precize scio de la kondiĉoj, sub kiuj p estus vera. Eblas tamen alpreni la pozicion, ke la funkcio de homa lingvo ne estas priskribi la mondon (almenaŭ ekster la sciencoj). Eblas ekzemple lingvofilozofio, laŭ kiu homa lingvo simple prezentas koheran sistemon por la esprimado de pensoj. Tia lingvofilozofio sidus bone en la t. n. “kohera teorio pri vereco”. Tamen, lingva svageco estas defio ankaŭ por tia lingvofilozofio, ĉar necesas kohero, kaj lingva disdiverĝo, tia ke por unu uzantaro p iafoje havas signifon s1, kaj por alia uzantaro havas signifon s2, ne estas kohera. Se frazo esprimas penson, necesas scii, kiun penson ĝi esprimas.

Rimarku la diferencon inter la situacio ĵus priskribita, kaj simpla plursignifeco. Se frazo (aŭ vorto, lokucio, ktp) estas plursenca, ĝi estas same plursenca por ĉiuj lingvouzantoj.

Ofte esprimata kredo pri Esperanto estas, ke Esperanto posedas la samajn trajtojn, inkluzive tiujn supozeble negativajn, kiujn posedas la etnolingvoj, sed je malsama grado. Tio eblas. Kaj lingvofilozofoj jam longe agnoskas problemon pri la svageco de homaj lingvoj. Simpla senproblema aserto kiel (22) ne havas tute precizajn vereckondiĉojn:

(22) Je la 3a de junio 2009 Karlo estis en Ĉikago.

Per sinsekvo de detalaj demandoj eblas malkaŝi, ke ni ne scias la precizajn vereckondiĉojn de (22). Ĉu li estis en Ĉikago je la koncerna dato, se li flugis super la urbo en aviadilo? Se li estis tie precize noktmeze de la 2a de junio, poste foris? Se li staris sur la urbolimo sur ambaŭ piedoj, aŭ metis nur unu piedon trans la urbolimon? Ktp. Tia ludo simple montras, ke homa lingvo estas nur tiom preciza, kiom necesas por la okazo. Tamen la situacio de Esperanto estas iom speciala, se diversaj lingvouzantoj ja havas firmajn opiniojn pri la (ne)telikeco de niaj kaj similaj ekzemploj, kaj se la sola problemo estas, ke tiuj opinioj diversas.

La termino “idiolekto” apenaŭ eviteblas. Ŝajnas, ke la plej ĝusta priskribo de la stato de nia lingvo estas svageco kiel rezulto de disidiolektiĝo, ŝajne neevitebla rezulto de la “diaspora” naturo de nia uzantaro, kune kun malesto de detala aŭtoritata normaro.

PIEDNOTOJ:

[Reen al la teksto] ¹ Metafiziko Θ6, 1048b, 18-36.
[Reen al la teksto] ² Verblokucio estas verbo kun sia komplemento: “legis la libron”; “sidi sur la seĝo”.
[Reen al la teksto] ³ En antaŭaj verkoj mi uzadis “telea / netelea”, sed Cyril Brosch en sia malneta Lingvoscienca Vortaro (LiVo) (ĉu rete havebla?) preferas “telika / netelika”, kio preferindas, ĉar jam uziĝas “tele-” kun alia signifo.
Ĉar Aktionsarten estas ontologiaj kategorioj, esprimoj miaj kiel “estas telika” k. s. vere estas mallongigoj de “priskribas telikan situacion” k. s.
[Reen al la teksto] ⁴ Oni konsideru nur ĉeffrazojn; en subfrazoj kaj lokucioj, kiuj simple aldonas informon al la ĉeffrazo, eblas “-ant” kun stataj verboj: “La knabo, kredante la reklamon, aĉetis la senvaloraĵon.” “Ofertu ĝin al iu ajn havanta la monon.”

REFERENCOJ:

Brosch, Cyril. Lingvoscienca vortaro, malneto, s.l., s.j. (LiVo).

Kenny, Anthony. 1963. Action, Emotion and Will. Londono & NovJorko: Routledge & Kegan Paul.

NPIV-2002 = La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, Ĝenerala Gvidanto Michel Duc Goninaz. Parizo : Sennacieca Asocio Tutmonda, 2002.

PMEG = Plena manlibro de esperanta gramatiko de Bertilo Wennergren. ELNA, 2005. Versio 14.1 (de la 8a de Marto 2008) rete uzebla ĉe http://bertilow.com/pmeg/index.html.

Ryle, Gilbert, 1949. The Concept of Mind. Londono & NovJorko: Hutchinson’s University Library.

Tekstaro = Tekstaro de Esperanto (http://bertilow.com/tekstaro/index.html), projekto iniciatita kaj financata de “Esperantic Studies Foundation”. Nun plibonigita per pli da serĉrapido kaj pluraj kuntekstesploraj rafinaĵoj.

Vendler, Zeno, 1967. “Verbs and times”. Philosophical Review 56:143-160.

Mi provos ekzempli la tezon per eta esploro pri komparativoj kun mal-vortoj. La rezultoj ne estas decidigaj, sed nur sugestivaj.

Estus tre malfacile, elpensi difinojn de ‘mal-’, kiuj evitus la logikan inkludon de la signifo de ‘ne(-)’ en la signifo de ‘mal-’: “mal-X-a” implicas “ne(-)X-a”. Alivorte, la malo de io implicas ties neon. ‘Malbona’ inkludas ‘ne bona’, ‘malbela’ inkludas ‘ne bela’, ktp. Tiel, frazoj kiel (1) estus nekoheraj en neŭtralaj kuntekstoj:

(1a) *Tio estas malbona, tamen/sed/kaj tio estas bona.
(1b) *Ŝi estas malbela, tamen/sed/kaj ŝi estas bela.

Apoge al tio estas rimarkoj en la PV-oj, en PMEG, kaj aliloke, ke ofte ‘mal-’ estas pli forta ‘ne(-)’:

(2a) Tio ne estas utila; fakte ĝi estas malutila.
(2b) Ŝi ne estas afabla; fakte ŝi estas malafabla.

Fine, aldono de ‘ne(-)’ post jama uzo de ‘mal-’ estas redunda kaj bizara:

(3a) *Tio estas malhelpa, kaj ne helpa.
(3b) *Ŝi estas malbela, kaj ne bela.

Malgraŭ la logika inkludo de ‘ne(-)’ en ‘mal-’, regule ni trovas uzojn de ‘mal-’ kune kun komparativoj, kiuj ŝajne neas la mal-vorton:

(4a) X estas malpeza, sed ĝi estas pli peza ol Y.
(4b) X estas malvarma, sed ĝi estas pli varma ol Y.
(4c) X estas malrapida, sed ĝi estas pli rapida ol Y.
(4ĉ) X estas malalta, sed ĝi estas pli alta ol Y.
(4d) X estas malprofunda, sed ĝi estas pli profunda ol Y.
(4e) X estas malvasta, sed ĝi estas pli vasta ol Y.
(4f) X estas malfacila, sed ĝi estas pli facila ol Y.
(4g) X estas malfeliĉa, sed li estas pli feliĉa ol Y.
(4ĝ) X estas malĝentila, sed li estas pli ĝentila ol Y.
(4h) X estas malbona, sed ĝi estas pli bona ol Y.

Kombine kun la ŝajne memevidenta aksiomo “pli X-a” → “X-a”, la frazoj (4) devus esti nekoheraj. La aksiomoj kaj la argumento, prenante (4a) kiel ekzemplon, ordiĝas jene:

Aksiomo (A1): mal-X-a → ne X-a
Aksiomo (A2): pli X-a → X-a

(1) X estas malpeza, sed ĝi estas pli peza ol Y [donita]
(2) X ne estas peza [(1), (A1)]
(3) X estas peza [(1), (A2)]
(4) X ne estas peza & X estas peza [(2), (3)]

Tiu fenomeno ne unikas al Esperanto. Kio eble unikas al Esperanto estas la emo trakti semantike ĉiujn konstruojn de la sama formo same. Mi faris sondeton en s.c.e. per ĝuste la frazoj (4), petante prijuĝojn de ĉies akceptebleco. Ĉiuj respondantoj aŭ akceptis ĉiujn ekzemplojn, aŭ obĵetis pri ĉiuj ekzemploj, kune. La sekva diskutado temis ankaŭ pri ĉiuj ekzemploj kune: neniu levis demandojn pri specifaj ekzemploj el inter (4). (Estis 7 respondantoj.)

La solvo de la “nelogikeco” de (4) ne situas en la signifo de ‘mal-’, sed en la signifoj de la komparativoj. En la etnolingvoj, ne ĉiuj adjektivoj kondutas same en la komparativo. La anglaj tradukoj de (4g) kaj (4ĝ) ne estas akcepteblaj en neŭtralaj kuntekstoj:

(4g’) *X is unhappy, but he is happier than Y.
(4ĝ’) *X is rude, but he is more polite than Y.

Se oni estas unhappy, neniu komparo povas igi lin happy; se oni estas rude, neniu komparo povas igi lin polite.* Por tiaj adjektivoj (en la angla), la komparativo signifas “X-a je plia grado” kaj Aksiomo (A2) validas, kaj ne eblas nei X-econ per la komparativo. Por la aliaj (en la angla), la signifo estas “havanta pli da X-o” kaj Aksiomo (A2) ne validas, sekve eblas nei X-econ per la komparativo.

Ĉu estas en Esperanto kazoj kiel (4g’) kaj (4ĝ’)? Ni ne scias, ĉar la regula uzado de ‘mal-’ emigas regulan traktadon de ĉiuj ekzemploj same (almenaŭ laŭ mia eta eksperimento). Kio pri ekzemploj sen ‘mal-’?

(5a) X estas antikva, sed ĝi estas pli moderna ol Y.
(5b) X estas rekta, sed ĝi estas pli kurba ol Y.
(5c) X estas pozitiva, sed ĝi estas pli negativa ol Y.
(5ĉ) X estas norda, sed ĝi estas pli suda ol Y.
(5d) X estas travidebla, sed ĝi estas pli opaka ol Y.

k.s. Mi suspektas, ke ĉe tiaj ekzemploj ni trovus distingojn inter ekzemploj, kaj kazojn kiel (4g’) kaj (4ĝ’). Sed mi jam eluzis s.c.e. (nun ĉiuj scias la intencon de la sondeto); kaj ĉiaokaze, mia konkludo pri mia tezo restas. Kompreneble, povas esti, ke ĉiuj 7 respondantoj simple metis ĉiujn ekzemplojn en la saman klason. Sed tio ne estas tre verŝajna.

*Eĉ se troveblus parolantoj, kiuj akceptus (4g’) kaj (4ĝ’) specife, aliaj ekzemploj troveblus, kiuj kondutus tiel; la distingo validas, eĉ se specifaj kazoj varias.

Mi ekverkis PMEG-on ĉirkaŭ 1991, post instigado precipe fare de Jorge Camacho kaj Osmo Buller. La precipa ideo estis, ke PMEG estu pli facile alirebla ol la Plena Analiza Gramatiko, PAG, kiun multaj trovis tre malfacila. Mi volis klarigi la gramatikon en kiom eble simpla maniero, tiel ke ne nur lingvistoj kaj gramatikistoj komprenu, sed ankaŭ ordinaraj lernantoj. Sed mi tamen volis verki profundan kaj kiom eble kompletan gramatikon.

Mi jam ofte konstatis, ke tradiciaj gramatikaj terminoj kiel “prepozicio”, “propozicio”, “adjektivo”, “adjekto”, “adverbo” k.t.p. estas ofte misuzataj fare de nespecialistoj. La kompreno de tiaj gramatikaj fakvortoj tre varias. En iuj landoj oni multe instruas pri gramatiko uzante gramatikajn fakesprimojn, sed en aliaj landoj oni faras tion multe malpli, kaj nuntempe en multaj landoj oni preskaŭ tute abolis instruadon de gramatiko, kaj kiam temas pri la gepatra lingvo, kaj kiam temas pri fremdaj lingvoj. Laŭ miaj spertoj multaj imagas, ke ili scias, kion tiaj terminoj signifas, kaj ili eĉ mem volonte uzas ilin. Sed tre ofte ili uzas ilin komplete malĝuste. Mi vidis instruilojn Esperantajn, en kiuj oni parolis pri adjektivoj, sed nomis ilin adjektoj. Mi aŭdis homojn paroli pri prepozicioj, kvankam ili vere celis subjunkciojn aŭ eĉ adverbojn. Mi aŭdis homojn babili pri adverboj, kiam ili celis komplementojn. Kaj tiel plu.

La klasika gramatika terminologio ne estas nur malbone komprenata, ĝi estas ankaŭ mankohava per si mem. Ĝi baziĝas esence sur la gramatika sistemo de Latino, kaj tial ĝi sufiĉe bone taŭgas por klarigi ĝuste tiun lingvon. Sed aliaj lingvoj havas aliajn strukturojn kaj aliajn gramatikajn kategoriojn. Unu ofta kritiko kontraŭ Esperanto estas, ke ni asertas, ke en Esperanto ĉiuj adverboj finiĝas per la finaĵo E. Lernantoj baldaŭ konstatas, ke tio ne estas prava, ĉar ni havas primitivajn adverbojn, kiuj tute ne havas vortklasan finaĵon: “tre”, “pli”, “hodiaŭ” k.a. Malpli multaj rimarkis, ke esence statas same pri adjektivoj. Ni havas adjektivojn kun A-finaĵo (“ruĝa”, “granda”, “saĝa”…), kaj ni havas primitivajn adjektivojn kiel “tiu”, “ambaŭ”, “ties” k.a. Sed kial oni do kritikas nur la primitivajn adverbojn? La klarigo estas, ke oni klasike ne kutimas nomi la nacilingvajn respondaĵojn al niaj primitivaj adjektivoj per la termino “adjektivo”, dum oni ja nomas la nacilingvajn respondaĵojn al niaj primitivaj adverboj per la vorto “adverbo”. (Tamen en kelkaj landoj oni kutimas ja nomi kelkajn primitivajn adjektivojn ĝuste adjektivoj. Tiel estas en Anglalingva gramatika tradicio, kie oni ja nomas ekz. la vorton “that” per la termino “demonstrative adjective”.) Fakte statas tute simile ankaŭ pri la substantivoj: Apud substantivoj kun O-finaĵo (“tablo”, “homo”, “kuro”…) ni havas substantivecajn vortojn sen O-finaĵo: “mi”, “iu”, “ambaŭ”, “ĉio” k.a. Sed tiujn substantivecajn vortojn oni ial tute ne nomas “substantivoj”.

Laŭ mia opinio la supozata neregulaĵo de la Esperantaj adverboj estas iluzio kaŭzita de la klasikaj gramatikaj terminoj, kaj de tio, ke oni insistas uzi tiujn terminojn pri Esperanto ankaŭ kiam ili ne vere trafas. La efektiva strukturo de Esperanto distingas unuavice inter vortetoj kaj radikvortoj. La sistemo de vortklasaj finaĵoj koncernas nur la radikvortojn, kaj sekve ne vere estas neregulaĵo (aŭ la “neregulaĵo” validas ankaŭ por la substantivoj kaj la adjektivoj).

Kaj per tio ni jam trafis en gravan kaj bazan mankon en la klasika terminaro: La kerna distingo inter primitivaj senfinaĵaj vortetoj unuflanke, kaj radikvortoj kun vortklasaj finaĵoj aliflanke, estas apenaŭ klare nomebla per klasikaj gramatikaj esprimoj. PAG parolas pri “elementoj solstarivaj” kaj “elementoj kompletigendaj aŭ finaĵbezonaj” (§277). Sed pro tio, ke tiu distingo estas nekonata aŭ neesenca en klasika gramatiko, kaj ankaŭ pro tio, ke la elektitaj terminoj estas plurvortaj buŝplenaĵoj, la distingon oni ne aparte emfazas en PAG. Ĝi fakte aperas unue en la ĉapitro pri vortfarado fine de la libro. En la pli frua baza ĉapitro pri “Vortospecoj kaj vortofunkcioj” PAG ignoras tiun distingon, kvankam ĝi vere estas tute baza en nia lingvo.

Laŭ mi endas prezenti tiun distingon frue en bona klarigo de la Esperanta gramatiko, sed por fari tion oni bezonas facile uzeblajn terminojn. Mi elektis paroli pri “vortetoj” kaj “radikvortoj”. Certe tiujn terminojn oni bezonas lerni, ĉar iliaj signifoj estas konvenciaj. Sed la esprimoj mem estas bone uzeblaj kaj facile memoreblaj.

Ekirinte sur tiu vojo, mi ne plu povis halti. Estis jam al mi tre klare, ke tio, kion mi volas instrui kaj klarigi estas la lingvo Esperanto kaj ties strukturo. Mi ne volis instrui ĝeneralan lingvosciencon, nek la gramatikon de Latino. Mi ankaŭ ne volis instrui gramatikajn terminojn. Tiajn mi tamen ja bezonis uzi, sed ili estu rimedoj en la instruado, ne instruceloj.

Tial mi pluiris per elektado de kelkaj evidentaj terminoj kiel “O-vorto” (= substantivo), “A-vorto” (= adjektivo) kaj “E-vorto” (= adverbo). Oni tuj notu, ke la egalosignoj estas iom mensogaj. Al miaj A-vortoj ne apartenas la primitivaj adjektivoj, kaj al miaj E-vortoj ne apartenas la primitivaj adverboj. Tiujn vortetojn mi anstataŭe decidis nomi “A-vortecaj vortetoj” kaj “E-vortecaj vortetoj” respektive. Eble tiuj terminoj estas iom longaj, sed ili almenaŭ klare esprimas tion, kion mi celis. Ili fakte montriĝas nelernendaj, ĉar ili estas pli-malpli memklarigaj. Kaj tio estas grava avantaĝo: Nur parto de mia novspeca terminaro estas vere lernenda. Multaj el miaj esprimoj kompreniĝas per si mem.

Aliflanke estas malavantaĝo de miaj pure Esperantaj terminoj, ke ili ne bone taŭgas, se oni volas priskribi aliajn lingvojn. Ne estas tre sencohave paroli pri “O-vortoj”, se oni parolas pri ekz. Anglaj aŭ Japanaj substantivoj. Tiuj ja ne havas O-finaĵon. Oni do ĝuste komprenu mian celon: Mi ne volis plene anstataŭigi la klasikajn terminojn. Mi nur volis uzi pli facilajn kaj pli laŭcelajn terminojn en klarigado de Esperanto. Parolante pri aliaj lingvoj oni uzu aliajn terminojn, konvenajn por tiuj respektivaj lingvoj.

Post la gravaj vortspecoj O-vortoj, A-vortoj kaj E-vortoj sekvas la eĉ pli grava vortspeco verboj. Sed kiel nomi ĝin en pli facila terminologio? Dum la O-vortoj, A-vortoj kaj E-vortoj havas po unu karakterizan finaĵon, per kiu eblas ilin nomi, verbo havas jen I, jen AS, jen IS k.t.p. Tradicie oni rigardas la I-formojn de verboj kiel bazajn, sed la termino “I-vorto” vere ne konvenas kiel anstataŭaĵo de “verbo”. Unue ĝi estas miskomprenebla tiel, ke ĝi celas nur verbojn kun I-finaĵo, kaj due ĝi estas tre nekonvena, ĉar la I-formo de verbo estas la malplej verbeca el ĉiuj verbaj formoj. Ĝi vere estas multe pli substantiveca ol verbeca. Krome “I-vorto” estas pli longa ol “verbo”, eĉ se je nur unu silabo.

Oni konsciu, ke anstataŭigado de la klasikaj terminoj ne estis celo por mi. Ĝi estis rimedo al faciligado kaj efikigado de la instruado de la gramatiko. La klasika termino “verbo” estas ne nur plaĉe mallonga. Ĝi estas ankaŭ unu el tiuj klasikaj gramatikvortoj, kiujn homoj ĝenerale sufiĉe ĝuste komprenas. Dum multaj apenaŭ aŭ nur nebule scias, kio estas ekz. adjekto aŭ suplemento, ili ofte sufiĉe bone scias, kio estas verbo. Do, la vorton “verbo” mi simple povis reteni. Per tio malfermiĝis la eblo uzi “I-verbo” anstataŭ “infinitivo” kaj “AS-verbo” anstataŭ “prezenco” k.t.p.

Fakte mi renkontis ne nur unu fojojn la miskomprenon, ke mi aparte celis anstataŭigi ĉiujn klasikajn terminojn. Iuj vere miris, ke kelkajn terminojn klasikajn mi lasis en PMEG. Kelkaj eĉ rigardis tion kiel iaspecan malsukceson de mia flanko. La saman miskomprenon mi retrovis ankaŭ en la PMEG-recenzo en la Ondo de Esperanto: “Oni bezonas minimuman inventemon por nomi predikaton ‘ĉefverbo’ kaj epiteton — ‘priskribo’. Ne estus malfacile renomi pli ĉirkaŭprene: punkton — ‘pikmakulo’, komon — ‘vosteto’: la rezulto restus sama, kosmetiko priservas surface.” La recenzinto do opinias, ke mi haltis duonvoje. Sed vere li ne komprenis, sur kiu vojo mi entute iris.

Alia tereno, kie la klasika terminologio malhelpas prezenti plej klare la strukturon de Esperanto, estas la tereno de frazroloj kaj ilia markado. Klasika terminologio konas kazojn, prepoziciojn kaj postpoziciojn. Tute strange ĝi uzas du malsamajn terminojn por prepozicioj kaj postpozicioj, kvankam temas esence pri unu sama vortklaso. Oni ja ne nomas adjektivojn antaŭstarajn kaj poststarajn per malsamaj terminoj, ekz. *prejektivoj* kaj *postjektivoj*. Iuj lingvoj havas nur *prejektivojn* (ekz. la Sveda) dum aliaj havas nur *postjektivojn* (ekz. la Persa), kaj ankoraŭ aliaj lingvoj havas ambaŭ (ekz. la Franca). Sed la pozicio de adjektivo ne estas esencaĵo. Ĉu adjektivo estas antaŭstara, ĉu poststara, temas pri la sama vortklaso, kaj tial oni logike uzas unu saman terminon. Simile oni devus paroli pri “adpozicioj” anstataŭ pri “prepozicioj” kaj “postpozicioj”, kaj efektive la pli sana termino “adpozicio” ekzistas en moderna lingvoscienco, kvankam laŭ mia impreso oni ĝin tre malmulte uzas. Sed ankaŭ tiu termino estas misgvida. Kaj “prepozicio” kaj “postpozicio” kaj “adpozicio” nomas la koncernan vortkategorion surbaze de la ideo “pozicio”. En Esperanto tio estas nur etimologie vera, sed tamen efikas misgvide. Ne nur unu fojon mi spertis, ke iu erare imagas, ke ekz. “ankaŭ” estas prepozicio, ĉar ĝi kutime staras en pozicio antaŭ tio, al kio ĝi rilatas.

Bona terminologio nomu la vortklason adpozicioj ne nur per unu sola vorto sendepende de la kutima pozicio, sed per vorto, kiu anstataŭe baziĝas sur esenca trajto de tiaj vortoj. La lingva tasko de adpozicioj estas indikado de frazroloj. Tiun funkcion ili tamen dividas kun la kazoj. Adpozicioj kaj kazmorfemoj esence plenumas la saman taskon en lingvo. Indas do nomi ambaŭ en simila maniero. Sed la klasika terminologio donas al ni nenian rimedon por tio.

En PMEG mi elektis paroli ĝenerale pri rolmontriloj. Tiu kategorio inkluzivas kaj la rolfinaĵon N (= “akuzativo”, la sola kaza finaĵo en Esperanto) kaj ĉiujn rolvortetojn (= “adpozicioj/prepozicioj”, vortetoj, kiuj servas por indiki frazrolojn). La parenceco inter tiuj subkategorioj de rolmontriloj estas en Esperanto aparte frapa: Oni povas uzi jen -N, jen “al” por la sama rolo: “Mi helpis lin” = “Mi helpis al li”; “Ni vojaĝis al Parizo” = “Ni vojaĝis Parizon”. Kaj eblas uzi jen -N, jen “je” por la sama signifo: “Ĝi estas alta je cent metroj” = “Ĝi estas alta cent metrojn”. Estas do tre inde klare prezenti la du kategoriojn kiel parencajn ankaŭ en la terminologio. Por fari tion tamen necesas novaj gramatikaj esprimoj, ĉar la klasika terminologio havas nenion ajn por oferti.

Mi neniel imagas, ke mi perfekte sukcesis en mia novspeca terminologio. Kelkaj esprimoj, kiujn mi uzas en PMEG, estas sufiĉe longaj. Eble mi estus povinta elpensi pli mallongajn. Kaj certe eblas elpensi pli trafajn aŭ pli klarajn aŭ alimaniere pli bonajn terminojn. Sed mi almenaŭ provis, kaj mi ĝojas ĉiufoje, kiam homoj alskribas min esprimante, kiom PMEG plaĉas al ili, kaj kiom klara kaj facile komprenebla ili trovas ĝin.

Sed ĉu miaj faciligiloj eble estas malfaciligiloj por tiuj, kiuj jam scias la klasikan terminologion? Ili ja bezonas lerni novajn esprimojn anstataŭ la malnovaj. Tiel estas, sed mi pritaksas, ke ilia peno tamen estas relative malgranda, kaj ke ĝin vaste kompensas la malpeno, kiun spertas tiuj, kiuj neniam bone lernis la klasikajn terminojn, sed kiuj tamen povas legi PMEG-on kaj kompreni ĝin multe pli ol ili iam povis kompreni la Plenan Analizan Gramatikon. Kaj eble eĉ tiuj, kiuj kapablas kompreni la klasikajn fakvortojn, tamen pro la nova prezentomaniero en PMEG iafoje povas vidi iajn aferojn en nova lumo dank’ al miaj terminoj.

Kiam mi ekverkis PMEG-on, mi jam antaŭtimis pri akra kritiko kontraŭ miaj novaj terminoj. Sed kiam mi petis konsilojn de diversaj specialistoj kaj gramatikistoj, kaj precipe kiam mi publikigis PMEG-on en la Interreto, mi ĝoje konstatis, ke tiu kritiko preskaŭ tute forestas. Sed nun, kiam PMEG estas havebla ankaŭ kiel papera libro, pli multaj ĝin legas, kaj kredeble multaj klasikemuloj, kiuj antaŭe ignoris mian verkon, nun ekrigardas ĝin serioze, kaj tiam neeviteble tamen aperas tia kritiko. Tio tamen estas tute en ordo. PMEG ne estas perfekta, kaj kritiko donas eblon plibonigi. Do, kvankam ĉi tie mi defendis mian sistemon de gramatikaj esprimoj interalie kontraŭ la recenzo en la Ondo, mi ja bonvenigas plian kritikon, ankaŭ akran.

[Vidu ankaŭ la artikolon Noto pri la recenzo de Alen Kris (verkitan de Ken Miner).]