Kelkaj pensoj pri la Esperanta verbosistemo (la ĉiama -ata/-ita)

Rim.: Ĉi tiu kontribuo baziĝas sur tri nepublicitaj eseoj miaj el la jaroj 2004 – 2007, kiujn mi parte verkis por la Interlingvistikaj Studoj ĉe la Adam-Mieckiewicz-Universitato en Poznań. Instigis min elverki ĝin prelego de Rudolf-Josef Fischer pri la temo dum la 22-a jarĉefkunveno de GIL la 30-an de novembro 2013. Mi dankas al Fischer kaj al Bertil Wennergren, kun kiuj jam antaŭ multaj jaroj mi fruktodone diskutis pri ĉi tiu temo.
La artikolo estas krome havebla en la formato pdf.

1. Enkonduke

Esperanto ekzistis jam 70 jarojn, kiam oni rimarkis1, ke la esperantistoj jam delonge uzis du sistemojn por esprimi procezon2 en la pasivo. Ekde ĉi tiu eltrovo esperantologoj kaj esperantistoj malkonsentas pri la uzado de la pasivaj verbformoj precipe en la pasinteco, la t.n. „atistoj“ interpretas la pasivajn participojn tempece, la „itistoj“ vidas aspektecan diferencon inter la formoj en -ata kaj tiuj en -ita (parte ankaŭ en aliaj formoj), kion oni povas klarigi per simpla ekzemplo el la debato (Aktoj I: 27): La frazon Ĉar mia aŭto estis riparata ĉi-matene, … atisto povus fini mi povis veturi al nia bankedo, dum itisto povus nur konkludi mi ne povis veturi al nia bankedo. Koncizan superrigardon pri la esenco de tiu disputo, ĉu komplete plenumita ago esprimiĝu pasive per -ata-ita, donas la Esperanta resumo de la artikolo ĉi-rilate grava de Lötzsch (1991: 402‒403), mi ne ĉion reskizos ĉi tie.
Malgraŭ la unusencaj eldiroj de la PAG, PMEG kaj multaj aliaj gramatikoj kaj malgraŭ decido de la Akademio de Esperanto (Aktoj I: 52), ĉiuj favore al itismo, la du grupoj ĝis hodiaŭ uzas siajn sistemojn, sed, kiel atentigis R. Fischer en sia prelego (kp. la komencan rimarkigon), videblas ĝenerala necerteco pri la ĝusta formo uzenda, tiel ke oni aŭ evitas la pasivon aŭ ĉiam uzas -ita, eĉ en okazoj, kie klare kaj laŭ ĉiuj gramatikoj aperu -ata.
Kuriozaĵo de la disputo estas, ke ja multa inko fluis por polemikoj, sed ne por difino de la lingvaj kategorioj, pri kiuj oni skribas. Fakte regas plena ĥaoso kaj malkonsento en la kompreno de gravaj nocioj kiel ekz. aspekto3. Mi do en la dua apendico donas kelkajn bazajn difinojn rilate akcionalecon, aspektecon, tensecon kaj verbvoĉon, por ke klaru almenaŭ mia kompreno de la koncernaj fenomenoj.

2. Pri la tensa sistemo de Esperanto ĝenerale

Esperanto havas tri tensajn formojn, markitajn per -as, -is, -os, kiuj en si mem (sen kunteksto) esprimas tensecon (en indikativo; la aliaj modoj estas tempe nedifinitaj kaj ne interesas nin ĉi-rilate), sed ne aliajn eblajn verbajn kategoriojn, precipe aspekton, kiel montras komparo inter la pola, Esperanta kaj germana tradukoj de simpla teksto:4

lingvokomparo ilustranta la diferencon inter aspektaj kaj tensaj lingvoj

Kiel la germana, tensa lingvo, ankaŭ Esperanto per la verbformo ne distingas inter koincido kaj sinsekvo, male al la aspekta lingvo pola. Alternative en c) eblas aspekteca precizigo per la kompleksa formo estis enirantaj.
Uzante la tempo-skemon de Reichenbach (ĉe Helbig/Buscha 1984: 144), kiu distingas inter paroltempo (kiam oni parolas, do kutime nun), referenctempo (tempo, pri kiu oni parolas) kaj okazotempo (tempo de ago, kiu havas iun rilaton al la referenctempo)5, oni povas diri, ke la simplaj tensofinaĵoj de la Esperanta verbo montras antaŭ-, sam- resp. posttempecon de la okazotempo al la paroltempo, dum la referenctempo impliciĝas nur el la kunteksto, ekz. de el la okazotempo de ado priskribita pli frue.6 Specialan kazon starigas la prezenco -as, kiu esprimas – tipologia banalaĵo – ankaŭ ĉiamveraĵojn sen strikta tempa rilato al la nuntempo (ekz. ĉiutage la suno leviĝas); ĉi tie oni devas paroli pri koncepta etendo de la okazotempo, ekstremokaze ad infinitum, kiu ja tamen ankaŭ samtempas kun la paroltempo.

3. Uzado de la tensoj en suborditaj propozicioj

Dum en simplaj frazoj do la uzado de la tensoj estas apenaŭ problema (ne ekzistas diferenco inter absoluta kaj relativa tensoj), en suborditaj frazoj penseblas almenaŭ tri sistemoj, laŭ kiuj referenco al la tempo povus funkcii:

    1. absoluta: Oni uzas la tensojn kiel en nesuborditaj frazoj (do en rilato al la paroltempo).
    2. relativa: Oni uzas la tensojn en rilato al la tempo de la ĉefpropozicio.7
    3. miksa: Oni uzas ilin jen relative, jen absolute, depende de la fraztipo.

La sistemon 3 uzas i.a. PAG (§§ 269-271), kiu donas regulojn por subpropozcioj kun relativa (§ 270) kaj absoluta (§ 271) tenso-uzoj. Willkommen (2007) en amplekseta ĉapitro (p. 51-59) instruas sistemon iom similan al la sistemo 2, tamen ne en ekstrema formo.8 La – pravan – sistemon 1 kun unu aldona regulo instruas PMEG (§ 33), por kio mi volas mallonge argumenti.
Rilate la sistemon laŭ PAG oni miras unue, pro kio servu relative komplika diferencigo en planlingvo, kaj due, kial krome ekzistas eĉ esceptoj al la ĝeneralaj reguloj. Dum PAG ĉion nur priskribas, sed ne klarigas, Willkommen (2007) ja donas principe simplan kialon por la tenso-uzo laŭ lia sistemo, tamen restas iom neklare, kio konkrete estas la „realtempo“ (Echtzeit, p. 51); krome laŭ lia gvidlinio (vd. pn. 8) formo kiel Kiam mi venis en la ĉambron, mi vidis, ke li skribas devus esti malĝusta, ĉar la unua propozicio ja jam formas situacion, el kies vidpunkto oni devus uzi la as-formon por esprimi samtempecon. Ekzemploj nekongruaj al la priparolata sistemo abundas.
La solvo estas relative facila: PAG sur neplenaj du paĝoj (§ 234) donas la regulojn de la nerekta parolo, laŭ kio tenso kaj modo ne ŝanĝiĝas per la transformo de rekta al nerekta parolo. En la ekzemploj oni trovas frazojn montrantajn, ke la nerekta „parolo“ entute ne estas limigita al la esprimo de io efektive eldirita,9 sed aperas ankaŭ post verboj de pensado, sciado, scivolo kaj percepto.10 Akceptante tion, oni povas forlasi dividon en relativ- kaj absoluttensajn subpropozciojn, kaj anstataŭe havas sistemon, en kiu oni principe uzas la tensojn en rilato al la paroltempo, kiel en simplaj frazoj, kio tamen pro la regulo de la nerekta parolo ne ĉiam estas videbla. Tio klarigas ne nur la ekzemplajn frazojn aperantajn en la reguloj de PAG kaj Willkommen pri la tenso-uzo, sed precipe ankaŭ la t.n. esceptojn.11
Per tio, ke frazoj kun nerekta parolo enkondukas virtualon punkton de parolo (de kiu dependas la tenso-elekto en la subpropozcio), oni efektive ricevas informon pri la rilato inter agotempo (de la subpropozcio) kaj referenctempo (de la ĉefpropozicio), dum en subpropozicioj kun efektive absoluta tenso-uzo oni aŭ ne povas tion vidi laŭforme, aŭ devas uzi kompleksajn tensojn, kp. la preskaŭ samsignifajn frazojn Estis bona ŝanco, ke estis pluvinte – Ke pluvis, mi opiniis bona ŝanco: en ambaŭ frazoj la referenctempo estas antaŭ la nuntempo, kaj la agotempo (de pluvi) estas antaŭ la referenctempo, aŭ Estis domaĝe, ke estis pluvonte – Mi lamentis, ke pluvos: en ambaŭ frazoj la referenctempo estas antaŭ la nuntempo, kaj la agotempo (de pluvi) troviĝas post la referenctempo.

4. La kunmetitaj tensoj

4.1 Ĝeneralaĵoj

Klaras nun sendube, ke la simplaj, nur aktivaj tensofinaĵoj -is, -as, -os esprimas esence antaŭ-, sam- kaj posttempecon de ago rilate al la paroltempo, do estas interese, kiel kondutas tiurilate la kunmetitaj tensoj.
Kiel estas konate, Esperanto havas naŭ tensojn en aktivo kaj pasivo konsistantajn el la simplaj tensaj formoj de la kopulo esti kaj la ses participoj. Tiuj tensoj estas ne nur hazardaj kombinoj de la verbo esti kaj la participoj, similaj al esti + ajna adjektivo, sed vere gramatikeriĝintaj esprimiloj. Tion montras la fakto, ke kutime ne estas eble kombini la participojn kun la fientiva verbo/sufiksoido (-)iĝi, kio eblas ĉe ĉiuj adjektivoj (ekz. iĝas ruĝa, sed ne *iĝas farbita).12
La plej akraj disputoj, precipe en la 1960-aj jaroj, sed intertempe plejparte finitaj pro dominanta uzado de la itismo, estiĝis semaziologie pri la interpreto de la kombinoj el estis + X-ita/-ata – ĉu opozicio de tenso aŭ de aspekto? – resp. onomaziologie pri la ĝusta pasiva esprimo de ago, kies referenc- kaj okazotempoj koincidas, do pri la pasiva ekvivalento de frazo Mi sendis la leteron hieraŭ – ĉu La letero estis sendita hieraŭLa letero estis sendata hieraŭ? Praktike la opozicio gravas antaŭ ĉio ĉe telikaj verboj, do la PAG-aj „verboj de rezulto“.
La atistoj13 interpretas la formojn kiel estis X-ita pure tensece, nome pluskvamperfektaj, do paralelaj al aktiva estis X-inta; formoj kiel estis X-ata esprimu ĉiujn aliajn preteritaĵojn kaj estu telikaj, do la ekvivalento al aktiva X-is.
La itistoj interpretas ĉi-lastajn formojn nur kiel esprimilon netelikigitan de samtempeco preterita, do paralelaj al aktiva estis X-anta, dum estis X-ita laŭ ili esprimas kaj pluskvamperfekton (eble kun klariga adverbo tempa) kaj simplan preteriton. Krome „la sufikso -at- enhavas nepre en si ian ideon pri daŭro, kaj -it- ideon pri rezulto“ (Waringhien 1989: 201); ĉi tio klarigu la fakton, ke verboj kun durativa akcionaleco kutime ne kombiniĝas kun -ita kaj tiuj kun momenta ne kun -ata.
Kiel Lötzsch (1991: 411‒413) kaj, iom malpli apodikte, Velger (1994: 22) konfirmas, la Zamenhofa lingvouzo, imitinda laŭ la Bulonja Deklaracio (§ 4.6), plejparte kongruas kun la itista sistemo. Tamen en la korpuso de la Zamenhofaj verkoj troveblas kelkaj ekzemploj de ne-itismaj formoj, kp. la ekzemplojn (el la Tekstaro, pro tio sen paĝindiko; Fundamentaj atestoj grasigitaj):

    1. Mono havata estas pli grava ol havita (Ekzercaro § 22)
    2. Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato (Ekzercaro § 22)
    3. viaj leteroj estas ĉiam skribitaj tute nelegeble (Ekzercaro § 41)
    4. multe da havitaj zorgoj (Marta)
    5. faktoj tute ne konataj, aŭ eble iam konitaj, sed jam de longe forgesitaj (Marta)
    6. la sono de la nomo de la homo amita kaj perdita (Marta)14
    7. Nun ĝi finis sian servadon kaj estis amita. (Fabeloj IV)
    8. apenaŭ kelke da fojoj vidita de ŝi (Marta)
    9. kiu en la daŭro de multaj jaroj estas jam elprovita en ĉiuj rilatoj (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    10. tiuj objektoj, kiuj videble estis forprenataj de ŝi (Marta)
    11. pecon da pano sekan kaj malmolan, malsekigatan eble nur per larmoj (Marta)
    12. por ke en okazo de rifuzo de ŝia flanko vi ne estu elmetata al vana malagrablaĵo (Marta)
    13. Tiu ĉi strangeco tamen povas esti klarigata. (Nefermita letero al s-ro de Beaufront)

Do ŝajnas, ke la afero ne estas tiel facila, kiel sugestas Lötzsch (1991: 411). Kvankam la verbo en multaj lingvoj (tiel ankaŭ en Esperanto) estas la plej komplika gramatikero kaj ampleksas plej multe da formoj, en planlingvo kun raciigita gramatiko oni ja povas atendi relative simplan sistemon, kio kontrastas al la komplikaj reguloj donataj ekz. en PAG (semantika distingo laŭ akcionaleco, distino inter atributiva kaj predikativa uzoj ktp.). Pro tio almenaŭ kiel laborhipotezon oni serioze konsideru la bazan aserton de la atistoj, ke la perfekta forma simetrio de la participoj kaj analogio al la simplaj, pure tensecaj verbformoj (la vokaloj -a-, -i-, -o-!) sugestas ankaŭ enhavan sistemecon, kian oni tamen en la praktiko ne povas trovi ankaŭ ĉe Zamenhof.
Bazan malsimetrion, tamen, la sistemo havas jam en sia morfologio: La kunmetitaj tensoj komplementas la simplajn tensojn nur en la aktivo, dum en la pasivo ili tiujn suplementas pro manko de sinteza pasivo. Apriore do entute ne certas, ĉu la aktivaj kaj la pasivaj participoj kondutu simetrie, kaj la konkurenco inter simplaj kaj kunmetitaj tensoj en la aktivo eĉ supozigas, ke funkcia disdiferenciĝo estas ebla. Oni devas do ekzameni la uzadon de ĉiuj participoj, kaj precipe gravas ĉi-rilate la paragrafoj 22, 24 kaj 25 de la Ekzercaro, kiuj modele montras ties uzadon kaj pro la netuŝebla norma valido de la Fundamento nepre estu kontentige klarigitaj per teorio pri la Esperanta verbosistemo.
Kiel ni vidis en ĉapitro 2, la simplaj tensoj en -is, -as resp. -os en la tempo-skemo de Reichenbach indikas antaŭ-, sam- resp. posttempecon de la okazotempo al la paroltempo, dum la referenctempo impliciĝas nur el la kunteksto.15 Komparante la ekzemplojn de kunmetitaj tensoj, provizore nur en la aktivo, klariĝas, ke en ili la formo de esti (resp., en sintezaj formoj, la finaĵo) esprimas la rilaton de la referenc- al la paroltempo, dum la participa formo esprimas la rilaton de la okazo- al la referenctempo, kion oni povas skemigi per la ekzempla verbo pluvi16 (punkto • indikas la paroltempon, ikso x la referenctempon kaj streko — la okazotempon):

okazo-, referenc- kaj paroltempoj en Esperanto

Tia sistemo estas samtempe simpla, ĉar ĝi estas morfologie travidebla (-i/a/os → -i/a/o(n)t-) kaj uzas nur unu helpverbon (esti, dum ekz. la germana uzas tri), kaj esprimriĉa, ĉar ĝi ankaŭ sen kunteksto indikas ago-, referenc- kaj paroltempon. Ke la participoj esprimas la rilaton de la okazo- al la referenctempo, verŝajnas ne nur el la ekzemploj de la Ekzercaro, sed jam el iliaj nomoj en la Fundamenta Gramatiko, kiu uzas la etnolingvajn terminojn por resp. participoj de estinteco/perfekto, estanteco/prezenco kaj estonteco/futuro. Rezultus do teorie certa simpla sistemo, surbaze de kiu oni nun devas esplori, kio sekvigas la malsimetriojn/variadon de la fakta uzado. Sed la variado koncernas nur parton de la verboj. Ĉe netelika verbo kiel pluvi, kies signifo post ajna tempo veras, ŝajne ne aperas ia problemo, alie aspektas la afero ĉe telikaj verboj, kiujn oni ja nur post atingo de certa punkto (ĉe transformaj verboj: la rezulto) opinias plenumitaj.17

4.2 Konsekvencoj

Konsiderante la diversajn akcionalecojn de verboj, antaŭ ĉio la telikecon, oni tuj komprenas la unua gravan konsekvencon: Se prezenca participo esprimas samtempecon, ĝi nepre devas netelikigi tian verbon kaj esprimi la adon ankoraŭ daŭrantan, kiu aktuale estas kondukonta al sia natura rezulto. Ĉar, se ĝi esprimus tiun rezulton, la propra ago samtempe kun ties atingo ja jam estus finiĝinta en la momento de la referenco, do ili ne plu povus esti samtempaj. Se la ĵusa konkludo ĝustas – kaj por tio pledas ne nur la logiko, sed ankaŭ la lingva tipologio – , la ĉefa uzad-maniero (kaj -postulo) de la atistoj estas malĝusta, ĉar simple neebla.
Kompletan agon kune kun ĝia rezulto18 oni do povas prezenti nur per preteritaj participoj, ĉar ilia okazotempo plene troviĝas antaŭ la referenctempo,19 kio estas antaŭkondiĉo por tio, ke rezulto povu esti samtempa al la referenctempo – ĉu ĝi estas efektive tia, aŭ ĉu ankaŭ ĝi jam antaŭe finiĝis,20 dependas de la kunteksto kaj ne estas markita forme. Neniel ja estas fiksite, kiom granda estas la diferenco inter la tempo de esti kaj tiu de la participo, ĝi povas esti apenaŭ perceptebla momento, sed ankaŭ milionoj da jaroj. Tio estigas ioman necertecon rilate referenc- kaj okazotempon, kp. la frazon Kaj Phantasus venis, plumo estis elŝirita al liZ, kie sen kunteksto ne klaras, kiam la elŝiro okazis (fakte post la alveno). En la aktivo la dilemo estis solvebla per la ekzisto de du formoj: La simpla formo esprimas principe samtempecon aŭ sinsekvon de agoj, la kunmetita formo specialiĝis al esprimo de antaŭtempeco (kp. Kaj Phantasus venis; oni elŝiris plumon al li resp. *Kaj Phantasus venis; oni estis elŝirinta plumon al li). Tio ne eblas en la pasivo; oni devus diri *estis estanta elŝirita resp. *estis estinta elŝirita, sed ĉi tiajn pezegajn formojn neniu iam uzis.
Ni do konfrontas la sekvan paradokson: En Esperanto per la pasivo en la preterito (kaj futuro) oni povas esprimi aŭ koincidon de okazo- kaj referenctempo kaj nekompleton de la ago, aŭ antaŭtempecon de la okazotempo rilate al la referenctempo kaj kompletan agon. Sed oni ne povas esprimi kompletan agon, kiu samtempas je referenca tempo, kiel ekz. en simpla frazo Mi forsendis la leteron je la dua – La atistoj substrekante la tempan rilaton diras La letero estis forsendata je la dua, senprave telikigante la participon en -ata, la itistoj, por kiuj informo pri plenumo aŭ provo de plenumo pli gravas, diras La letero estis forsendita je la dua, preteratentante la pritempan informon de -ita. Kaŭzo de la problemo verŝajne estas, ke Esperanto havas nur unu helpverbon, esti, dum ekz. la pola aŭ la germana uzas ĉe la pasivo ankaŭ iĝi (zostać, werden) por esprimi ĝuste la plenmuiĝon de la telika ago.
Zamenhof preferis plejparte la duan el ambaŭ ne tute ĝustaj uzad-manieroj. Gravan influon sur ĉi tiun (certe nekonscian21) decidon, supozeble havis lia gepatra lingvo slava. En ĉiuj slavaj lingvoj la distingo telika-netelika estas esprimebla (kaj esprimenda!) per gramatikeriĝintaj morfologiaj rimedoj, ne per kunteksto kiel plej ofte en la latinidaj lingvoj. En ili telika verbo (kutime prefikshava) ne povas esti kuntekste netelika, tiuokaze oni devas anstataŭigi ĝin per netelika verbo. Ĉi tiu telikeca sistemo en la nordslavaj lingvoj transprenis aldone la funkcion esprimi la aspekton, dum ekz. en la bulgara tiuj du kategorioj estas ankoraŭ apartaj (kp. Bertinetto/Delfitto 2000: 214‒217). Klara indiko por tio estas ankaŭ la ofta uzado de -ata por ripetataj faroj, kiuj unuope ja estas telikaj kaj do inklinu al -ita, sed kune formas unu, interne kompleksan, netelikan okazaĵon (Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte aĉetata de mi resp. La surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi, Ekzercaro, § 25, kp. ankaŭ Bertinetto/Delfitto 2000: 215).
Oni aldone konsideru, ke en la plimulto de la okazoj tiel detala distingado de tempaj procezoj, kian permesas esprimi la kunmetitaj tensoj, ne estas necesa: La kunteksto ĉion klarigas aŭ la parolanto entute ne volas sian eldiron precizigi, ĉar aliaj informaj eroj pli gravas. Kiel ĉiu parolanto de Esperanto scias, preskaŭ ĉiam sufiĉas la simplaj verbformoj, kaj trouzado de la kunmetitaj estas stilo ne nur peza, sed ankaŭ nenatura rigarde al la principo de lingva ekonomio. Sed la pasivo ne havas simplajn formojn, oni ĉiam devas decidi, kiun nuancon pligravigi per la elekto de -ata aŭ -ita, eĉ se oni ne volas aŭ entute scias. Tio verŝajne ege kontribuas al la necerteco rilate la uzadon de pasivaj verbformoj.
Resumante la ĉi-antaŭajn pripensojn, oni ne povas ne pensi, ke la ĉefa distingo inter -ata kaj -ita estas la esprimo de procezo kontraŭ rezulto. Tia opozicio kvazaŭ nature estiĝas el la tempa interpreta de la verbosistemo skizita supre kaj samtempe povas kontentige klarigi la Zamenhofan lingvouzon, kiu plejparte kongruas kun la itismo, sed devias de ĝi ĝuste en frazoj, kie kontraŭkutime la plenumiĝanta ago pli gravas ol ĝia rezulto (ekz. 2, 10‒13 kun -ata, laŭ aspektismo: -ita), aŭ netelika, durativa ado estas emfaze ĉesinta (ekz. 1, 4‒7 kun -ita, laŭ aspektismo: -ata ), aŭ la rezulto de telika, sed ripetata ago estas emfazata (ekz. 3, 8, 9 kun -ita, laŭ aspektismo: -ata).

5. Aspekto?

El la fakto, ke la rusa kaj pola versioj de la Fundamenta Gramatiko tradukas la ekzemplajn participojn farata kaj farita per respektive imperfektiva kaj perfektiva etnolingvaj formoj (делаемый/сделанный resp. czyniony/uczyniony), Lötzsch (1991: 411) konkludas, ke „sen la plej minimuma dubo“ la Esperantaj participoj diferenciĝas ne nur tempe, sed ankaŭ aspekte. Tamen la tradukoj ne devigas al tia konkludo, fakte, ĉu Zamenhof havis entute alian eblecon taŭge traduki la distingon de -ata kaj -ita ol per la najbara, sed miaopinie ne identa distingo imperfektiva – perfektiva? Se -ata/-ita esprimas, kiel la supra rezonado supozigas, opozicion procezo – rezulto, en la plej oftaj okazoj oni ja devas ilin rusigi aŭ poligi per aspekta opozicio.
Bedaŭrinde, ne multe helpas la esploro de Bertinetto/Delfitto (2000) pri la kombinado de telikeco kaj aspekteco en la latinidaj kaj angla lingvoj. Iliaj observoj, ke certaj subjunkcioj kaj adverboj regule havas la sekvajn kombinojn (Bertinetto/Delfitto 2000: 206),
aspekta resp. akcionala valoro de tempaj partikloj
jam en la rusa (kaj la pola) ne plu validas, pro la speciala kombino de aspekto kaj telikeco en ĉi tiuj lingvoj.
Esploro pri tiaj kombinaĵoj en la Zamenhofa korpuso donis nur malmultajn rezultojn, parte kontraŭdirajn. La sekvaj frazoj por tiu demando estas interesaj (eltiro):

    • Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita (Ekzercaro §25)
    • ŝia homa fiereco ne estis ankoraŭ rompita, ŝiaj fortoj ne estis ankoraŭ ruinigitaj (Marta)
    • Sed ne ĉio ankoraŭ estis finita. (Fabeloj de Andersen)
    • sed devus ankoraŭ esti kreita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • nia afero estis ankoraŭ tre malmulte konata en via lando (Kongresaj paroladoj)
    • ĝis ĝi estos portita sur la tombejon (Fabeloj de Andersen)
    • ĝis la demando estos solvita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • ĝis ĝi pli aŭ malpli frue estos plene efektivigita (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    • en la iom post iom akirata alkutimiĝo (Marta)
    • dum ĉio alia estis elmetita al ruiniĝado (Fabeloj de Andersen)
    • dum la kafo estis kuirata (Fabeloj de Andersen)

Ne eblas kongruigi la verbformojn de la ekzemploj kun aŭ la telikeca aŭ la aspekta kolumno de la supra tabelo.
Sed eble tio ja tamen donas informon: Ĉu eble ne la participo, sed la vera verbo esti (kiu estas aspektece kaj telikece neŭtrala) gravas por la kombino kun tiuj frazaj rimedoj? Mi ne aŭdacas decidi, sed la rezulto povus subteni la hipotezan sistemon, kiu baziĝas sur relativa tempindiko, kaj en kiu aspekteco kaj/aŭ telikeco estas nur kromsignifoj en konkreta frazo, kiuj aŭtomate estiĝas el la priskribata situacio – temas ja pri universalaĵoj, do la tuta demando ne estas, ĉu aspekto ktp. ekzistas en Esperanto, sed nur, ĉu ili estas devigaj.
Finante ĉi tiun enketon, oni nepre konsideru jenan demandon: Kiel jam montris la surprize oftaj trafoj por iĝi + -ita (kp. pn. 12), ofte la kombino esti + -ita ne nepre devas esprimi kunmetitan tenson, sed povus funkcii kiel esti + ajna adjektivo. Kiel esprimilo de rezulto -ita ja precipe taŭgas kiel kvazaŭ-adjektivo, kp. frazon kiel La fenestro estas fermita, entute ne eblas ĝin malfermi aŭ la Fundamentan Vortoj kunmetitaj [ja ne: kunmetotaj – C. B.] estas formataj… Tio signifas, la kombino esprimas staton je tempo difinita (de la tenso de esti). Ĉu eble en multe pli da okazoj de estis -ita Zamenhof intencis esprimi staton, kaj ne agon, kiel multaj itistoj poste interpretis? Kp. la polan, kiu entute ne tre ofte uzas la pasivon, kaj tiam pli ofte la kombinon być ‚esti‘ + perfektiva participo ol zostać ‚iĝi‘ + perfektiva participo, ankaŭ en okazoj, kie ekz. Germano uzus werden ‚iĝi‘ + participo preterita. Kp. frazojn kiel Leĝan sankcion ili ricevos nur en tiu okazo, se ili estos akceptitaj de la unua kongreso […] (antaŭparolo al la Fundamento), aŭ Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita (Ekzercaro, § 22) aŭ […] ĝis la piedoj estis kovrita de oficiala malvarmeco (Marta) – kiu decidu, kiam temas ankoraŭ pri la ago de la participo, kaj kiam pri ties rezulto? Helpetas la konsidero, ke la dua eblo akordas kun la hipoteza sistemo, kiu ĝis nun bone funkciis.
Oni do rajtas demandi, ĉu la hodiaŭa kutimo, uzi ekskluzive kaj larĝe la formon estis -ita por priskribo de procezoj konformas al la imitinda lingvouzo de Zamenhof.22

6. Konkludoj

Resume oni vidas, kiom komplika povas esti morfosintakso de ŝajne facila lingvo kiel Esperanto, kaj samtempe, ke la lingva analizo de la Internacia Lingvo ne atingis sian finon en la Plena Analiza Gramatiko. Se oni akceptas la ĉefajn rezultojn de ĉi tiu enketo, oni povas diri, ke la itistoj plejparte pravis rilate la participan uzadon de Zamenhof kaj intuicie ekkonis sistemon por bona Esperanto, sed ilia lingvoscienca klarigo ne plenumas kriteriojn de scienceco kaj ekzakto. La atistoj aliaflanke havis pli taŭgan teorian bazon, sed ĉi tiu kondukis ilin al malĝustaj konkludoj.
En ĉi tiu artikolo mi provis prezenti alternativan teorian klarigon, kiu praktike ne signifas renverson de la lingvo, sed tamen pli konformas al la nocioj kaj metodoj de la moderna lingvoscienco.
Ĉi tiu sistemo krome klarigas plimulton de la esceptoj rilate la itismon troveblaj ĉe Zamenhof, precipe, se temas pri la kombino de laŭdire nekongrua akcionala karaktero kun difinita participa finaĵo, ĉar la ĉi-tiea alternativa sistemo ne faras distingojn laŭ la signifo de la radikoj krom la lingve-tipologie baza de (ne)telikeco. Miaopinie la kaŭzo, ke tre malofte „verbo de daŭro sen rezulto“ (PAG-a termino) kombiniĝas kun -ita, povas esti parte etnolingva influo, parte la fakto, ke tia verbo post fino de sia daŭro ne postlasas rezulton, kiun -ita povus esprimi, ĉi tiu participo do uzeblas nur en la okazoj, kiam ilia okazotempo troviĝas antaŭ la referenctempo, por kio en la praktiko estas verŝajne malofta bezono, kp. ekz. la stile markitan Nun ĝi finis sian servadon kaj estis amita (Fabeloj de Anderesn). Finfine ŝajne eblas ambaŭ formoj, kp. la du sekvajn frazojn el Marta, kie simila enhavo havas tamen malsaman esprimon: ĝis nun ne konataj pensoj atakis la kapon de la juna virino, sed ŝi komencis sentadi ĝis nun ne konitan malfortecon. Eĉ la majstro ŝanceliĝas.

Literaturo kaj (grasigitaj) mallongigoj

Aktoj I = Aktoj de la Akademio. 1963-1967, Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto 9, Rotterdam – Paris s.j.

Bertinetto, Pier Marco/Denis Delfitto. 2000. „Aspect vs. Actionality: Why they should be kept apart“. En: Östen Dahl (eld.), Tense and Aspect in the Languages of Europe, Berlin – New York, 189‒226.

Helbig, Gerhard/Joachim Buscha. 81984. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Leipzig.

Lötzsch, Ronald. 1991. „Tempus, Passiv und Aspektualität im Esperanto (zur -ata-/-ita-Problematik)“. En: Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung (ZPSK) 44, 1991, 402‒414.

Miner, Ken. 2009. „Situacia aspekto en Esperanto“. http://lingvakritiko.com/2009/10/29/situacia-aspekto-en-esperanto/ [2013-12-20].

PAG = Kalocsay Kálmán/Gaston Waringhien. 41980. Plena analiza gramatiko de Esperanto. Rotterdam.

PMEG = Bertil Wennergren. 2013. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko 15.0, www.bertilow.com/pmeg/ [2013-12-20].

Velger, Helmuto. 1994. Kontribuoj al la norma esperantologio. Enkonduko, Ekspertizetoj, Kritikoj, Marburg.

Wacha Balázs. s.j. Iom pri tempo kaj aspekto. Nepublicita manuskripto, s.l.

Waringhien, Gaston. 21989. Lingvo kaj vivo. Esperantologiaj eseoj. Rotterdam.

Willkommen, Dirk. 22007. Esperanto-Grammatik. Hamburg.

Zamenhof, Ludwik L. 101991. Fundamento de Esperanto. Kun Enkondukoj, Notoj kaj Lingvaj Rimarkoj de D-ro A. Albaut. Pisa.

―. 181992. Fundamenta krestomatio de la lingvo Esperanto. Prinotita de G. Waringhien, Rotterdam.

―. 1992. Lingvaj respondoj. Plena kolekto. Jekaterinburg.

Apendico I: Esencaj atestoj el la Zamenhofa verkaro23

a) kun -ita:

    Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua. (Ekzercaro §12)
    Mono havata estas pli grava ol havita. (Ekzercaro § 22)
    La surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi. (Ekzercaro §25)
    Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita. (Ekzercaro § 25)
    Estu trankvila, mia tuta ŝuldo estos pagita al vi baldaŭ. (Ekzercaro § 2 5)
    Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj (Ekzercaro § 27)
    Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita. (Ekzercaro § 33)
    Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; (Ekzercaro § 39)
    viaj leteroj estas ĉiam skribitaj tute nelegeble. (Ekzercaro § 41)
    la pala delikata buŝo estis fermita kaj silenta (Marta)
    Ŝia domo, kiu estis iam aranĝita por ŝi de la amanta mano de la edzo (Marta)
    tamen post ne plena horo la teo estis trinkita (Marta)
    Ŝiaj okuloj ĉiam estis fiksitaj sur la nun jam pala vizaĝo de Marta (Marta)
    multe da havitaj zorgoj (Marta)
    apenaŭ kelke da fojoj vidita de ŝi (Marta)
    mia mano estas ĉiam malfermita por tiuj, kiuj suferas! (Marta)
    kiu en la daŭro de multaj jaroj estas jam elprovita en ĉiuj rilatoj (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)

b) kun -ata:

    Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. (Ekzercaro § 22)
    Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte aĉetata de mi. (Ekzercaro § 25)
    Mi sciigas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos pagataj de mi. (Ekzercaro § 25)
    tiuj objektoj, kiuj videble estis forprenataj de ŝi (Marta)
    pecon da pano sekan kaj malmolan, malsekigatan eble nur per larmoj (Marta)
    sur la freŝa buŝo aperadis petola rideto, kvankam tuj forigata, tamen sufiĉe montranta internan kontentecon (Marta)
    por ke en okazo de rifuzo de ŝia flanko vi ne estu elmetata al vana malagrablaĵo (Marta)
    disvolviĝadis la pensfadeno en humila, de neniu rimarkata virina kapo (Marta)
    Tiu ĉi strangeco tamen povas esti klarigata. (Nefermita letero al s-ro de Beaufront)
    la idiotismo povas tute oportune resti kiel “esperantismo”, se ĝi nur estos komune akceptata (Lingvo Internacia, 1905, p. 545)
    multaj verkoj estus skribataj rekte en tiu ĉi lingvo (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    Tamen pli aŭ malpli frue tabulo estas transmetata kaj la komunikiĝado estas aranĝata. (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)
    Esperanto bonege kontentigas ĉiujn postulojn, kiuj povas esti farataj al lingvo internacia (Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia)

Apendico II: Difinoj de kelkaj gravaj lingvistikaj kategorioj24

akcionaleco (Aktionalität, actionality)
semantika funkcikategorio karakterizanta la objektivan formon de eldiro rilate al la tempo
Ĉi tiu kategorio, universala al ĉiuj lingvoj, enhavas ĉiujn lingvajn rimedojn por difini, kiel aspektas la procezo aŭ stato, pri kiu temas, sendepende de la interrilato kun aliaj adoj (aspekteco) aŭ de la paroltempo (tenseco); tamen kelkaj ~oj nur en kunteksto klare videbliĝas. Ĉiu verbo jam enhavas difinita(j)n ~o(j)n, kiu(j) en multaj lingvoj estas ŝanĝebla(j) per vortfaradaj rimedoj (vd. akcionalo). Ekz. en Esperanto li daŭre demandas (=akcionala li demandadas); por la eroj vd. sube. ~o estas superkategorio de akcionalo:

akcionalo (Aktionsart, lexical aspect)
leksika formkategorio karakterizanta la objektivan formon de verba esprimo rilate al la tempo
En multaj lingvoj la akcionalecoj enhavataj en verbo estas ŝanĝeblaj per vortfaradaj rimedoj, laŭ pli-malpli regula sistemo; nur tiam oni parolas pri ~o; ekz. en Esperanto -ad, -iĝ-, -ig- k.a.

telikeco (Telizität, telicity):
(vs.) semantika kategorio karakterizanta verban esprimon laŭ tio, ĉu ĝi enhavas principan, naturan plenumiĝon en si aŭ ne
Laŭ tio oni distingas du kvalitojn: telika (havanta en sia signifo principan plenumiĝon) kaj netelika (havanta en sia signifo neniun principan plenumiĝon). Ili estas parto de ĉiu simpla radiko (ekz. aĉeti, morti devige havas finpunkton, kuŝi, ludi teorie ne), sed ankaŭ ŝanĝeblaj pere de vortfarado (eltrinki ion) aŭ dependa de la kunteksto (telike neŭtralaj verboj, kiel ekz. skribi, kiu estas en li skribas netelika, sed en li skribis du leterojn telika). La proksimeco al aspekto estas evidenta, kaj fakte la aspekto de la nordslavaj lingvoj (sed ankaŭ de multaj aliaj lingvoj) diakrone devenas de distingo telika-netelika, kio efikas tiamaniere, ke oni ekz. la pola per kutima verbformo povas esprimi samtempe telikon kaj perfektivon resp. netelikon kaj imperfektivon, sed ne telikon kaj imperfektivon kaj inverse, kio eblas ekz. en la bulgara, kiu distingas indikon de telikeco (prefiksoj) kaj de aspekto (tensaj finaĵoj). Temas pri du disigendaj konceptoj lingvaj25. Ekz. telikajn verbojn helpe de imperfektiva aspekto aŭ kuntekstaj rimedoj oni povas netelikigi, kp. Mi estas skribanta leteron.

aspekteco (Aspektizität/Aspektualität, aspectuality)
semantika funkcikategorio de la esprimiloj karakterizantaj adon laŭ ties enordigo en interna tempa kunteksto
Ĉi tiu kategorio estas universala al ĉiuj lingvoj; ĝi servas por strukturigi la internan sinsekvon de situacioj de eldiro sur enhava ebeno, sendepende de la absoluta tempo, laŭ subjektiva takso de la parolanto (kaj pro tio ne ĉiam paralele en la unuopaj lingvoj); por la eroj vd. sube. ~o estas superkategorio de aspekto:

aspekto (Aspekt, aspect)
gramatika formkategorio de la esprimiloj karakterizantaj adon laŭ ties enordigo en interna tempa kunteksto
Multaj lingvoj, ekz. la slavaj aŭ la latinidaj, gramatikerigis la enhavatan aspektecon de siaj esprimoj al deviga sistemo. Oni atentu, ke, kvankam ekzistas laŭprincipe nur du kategorieroj, la a.oj estas uzataj en la unuopaj lingvoj diversmaniere kaj kun tre diversaj aldonaj signifoj. Ekz. ĝeneralaj konstatoj, kutimoj ktp. estas esprimataj en la slavaj lingvoj per imperfektivo kiel nemarkita kategorio, en la angla per la perfektivo, dum la imperfektivo estas uzebla nur por aktuale disvolviĝanta ado (simile al la E-a participo en -ant-).

imperfektivo (Imperfektiv/Kursiv, imperfective aspect)
aspekt(ec)o karakterizanta adon kiel ne limigitan en la tempo, do kiel procezon aŭ staton
Ĝi sekve prezentas adon kvazaŭ de ene. Tamen ĝi estas kombinebla kun limhavaj esprimoj (ekz. telikaj), interterminaligante ilin. ~eco kutime esprimas ion laŭkvante nedifinitan, ekz. pola On pił piwo ‚Li trinkis bieron.’ (iom).

perfektivo (Perfektiv/Komplexiv, perfective aspect)
aspekt(ec)o karakterizanta adon kiel limigitan en la tempo, do kiel okazaĵon
Ĝi sekve prezentas adon kvazaŭ de ekstere, kun limigo. Tial ĝi ne estas uzebla ĉe adoj akcionale senlimecaj. ~eco kutime esprimas ion laŭkvante difineblan, ekz. pola On wypił piwo ‚Li trinkis la bieron.’ (la tutan glason). ~a aspekto kaj paroltempo ne kombineblas, ĉar aktuala, ankoraŭ daŭranta situacio ne povas esti prezentata de ekstere. Laŭforme prezencaj ~oj ĉiam esprimas ion specialan, esence ne ~an (ekz. habitualon).

tenseco (Temporalität, temporality)
gramatika funkcikategorio, kiu enhavas ĉiujn esprimmanierojn rilatigantajn adon al la tempo
Ĉi tiu kategorio, universala al ĉiuj lingvoj, esprimas aŭ rilaton al la tempo de la parolado aŭ al al alia tempopunkto, pri kiu temas. Krom la verba esprimo tio eblas per aro da diversaj lingvaĵoj, ekz. adverboj (hieraŭ, postmorgaŭ). ~o estas superkategorio de tenso. Laŭ la rilato al la nuntempo distingeblas tri subkategorioj:

antaŭtempeco (Vorzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas antaŭ difinita tempopunkto
Tiu ĉi punkto povas esti la nuno (ekz. Li venis hieraŭ) aŭ priparolata tempo (ekz. Kiam li estis alveninta, li ripozis iomete).

samtempeco (Gleichzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas dum difinita tempopunkto
Ĉi tiu punkto povas esti la nuno (ekz. Li venas nun) aŭ priparolata tempo (ekz. Kiam li estis eniranta, al li rigardis ĉiuj).

posttempeco (Nachzeitigkeit)
gramatika kategorio montranta, ke ado okazas post difinita tempopunkto
Ĉi tiu punkto povas esti la nuno (ekz. Li venos morgaŭ) aŭ priparolata tempo (ekz. Ĉar li estis alvenonta, oni purigis la tutan domon).

tenso (Tempus, tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo
Kutime tion plenumas la verbo, en E-o per la finaĵoj -as, -is kaj -os kaj la participaj finaĵoj. Kiel en la plimulto de la lingvoj ili montras nur rilaton, sen pli preciza indiko de la tempa distanco; tamen en kelkaj lingvoj ekzistas temp-spaca distingo ekz. inter hieraŭ kaj la tempo antaŭ hieraŭ.
Laŭ la maniero de la rilatigo oni distingas inter du specoj de tenso, absoluta kaj relativa:

tenso absoluta (absolutes Tempus, absolute tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo de la parolado
Refenca punkto de la ~o ~a ĉiam estas la nuntempo; ĝi enhavas do informon pri unu tempopunkto. En E-o tion esprimas la simplaj finaĵoj -as/-is/-os (kiuj neniam estas relativaj; ŝajnaj esceptoj klariĝas per la regulo de la nerekta parolo).

tenso relativa (relatives Tempus, realtive tense)
gramatika formkategorio montranta la rilaton inter ado kaj la tempo priparolata
Referenca punkto de ~o ~a estas virtuala tempopunkto, kiu malsamas al la nuntempo kaj dependas de la priparolata situacio.
Per tio ~o ~a tre similas al aspekto, tamen funkcias malsame. Ĝi estas antaŭ-, sam- aŭ posttempeca al alia (absoluta) tenso, do enhavas informon pri du tempopunktoj, aŭ en si mem, aŭ en la nepra kombino kun la absoluta tenso ene de eldiro.

verbvoĉo (≈diatezo; Genus verbi, voice)
gramatika formkategorio indikanta la rilaton inter la ado kaj la aktanto, al kiu la ado esprimata de verbo rilatas
Temas do pri indiko de la rolo kutime de la subjekto. Aŭ ĝi efikas per ago al io, aŭ ago efikas al ĝi, aŭ ĝi restas en stato (sen ajna efiko). Plej ofte aperas la sekvaj kategorieroj:

aktivo (Aktiv, active voice)
(ss.) verbvoĉo indikanta, ke la aktanto, al kiu la verbo rilatas, efikas per la ago al io; (vs.) nemarkita voĉo, kies valoro dependas de la signifo de la verbo
En strikta senco la a.o esprimas, ke la subjekto estas la aganto. Ĉi tiun funkcion ĝi povas plenumi ĉe minimume duvalentaj verboj, kiuj ebligas diatezan opozicion (transformon en la pasivon, vd. sube). Tamen, kiel kutime forme plej simpla kaj ofta verbvoĉo, ĝi estas semantike nemarkita kaj servas por esprimi diversajn diatezojn, depende de la leksemo (~a en labori, mediala ĉe ruliĝi, pasiva ĉe fali, stata ĉe esti).

pasivo (Passiv, passive voice)
verbvoĉo en akuzativaj lingvoj indikanta, ke la ago, kiun la verbo esprimas, efikas al la aktanto, al kiu la verbo rilatas, kaŭzata de alia aktanto
En kontrasto al la aktivo la ~o do ĉe minimume duvalentaj verboj ebligas direktigi la fokuson al la agato, for de la aganto, kiu eĉ ne devas esti menciita.

Rimarkigoj:

1. En la antaŭparolo al la tria eldono de la Plena (Analiza) Gramatiko de Waringhien/Kalocsay (PAG: 13).

2. Mi dividas verban adon jenamaniere:
semantikaj disdivido de verboj
Ekz. statoj estas esti, vivi, okazoj estas fali, dormi, aktivecoj estas iri, paroli, faroj estas fari, marteli. Kp. termine kaj enhave similan, sed iom alian dividon ĉe Miner (2009). Atentu, ke la kapablo formi personan pasivon en Esperanto ne estas ligita kun unuopa ada klaso, sed kun la valento de la koncerna verbo, tiel ke unuflanke statoj kiel vidi povas havi pasivon, aliflanke aktivecoj kiel vojaĝi ne; decidiga estas la kapablo alpreni rektan objekton.

3. Ekz. Wacha s.j. komprenas la terminojn perfektiva/imperfektiva plejparte en la senco de telika/netelika, kio lian rezonadon igas miskomprenebla por kelkaj lingvistoj.

4. Kp. ankaŭ la artikolon de Miner (2009), laŭ kiu la simplaj tensoj en Esperanto estas nemarkitaj rilate la esprimon de aspekto.

5. Ekzemploj kun la kunmetitaj tensoj: Tiam ni volis promeni, sed estis jam pluvante: paroltempo = nun, referenctempo = volis kaj estis, agotempo = pluvante (samtempe); Kiam mi venos, li estos jam foririnta: paroltempo = nun, referenctempo = venos kaj estos, agotempo = foririnta (antaŭtempe); Mi ja volas iri, sed estas pluvonte: paroltempo = referenctempo = nun kaj estas, agotempo = pluvonte (posttempe).

6. Kiel montras la kunmetitaj tensoj (vd. malsupre), estas iom pli komplike, ĉar ne ĉiuj rilatoj inter parol-, referenc- kaj okazotempoj estas konvene esprimeblaj per la simplaj tensoj. Atentu krome, ke en Esperanto oni depende de la esprimota temporilato tre konsekvence uzas la konvenan tenson (Morgaŭ mi iros al la kinejo, ne *iras, kiel oni povus diri ekz. en la pola aŭ la germana).

7. Tio proksimigus la simplajn tensojn al formoj de aspekto (aspektaj lingvoj kutime ne havas relativajn tensojn), sed kiel ni vidis, aspekteca valoro mankas en la Esperantaj tensoj, krome ŝanĝo inter ĉef- kaj subpropozicia tensaj sistemoj estus absurda.

8. Willkommen (2007: 51): „Bezugspunkt ist der jeweilige Sprecher in der jeweiligen Situation [Punkto, al kiu oni rilatas, estas la koncerna parolanto en la koncerna situacio]“.

9. Ekz. Ili ne sciis, ke trafos ilin malbonoZ

10. PMEG en § 33.8 donas ampleksan liston de vortoj, post kiuj sekvas nerekta parolo. PAG (p. 357) mencias, post kelkaj verboj povas sekvi subpropozcioj kun relativaj (= nerekta parolo) aŭ kun absoluttensaj predikatoj, ekz. mi vidis, kiel li kuris – mi aŭdis, kiel bruas la plandoj de l´ marŝantaj soldatoj. Tiel klariĝas ŝajnaj esceptoj kiel Nun la soldato sciis, kia eksterordinara fajrilo tio estisZ (Willkommen 2007: 54 – li mirige ne prikomentas la formon por li „neregulan“ estis).

11. Ekz. ŝajnis, ke pluvos (percepto) – li havis la opinion, ke ĉio prosperos – „esceptoj“: estis bona ŝanco, ke ne pluvis – li rakontis, kiel li procedos (PAG §§ 270/271); Post unu jaro la dua fratino ricevis la permeson[,] sin levi tra la akvo kaj naĝi kien ŝi volas (Willkommen 2007: 57). Restas nur tre malmultaj atestoj, kie oni ne trovas simplan klarigon, ekz. […] ŝi estis tiel bela, ke ĉiu povas vidi, ke ŝi estas vera reĝidinoZ (Willkommen 2007: 54). Ĉi tie oni eblu pensu pri vigla rakonto, do imago pri kvazaŭa nuntempo de la priskribata sceno, aŭ pri formo de ĉiamveraĵo.

12. Fakte serĉo por la kombino iĝis X-ita(j) en la Tekstaro rezultigas eĉ 25 trafojn (dum por la aliaj participoj multe malpli aŭ eĉ nul), sed parte en ili la participoj havas la karakteron de statadjektivoj (ekz. „la haŭto de miaj brakoj iĝis streĉita kaj malkomforta“, La ŝtona urbo), kaj parte ne troviĝas ĉe Zamenhof, sed ĉe unuopaj aŭtoroj aŭ en gazetoj (ekz. 11 trovoj en La majstro kaj Margarita, fragmentoj kaj sume 12 en Monato kaj La Ondo de Esperanto) kaj ne estas konsiderindaj bonstilaj, se eĉ ne eraraj.

13. Parolante ĉi tie pri „atistoj“ kaj „itistoj“ mi iom simpligas la faktan situacion, en kiu ekzistas diversaj skoloj de tempismo resp. aspektismo, sed mi ne volas ĉi tie skribi historian skizon de la esploroj, do en unuopaj detaloj la vidpunktoj de unuopaj aŭtoroj povus diferenci de la skolo atribuita al ili.

14. Waringhien (1989: 194 pn.) komprenas amita samtempa, sed la kunteksto tion neniel pravigas, krome ĝi estus malĝusta kaj laŭ atismo kaj laŭ itismo.

15. Kiel mi jam aludis en pn. 6, ne ĉiuj kombinoj de la tri pragmatikaj tempoj estas sufiĉe klare esprimeblaj per la simplaj verboformoj, nome tiuj, en kiuj la okazotempo troviĝas inter la referenc- kaj la paroltempo. Ekz. Mi volis eliri, sed videble estis pluvonte ≠ Mi volis eliri, sed videble pluvis.

16. Kp. krome la ekzemplojn en pn. 5.

17. Simpla testo por telikeco estas respondo al la demando „Ĉu li estas X-inta, se oni interrompis lin, kiam li X-is?“ – Provu ekz. kun skribi (netelika) kaj subskribi (telika).
La ununura kaj ĉi-kuntekste neglektinda netransforma verbtipo telika, kiun mi konas, estas formaĵo kiel la pola verbo doleżeć ‚kuŝi ĝis certa tempo‘.

18. Kompreneble, per la nura formo oni ĉi-okaze ne povas klarigi, kiu el la du partoj – efektiviĝo aŭ efekto (= rezulto) – pli gravas. Kutime la rezulto verŝajne estas pli interesa ol la ago, kiu ĝin efektivigis. Tio precipe validas en la pasivo, kiun povas formi nur transitivaj verboj, kaj transitivaj telikaj verboj ĉiam estas transformaj, do rezulthavaj. Oni do povas diri, ke la pasivo precipe taŭgas kaj sekve eble servas por esprimi rezulton, t.e. staton de la subjekto rezulte de ago, kiu al la subjekto efikis.

19. Kaj kompreneble la futuraj participoj, kies efektiviĝo troviĝas post la referenctempo. Ilin mi ĉi tie ne pli detale priparolos, sed parenteze mi volas esprimi mian malakcepton de la pozicio de Lötzsch (1991: 407), laŭ kiu -ota esprimas nepre devan modecon (deontische Modalität, deontic modality) kaj -onta prospektivon (prediktan modecon); ĉi tiaj kromsencoj povas sekvi simple el la lingva konceptigo de futuro, kies grado de realeco ja nepre dependas de la pritakso de la parolanto.

20. Kompreneble el pragmatika vidpunkto. Logike la rezulto de La letero estis sendita, t.e. la letero estis/as/os for, validas por ĉiam, sed el lingvokoncepta vidpunkto konsiderindas nur, ĉu la rezulto gravas por la referenctempo.

21. Se li konscius, li certe dirus ion pri la problemo, sed, kiel mi jam enkonduke skribis, ĝi ĝis 1957 restis nemalkovrita, kaj ne troveblas ajna mencio tiurilata en la Lingvaj Respondoj.

22. Pro tio estas bedaŭrinde, ke Waringhien – simile kiel en la okazo de la vortteorio – sukcesis voĉdonigi la Akademion favore al oficialigo de la itismo, kiu ne plene kongruas kun la lingvouzo de la (neŝanĝebla!) Fundamento.

23. Grasigo indikas Fundamentan fonton. Mi citas plejparte laŭ la Tekstaro, pro kio ne aperas paĝindikoj.

24. Ili devenas el frua malneto (per Vikipedia termino: ĝermo) de Lingvistika Vortaro (Livo), por kiu mi jam de multaj jaroj ne trovas la adekvatan tempon rilate pli- kaj ellaboron. Mi pardonpetas ĉiujn kolegojn, kiuj ekhavis esperon, ke ĝi baldaŭ aperos; tio ne okazos en la antaŭvidebla tempo.

25. Kion tamen multaj slavaj lingvistoj neas. Sed kp. la klaran disigon en la artikolo de Bertinetto/Delfitto (2000), kiu riĉas je ekzemploj kaj detaloj.

Kiom internacia estas via vorto?

La programo “Kiom internacia estas via vorto? / How international is your word?”, kiu estis lanĉita en 2012, ĵus estas adaptita al la apero de ses novaj traduklingvoj en Guglo.

Ili estas ĉiuj aziaj: la cebua, la java, la kmera, la laosa, la maratha kaj la mjaŭa lingvoj.

Kiel konate tiu programo, ĉe www.esp-evoluo.org, helpas doni respondon al la demando, kiel apliki la 15an regulon de la Fundamenta Gramatiko. Ĝi prenas tiun regulon serioza, en kiu Zamenhof uzas la terminon “la plimulto de lingvoj”, kaj donas diversajn eblecojn por interpreti la plimulto de lingvoj statistike.

Unua ebleco estas la klasika: Kiuj lingvoj en la tempo de Zamenhof estis la “civilizitaj” lingvoj? Tiam oni atingas liston da sep aŭ ok lingvoj, supozeble du ĝermanaj, du slavaj kaj du aŭ tri latinidaj.

Se kvar el tiuj lingvoj enprenis iun “fremdan vorton’ el sama fonto, la vorto povas senĝene (sed post pripensita adapto al la Esperanta ortografio) esti uzata en Esperanto,

Dua ebleco estas konsideri ĉiujn eŭropajn lingvojn, kiuj estas denaske parolataj de minimume tri milionoj da homoj. Ili estas 28 kaj la plimulto do estas 14 (aŭ pli, se vi volas).

Ĉar tia egaligo de ĉiuj lingvoj, de la litova al la franca kaj de la hispana al la dana ŝajnas neĝusta kaj arbitra, valoras esplori la taŭgecon de tute kontraŭa opcio: pesi la gravecon de ĉiuj lingvoj laŭ ilia nombro da denaskaj parolantoj. Por Eŭropo tio ŝajnas akceptebla ideo, ĉar la eŭropaj mondlingvoj (angla, franca, hispana, portugala) tiam pezas laŭ siaj nombroj da denaskaj parolantoj en Eŭropo kaj la angla en okupos dominan pozicion. Kontraŭe, la rusa havas la plej grandan pezon: 116.000.000 kaj poste la germana: 84.432.210. (Nombroj da denaskuloj povas esti eldatumaj aŭ ne-precizaj.)

Tria ebleco estas la plej radikala: konsideri ĉiujn lingvojn en la mondo kun minimume tri milionoj da denaskaj parolantoj (pluraj kunigitaj en tiel nomata “makrolingvo”, ekz. la ĉina). Ili estas, klasite laŭ kontinento de origino, 90 en Azio, 42 en Afriko, 36 en Eŭropo kaj 5 en Ameriko. Tiuj nombroj estas ankoraŭ nur teoriaj, ĉar la programo por kalkuli la gradon de internacieco dependas de la informoj de Guglo por kontroli ĉu lingvo enprenis iun fremdan vorton kaj Guglo traktas, krom Esperanton, nur 65 lingvojn. El tiuj 65 rajtos 57, laŭ la radikala apliko de la 15a regulo, decidi pri la sorto de fremda vorto, ĉar enestas en “Gugl Translejt” ankaŭ eŭropaj lingvoj kun malpli ol 3.000.000 da denaskuloj.

Ĉu la ĉina tiel ne decidos pri la internacieco de multaj vortoj? Ne, ĉar la ĉina estas denaske parolata de proksimume 20% de la tera enloĝantaro.
Aliflanke estas vero, ke “eŭropaj” vortoj tie malfacile povas gajni la plimulton, antaŭ ĉio, sen la helpo de parto de la 61% de la homoj kiuj loĝas en Azio. Al tio estas du rimedoj:

a) malaltigu la limon por akcepto de fremda vorto en Esperanto de 50% al ekz. 40%;
b) pesu la valoron de lingvo ne laŭ la nombro de denaskaj parolantoj, sed laŭ la nombro de potencialaj triagradaj (universitataj kaj altlernejaj) studentoj. La signifo de potencialaj bezonas tro da spaco por ĉi-tie ekspliki; mi donis al tiu kvanto la nomon “virtuala akademia valoro”. Por doni ideon de ĝiaj konsekvencoj: la ĉina havas proksimume 1.135 milionojn da ĉinlingvanoj kaj la angla 327 milionojn da anglalingvanoj, sed la v.a.v. de la ĉina estas “nur” 31,0 milionoj, dum tiu de la angla estas 23,4 milionoj.

Kiel kreinto de la programo mi ĝis nun determinis la gradojn (Zamenhofan, eŭropan, tutmondan, kaj la du lastaj laŭ nombro da lingvoj, nombro da denaskuloj kaj v.a.v.) de internacieco pri 238 vortoj, ofte kun mirigaj rezultoj, ekz. ke la vorto arsenalo estas inter la tutmonde plej internaciaj vortoj.

Mi rekomendas la pacienculojn inter la legantoj elprovi la programon www.esp-evoluo.org. Trairi 57 lingvojn por unu vorto kostas al mi maksimume 15 minutojn. Al vi, por la unua fojo, supozeble duonan horon, sed se vi estas sufiĉe cifereca, vi certe ĝuos pri la metodaro kaj la ricevataj informoj.

Sukcesa uzado via de la programo estos registrita kaj la rezulto – anonime – sendita al mia stokejo de gradoj de internacieco. Por demandoj kaj komentoj kontaktu johan.derks@gmail.com.

Pravigeblaj kaj ne-pravigeblaj uzoj de la ŝajnsufikso –iz

Kvanta resumo

107 vortoj estis inventaritaj, fontantaj el la Akademia Vortaro, la Tekstaro, Plena Ilustrita Vortaro kaj Reta Vortaro. Ili dividiĝas laŭ signifo en ok kategorioj, kun subaj proksimumaj priskriboj, kaj sekvataj de a) ilia nombro b) la plej taŭgaj laŭ mi finiĝoj, vicigitaj laŭ malgrandiĝanta ofteco:

  1. alfiksi al io substancon: 18; –i, –umi, –garni, –tegi, –aĵi
  2. provizi je iu nova aparato aŭ sistemo
    1. laŭ privata skalo: 5; –izi, –igi, priskribo
    2. laŭ ĝenerala disvastigo: 10; –igi, –izi, priskribo
  3. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato
    1. donante al ĝi eksteran econ: 4; –igi, –i
    2. penetrigante en ĝin novan substancon aŭ strukturon: 4; –igi, –i, priskribo
    3. por plibonigi ĝian kvaliton aŭ uzeblecon: 11; –izi, –igi
  4. uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko: 10; –izi
  5. plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun: 8; –umi, –igi, –i, priskribo, –izi
  6. funde ŝanĝi ion laŭ konsisto aŭ karaktero: 8; –igi, –izi
  7. doni iun senton aŭ emocian kvaliton: 8; –igi, –umi, priskribo
  8. restkategorio: 21; priskribo, –igi, –i, –iĝi

Intensa serĉado en la reto liveris 115 potencialajn esperantajn vortojn derivitajn per –iz, el kiuj 37 efektive estis trovitaj en esperanta kunteksto. Nur en du kazoj tiu uzo estis pravigebla: islamizi kaj kronizi. La aliaj 35 kazoj estis 26 kie –izi prefere estu –igi: acetalizi, aksiomizi, anglizi, formalizi, ĝeneralizi, idealizi, kapitalizi, konkretizi, kriminalizi, kristalizi, matematikizi, modelizi, neŭtralizi, normalizi, parametrizi, polimerizi, popularizi, racionalizi, realizi, sistematizi, specializi, strukturizi, vaporizi, virtualizi, vokalizi kaj 10 kun alispecaj alternativoj: acidizi à acidetigi, aŭtorizi à permesi, energizi à doni energion, fluorizi à fluoridumi, gudrizi à gudri, kateterizi à katetri, oleizi à olei, remparizi à rempari, sukerizi à sukeri, tetanizi à tetanismigi, tetanizi à tetanumi.

Inventaro 1

Laŭ Plena Ilustrita Vortaro la signifo de la pseŭdosufikso –iz estas:
1. apliki al io substancon 2. provizi je 3. apliki metodon elpensitan de iu.

En la eŭropaj lingvoj oni trovas amason da vortoj finiĝantaj je nacilingva ekvivalento de tiu sufikso. Tiam la finaĵo estas simila al –ize (angle, haitie), ‑isere (dane, norvege), –isieren (germane), ‑iseren (nederlande), –isera (svede), –iser (france), –izar (galege, portugale, hispane), ‑izzare (itale), ‑itzar (katalune), –iza (rumane), –iseer… (estone), –isoi… (finne), –izál (hungare), –izēt (latve), –izuoti (litove), ‑ίζεται (greke), –izovati (kroate), –izować (pole), –izovat (ĉeĥe/slovake), –izirati (slovene), ‑изирате (bulgare), –изирати (makedone), –изовать (ruse), –изовати (serbe) aŭ ‑изувати (ukraine).

Unue ni kolektu la vortojn je –iz en Esperanto:

  1. i.     Fundamentaj aŭ alimaniere oficialaj estas civilizi (F), kaŭterizi (F), improvizi (1OA), karakterizi (1OA), mobilizi (1OA), organizi (1OA), centralizi (3OA) kaj kateĥizi (katekizi, 3OA). Sed ili estas radikoj, do la finaĵo –iz ne havas la rolon de sufikso.

Ni serĉu plu en TdE[1]:

  1. ii.     arĝentizita, (d)arsonvalizita[2], asfaltizita, demoralizi, ekspertizo, ekzorcizita, evangelizi, ferizita, fumizas, galvanizita, hipnotizita, intelektizita, kanalizi, katalizi[3], kaŭĉukizita, klimatiza, komputilizita, legalizi, leŭkoplastizi, marmeladizita, orizita, planizita, pozitivizu, ŝnurizita, sterilizo, stigmatizi kaj vatizita.
    El tiuj la grase presitaj estas menciitaj en Plena Ilustrita Vortaro.

Krom ili PIV havas ankoraŭ aliajn je –iz:

  1. iii.     arbarizi, dentizi, elektrizi, erotizi, feltizi, finizi, gluizi, homizi, jonizi, judaizi, kandizi, kanonizi, kontenerizi, kuprizi, kurarizi, lignizi, magnetizi, mastizi, meĥanizi, metalizi, mitridatizinajlizi, nervizi, ozon(iz)i, paledizi, plastizi, polarizi, porfirizi, presurizi, ringizi, sekularizi (Z), signalizi, ŝaptalizi, ŝtalizi, terorizi, trabizi, tubizi, vaporizi kaj vaskulizi. Ili ĉiuj estas derivitaj de radikoj, ĉu oficialaj, ĉu novaj vortoj.
    Ankaŭ derivitaj, sed de propra nomo, estas jenaj verboj en PIV: faradizi, galvanizi, makadami, mercerizi, pasteŭrizi, ŝaptal(iz)i kaj, respektive de Faraday, Galvani, McAdam, Mercer, Pasteur kaj Chaptal[4].
    Krom tio ekzistas kompreneble radikoj je –iz, en kiuj la etimologia deveno estas facile divinebla[5]: aklimatizi (Z, de klimato), centralizi (de centro), ekvalizi (de egala), harmonizi (de harmonio), irizi (de iriso), liofilizi (supozeble de liofila[6]), lokalizi (de loko), traŭmatizi, urbanizi (de urbo) kaj vernalizi (de vernal = printempeca), vulkanizi (de vulkano) ktp kaj grupo da medicinaj terminoj finiĝantaj je ‑tomizi[7].
    Ĉi-tiuj vortoj ne multe interesas nin, ĉar ili ne estas rekte derivitaj de esperantaj radikoj aŭ novaj vortoj, kvankam en la fontolingvoj ili estas ofte rekoneblaj kiel derivitaj vortoj.
    Inspektado de Reva Vortaro liveras ankoraŭ unu ekstran derivitan vorton: oksigenizi kaj valorizi. Mi ankaŭ konsideris kelkajn vortojn proponitajn de Sergio Poprovskij en diskuto en revuloj@yahoogroups.com : militizi, ordizi, gasizi, akvizi, industriizi.

iv.     Kvara fonto estos la ideo, ke ekzistas multaj vortoj je –iz, kiujn ni ne trovis, sed kiuj eble jam estis ie uzitaj de esperantistoj, aŭ se ne, havas konsiderindan ŝancon esti ekuzotaj.
Sed ĉar ili estas ĝenerale malpli enradikiĝintaj ol la vortoj trovitaj el la supraj tri fontoj, ni klopodu unue trovi utilan klasadon de vortoj el la fontoj ii. kaj iii. La potencialaj novaj vortoj en Esperanto estos traktataj poste.
Provo je klasado de vortoj kun ŝajnsufikso –iz laŭ ties signifo en skribe uzata Esperanto

Gvidaj demandoj en la provo estos: Kio estas la signifo de –iz en la koncerna vorto? Ĉu la vorto estas tutmonde internacia  (laŭ www.esp-evoluo.org)? Ĉu por ĝi ekzistas taŭga sinonimo? Ĉu la trovita sinonimo povas servi kiel modelo por trovi sinonimojn por aliaj vortoj je –iz?
En tiu esplorado ni konsideros ankaŭ la priskribojn de la koncernaj vortoj en la retpaĝoj de SSV (http://www.bonalingvo.org/index.php?title=Simplaj_samsignifaj_vortoj) kaj en la tiel nomata Reta Vortaro aŭ ReVo (http://www.reta-vortaro.de/revo).
Strebante al plejeble granda diferencigo je signifoj, mi trovis jenajn kategoriojn:
1. kovri per substanco
2. provizi je iu aparato aŭ sistemo (laŭ tempo kaj cirkonstancoj limigita skalo aŭ laŭ ĝenerala disvastigo de nova teĥniko)
3. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato (provizante je iu ekstera eco, penetrigante en ĝin novan substancon aŭ strukturon aŭ por plibonigi ĝian kvaliton aŭ uzeblecon)
4. uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko
5. plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun
6. funde ŝanĝi ion/iun laŭ konsisto aŭ karaktero
7. doni iun senton aŭ emocian kvaliton
8. restkategorio

  1. La vortoj kiuj portas la signifon kovri per substanco estas: arĝentizita, asfaltizita, feltizi, ferizita, gluizi, kandizi, kaŭĉukizita, kuprizi, leŭkoplastizi, metalizi, najlizi, orizita, plastizi, ŝtalizi, vatizi[8]. Ili povas same bone esti prezentitaj de la verbo sen ‑iz: arĝenti, asfalti, felti, feri, glu()i [9], kandi, kaŭĉuki, kupri, leŭkoplasti, metali, (al)najli, ori, plasti, ŝtali, vati aŭ per arĝentumi, asfaltumi, feltumi, kaŭĉukumi, kuprumi, leŭkoplastumi, metalumi, najlumi, orumi, plastumi, ŝtalumi, vatumi.
    Ĉu la formoj je –um­ ne estas jam malnovmodaj?
    En kazoj, ke oni volas esprimi, ke oni alfiksas metala(j)n aĵo(j)n sur iu objekto, ofte el ligno aŭ ledo, por firmigi ĝin aŭ doni al ĝi uzeblecon, oni uzu garni: fergarni pordon (Z), fergarnitaj botoj[10], arĝentogarnita bastono, eventuale ankaŭ feltogarni (ĉar la felto ne estas integra parto de la feltataĵo[11]). Tial iuj metaloj donas okazon al du malsamaj vortoj: kupri, se temas pri elektroliza apliko de tavolo de kupro, kaj kuprogarni, se temas pri ornama fiksado de kupraj partoj sur uzobjekto.
    Anstataŭ kupri, metali, plasti, ŝtali oni ankaŭ povas diri kuprotegi, metaltegi, plastotegi, ŝtaltegi. Tiu formo enhavas la ideon, ke la kovrado estas tuta kaj ‑ supozeble – sufiĉe dika.
    PIV donas kiel signifon de felti: “Kunpremi mane au maŝine bestoharojn por fari felton”. Strange, kial ne feltigi?
    Al la kategorio de senafikasj verbigoj oni povas aldoni la vortojn, kiuj signifas aldoni iun ingrediencon: fum(aĵ)on, sukeron, salon[12].
    Kiam la intenco aŭ efiko estas ŝanĝi la aspekton aŭ guston de iu objekto per la suresto de fumo, oni diru fumaĵi. ReVo priskribas: “nigrigi per fumo” (vitraĵon), “saturi per fumo” (ŝinkon[13]).
    Kiam PIV priskribas fumizi kiel “blovi fumon sur plantojn por mortigi insektojn”, la fumo ne efikas kiel ingredienco aŭ kovraĵo sur la plantoj. Ĝi pli signifas krei brumon da fumo, kiel ankaŭ en la frazo “Ni ne havas elektran lumon kaj petrollampo fumizas.” [14] “Blovi fumon sur ion” en korekta Esperanto povus esti: fumaĵi [15] kaj “disvastigi malpuran fumon” fumaĉi.
    Tiel fumaĉi koheras kun la ne-transitiva signifo de fumi: ellasi fumon.
  2. La verboj kiuj signifas provizi je iu aparato aŭ sistemo, laŭ ajna skalo, konsistigas vastan kategorion. Tia kapablo povas rilati al elektreco, klimato de salono, militado, ordigo, hejtado, elverŝado de akvo el krano, komputiloj, plano ktp.
    1. Ni komencu kun tre fuĝema vorto kaj ĝiaj sambazaj verboj: elektrizi.
      – elektrigi
      Elektristo venas por instali elektran hejtadon. Li faras la hejtadon elektra. Ĉu li elektrigas la hejtadon? Mi dirus, ke jes. La trajno moviĝas per dizelo. Oni faras la fervojon elektra. Ĉu oni elektrigas la fervojon? Mi dirus, ke jes. Tiu vorto apartenas al kategorio 5.
      – Ĉar klimatizi estas simila vorto laŭ teĥnika branĉo, ni traktas ĝin ĉi-tie.
      Pro la konkurencado kun la vorto air conditioning ĝi havas nur limigitan internaciecon: 52,4% inter eŭropaj lingvoj, 29,4% inter la lingvoj tutmonde[16].
      Ĝi ricevas en la listo de “simplaj samsignifaj vortoj”[17] malrekomendon kun kiel alternativoj aerreguligi, malhejti. Malhejti estas ne-oportuna[18], eble aerreguligi. Ankaŭ la vorto klimatigi ne povas konkurenci kun klimatizi, se juĝi laŭ la trafoj en interreto. Tial, eĉ se kontraŭvole, ni devas akcepti klimatizi kiel novan vorton. Sed ĝia uzado ne konsistigas ĝeneralan argumenton por akceptado de la pseŭdosufikso –iz.

      elektrizi
      Se temas pri ĝenerala disvastigo de elektroproduktado kaj distribuado, kaj ne pri elektrigo de unu aparato aŭ unu fervojo, oni internacie parolas ĉefe pri electrification[19].
      Estus mirige esprimi la enkondukadon de elektra reto en vilaĝon kiel elektrigo. Ĉu la vilaĝo fariĝas elektra? Ne.
      Do kiujn valorpaperojn havas la pseŭdosufikso –iz?
      Sergio Poprovskij en revuloj@yahoogroups.com pledas por ĝi skribante:
      – ELEKTRIZI estas krei la infrastrukturon por uzi la elektron;
      – En matematiko, oni povas ORDIZI aron (difini ordorilaton, provizi la aron je ordo
      ) ktp[20]
      oni povas AKVIZI vilaĝon (krei la necesajn rimedojn por akvoprovizo kaj konekti al akvofonto)[21]
      – MILITIZI signifas prepari la landon por milito, tio estas afero kompleksa: oni bezonas militizi la ekonomion, oni bezonas eduki la landanojn, krei konvenan etoson ktp. Oni povas paroli pri ĉiu tasko aparte, tamen ankaŭ la ĝenerala koncepto estas bezonata (se temas pri serioza situacio).
      La derivaĵo estas sufiĉe kohera kun “elektrizi”, INDUSTRIIZI(ta), KOMPUTILIZI ktp
      .
      Kiom koncernas elektrizi, mi samopinias kun li. Vidu cetere elektrigi sub kategorio 5.
      Ekzistas aliaj kazoj de ĝenerala disvastigo de nova teĥniko: planification, ĝenerala provizado je gaso, poŝto, telefonado, konteneroj ktp. Ĉio tio ŝajnas sufiĉe interesa kaj alloga por kaj naturlingvemuloj kaj skemismemuloj, kiuj lastaj antaŭvidas serion da novaj vortoj finiĝantaj je –iz.
      Tamen oni serĉu eblajn alternativojn[22]. Vidu plue sub d.

      elektri
      La verboj elektri kaj elektrumi havas – laŭ ReVo – tri signifojn:

      1. i.      estigi sur materia objekto elektran ŝargon (per frotado aŭ konekto kun tensifonto)
      2. ii.      Meti sub la influo de elektro, kuraci per elektro
      3. iii.      Eksciti, entuziasmigi, movigi, skui

Mi konsentas pri la unua signifo. Laŭ kategorio 1. “kovri per substanco” povas esti esprimita per la senafiksa verbo aŭ per –umi, kvankam en ĉi-tiu kazo ne estiĝas kovra tavolo. La stango estas elektr(um)ita[23]. Ĝi ne estas nek fariĝas elektra. La sufikso –um ŝajnas al mi ĉi-tie malpli oportuna.
elektrumi[24]
Se drato estas elektra (kondukta je elektro, ne elektrita), tiam oni povas fari, ke elektro fluadas tra ĝi. Ĉu iu elektris la draton, provizis ĝin je elektro? Ne, tio ŝajnas al mi stranga por diri, kvankam fizike ĝusta. Ĝi ja signifus, ke oni povas elektri elektran draton. Kiel do esprimi ŝalti elektron?
Elektrigi la draton estas same ne-oportuna. Pli bone ni turnu nin al la sufikso –um. Elektrumi signifu meti elektran tension. Tio malfermas la vojon al ekzemple elektrumi barilon (por fortimigi la bestojn kiuj restu malantaŭ la barilo).
Ekzistas du aliaj uzmanieroj de la radiko elektro, por kiuj la difinitaj sufiksoj ne oportunas:
– Meti pacienton sub la influo de elektro, kuraci per elektro
– Eksciti, entuziasmigi, movigi, skui (el ReVo)
Ankaŭ tiam oni uzu elektrumi.

  1. Aliaj verboj pri organizeca aŭ socia ĝenerala disvastigo de nova teĥniko:
    Ni ankoraŭ ne traktis komputilizi (ekz. kompanion, landon), kontenerizi, meĥanizi (anstataŭigi malnovajn laborfortojn per maŝinoj, ekz. agrikulturon), motorizi (armeon) kaj planizi (ekonomion), nek la vortojn proponitajn de Sergio Pokrovskij (vidu sub b.): akvizi, gasizi, industriizi kaj militizi.
    Tiu specifa signifo de socia difuzado meritas esti dedistingita de la signifoj de komputiligi[25], kontenerigi (meti en konteneron[26]), kontenerkapabligi (havenon[27]), meĥanigi (la kalkuladon), motorigi (muelilon, teleskopon) kaj plani (ekz. vojaĝon), kiuj rilatas al laŭ tempo kaj cirkonstancoj limigita skalo.
    Elektrizi, kvankam ne-internacie11, estas sufiĉe, miaopinie, enradikiĝinta en la lingvo kaj troviĝas en ĉi-tiu signifo en PIV kaj en ReVo.
    Oni eble rimarkigos, ke la pli kutima internacia signifo de elektrizi (ekz. de la franca électriser) estas 1. ŝargi elektre 2. entuziasmigi, ekzalti, dum “provizi per instalado de elektra sistemo” estas redonata internacie per electrify, électrifier (elektrifiki[28]). Sed la emo enpreni vortojn el fremdaj lingvoj etimologie (tiel ke la signifo difinas la formon: –ifier/-ify à –ifiki) ŝajne ne estis sufiĉe forta. Venkis la analogeco inter la signifoj “disvastigo de nova teĥniko“: logikeco super etimologieco.
    – Kvankam komputilizi figuras nek en PIV, nek en ReVo ĝi ĝuste plenumas la kondiĉon de tutmonda internacieco[29] – pene, pro la konkurencado kun la ne-internacia vorto informatisation (el la franca).
    – Pri planizi, kiu, kiel pluraj aliaj vortoj je –iz, estas trovebla nur en PIV[30], mi hezitas, ĉar ekzistas alia maniero por distingi inter la du signifoj de planizi: planigi por la sistema aplikado de planado al iu makroprocezo kaj plani por fari planon. Ĝi estas ne-internacia. Vidu 3a.
    Dume oni povas ankoraŭ diri enplanigi[31], se temas pri pli sistema planado.
    – El la diskuto, farita de “revuloj” [32] oni ricevas la impreson, ke la plimulto inkliniĝas al militarizi, ne militizi (ankaŭ armeigi, militismigi kaj militistigi estis proponataj). Tio estas tute prava, ĉefe ĉar militarisation estas tutmonde internacia vorto[33].
    – PIV notas, ke la signifo de ordi kiel “meti ordon” estas arĥaika. Serĉo en Kukolo (Google) kaj Tekstaro konfirmas tion[34].  Tio malfirmigas la pledon de Pokrovskij12 distingi inter ordi (esti en ordo), ordigi (meti ordon) kaj ordizi (provizi je – matematike difinita – ordo). La nocion “provizi je ordo” PIV signifigas ordi. Ĉu tiu uzado estas ĝenerala, mi ne scias. Mi trovis ĝin ankaŭ ĉe Kiselman (Esperantologia Konferenco en Tel-Avivo 2000).
    – Mi ne trovis vorton en nacia lingvo, kiu redonas la signifon, kiun Pokrovskij atribuas al gasizi. Kion enhavas la infrastrukturaj ŝanĝoj por povi provizi loĝantaron aŭ industrion je gaso dependas de la lando, la energimerkato kaj la speco de gaso kaj entenas plurajn fazojn. Ne unu vorto povas priskribi tion.
    La lastan fazon de la infrastrukturaj ŝanĝoj oni povas priskribi per: konektado de la konsumantoj al la gasdistribua reto.
    Por akvizi validas same kiel por gasizi. Lastafaze la konsumantoj estas konektitaj al la akvodistribua reto.
    – La vorto industriizi, cetere same kiel la antaŭaj vortoj je –iz­ ne estas trovebla en Tekstaro. Anstataŭ industriizi oni trovas ekskluzive industriigi.
  2. provizi je io alia ol surfaca substanco aŭ aparato estas la baza ideo enhavata en arbarizi, dentizi, finizi, intelektizita, kurarizi, lignizi, magnetizi, nervizi, planizi, polarizi, ringizi, signalizi, stigmatizi, ŝnurizi, trabizi, tubizi, valorizi kaj vaskulizi.
    Laŭ tiuj vortoj iu fenomeno, aĵo aŭ eco estas atribuata aŭ penetras en iun sistemon, strukturon, objekton aŭ personon.

    1. Per intelektizi, magnetizi, polarizi[35] kaj stigmatizi oni indikas provizon je iu ekstera eco: intelekteco en proklamo[36], magneteca aranĝo al molekuloj en metalo, dupolusa elektra kampo al objekto kaj stigmato(j) en la korpon aŭ publikan bildon de persono. Kial oni ne simple uzis: intelektigi, magnetigi[37] kaj stigmatigi?
      Planizi vojaĝon aŭ restadon23, jam traktita sub 2d. en rilato kun nacia ekonomio, ankaŭ apartenas al ĉi-tiu kategorio kaj tiam povas pli bone esti esprimita per planienplanigi.
    2. Kurarizi, nervizi, oksigenizi, ozonizi, vaskulizi komune enhavas la ideon penetrigi substancon aŭ strukturon: la venenon kuraro en (homan) korpon, nervovojojn aŭ vaskulojn en korpoparton,.
      Por kurarizi, nervizi kaj vaskulizi ekzistas taŭgaj alternativoj: kurarigi, ennervigiprovizi je nervoj kaj envaskuligiprovizi je vaskuloj.
      Ozonizi akvon havas kiel celon malinfekti ĝin je protozooj kaj aliaj patogenuloj. Ĝi havas mem ne guston, do ne apartenas al la kategorio 1b. La substanco penetras en la fluidaĵon en la formo de gasbobeloj kaj atakante la mikrobojn aŭ spontanee ĝi malkomponiĝas. Ĉar la ozono ne restas, estas malpli ĝuste diri ozonizi ol ozoni. Ne estas mirige, ke PIV donas ambaŭ variantojn: ozoni kaj ozonizi, sed en la angla kaj franca lingvoj oni ĝenerale diras ozonation kaj ne ozonisation. Vidu https://en.wikipedia.org/wiki/Water_purification.
      La metodo apartenas laŭ sia signifo al la restkategorio 8. Vidu ankaŭ 5.
      ReVo havas alian difinon de ozonizi: “elektrizi[38] la oksigenon de l’ aero, por ĝin aliigi en ozonon”. “Aliigi en ozonon”, ĉu tio ne estas ozonigi?
      La ekzemploj en PIV povas fariĝi: ozonigita atmosfero, ozonita akvo, blankigi per ozonado.
      La signifo de oksigeni estas, laŭ ReVo: “oksigenizi, enmeti oksigenon en substancon, saturi ĝin per oksigeno”[39], tiel donante samtempe difinon de oksigenizi. Ĉar la vortoj en la franca, angla kaj germana estas “oxygenation”, “oxygénation”, “Oxygenierung ” (de sango, histo, akvo), ne enhavantaj sufikson –iz aŭ –is, ĉi-tie la vorto oksigenizi ne taŭgas.
      Por “doni oksigenon al akcidentinto” mi proponas “oksigenumi akcidentinton (homon kiu suferis akcidenton)”. Vidu kategorion 5.
    3. La verboj dentizi, finizi, lignizi, mastizi, ringizi, signalizi, ŝnurizi, trabizi, tubizi, valorizi kaj vulkanizi estas derivitaj de la nomo de aldonaj objektoj aŭ substanco, por plibonigi la kvaliton aŭ uzeblecon, ekzemple de rado (per dentoj), rekto (per finpunktoj +∞ kaj -∞), mineja galerio (per ligno, trabo), ŝipo (per masto), masto (per metalaj ringoj)[40], vojo[41] (per trafiksignaloj), libro (per fermŝnuro), ŝakto (per tuboj), variablo (per valoro) kaj kaŭĉuko (per pneŭoj).
      Escepte de signalizi, valorizi [42] kaj vulkanizi[43] tiuj vortoj ne estas etimologie rilataj al vortoj en fremdaj lingvoj. Ankaŭ ne ekzistas internaciaj vortoj kiuj povus servi kiel alternativoj.
      Analoge al vorto kia priplanti (Z)[44] por “provizi je plantoj” oni povus konsideri la alternativojn pridentigi, prilignigi, priringigi, prisignaligi, pritrabigi kaj pritubigi, sed mi ne trovis tiajn uzojn en interreto. Mi opinias, ke la supre menciitaj vortoj je –iz estas akcepteblaj. Aparta kazo estas arbarizi (nudajn montojn)[45].
      Rimarku, ke ekzistas ankaŭ signali[46] kaj ŝnuri[47], sed kun aliaj signifoj ol signalizi kaj ŝnurizi.
  3. Vortoj de la kvara kategorio uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko estas facile rekoneblaj: arsonvalizi (Z), faradizi, galvanizi, makadamizi, mercerizi, mitridatizi[48] kaj pasteŭrizi, ĉiuj nomataj laŭ la elpensinto de iu aparato aŭ metodo de kuracado ktp. Oni povas el propra faka scio aldoni aliajn: rentgenizi, ŝaptalizi, teslaizi, voltaizi.
    Mi opinias, ke por tiu speco de derivitaj vortoj la pseŭdosufikso –iz tute taŭgas.
  1. Ĉi-tiu kategorio enhavas vortojn signifantajn plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin, aŭ kuraci iun: ekzorcizi, elektrizi, hipnotizi, kurarizi, liofilizi, oksigenizi, ozonizi, polarizi kaj vaporizi.
    1. El tiuj la vorto hipnotizi estas pruveble tutmonde internacia kaj ne bezonas pluan diskuton. Tamen ankaŭ hipnotigi restas ebla.
      Ekzorcizi[49] estas supersufiĉa vorto, ĉar ekzistas ekzorc’, radiko kun verba karaktero. Do ne eblas derivi ekzorcizi de ekzorco.
      Por liofilizi ReVo proponas la vorton frostosekigi, traduko de la vorto por liofilizi el ĝermanaj lingvoj.
    2. La verbo elektrumi jam estas menciita sub 2c. por signifi, laŭ ReVo: “meti sub la influo de elektro, kuraci per elektro”. Tio estas analoga al la signifo de kurarumi. Por la signifo “eksciti, entuziasmigi, movigi, skui” vidu sub 7.
      Aliaj vortoj kun terapia signifo:
      Kurarizi (vidu ankaŭ sub 3b.) kaj elektrizi (vidu sub 2c.) miaopinie ambaŭ estu reprezentataj de sia radiko kun la sufikso –umkurarumi kaj elektrumi (vidu ankaŭ sub 7.). Tiel ili estas klare distingeblaj de kurarigi (venenigi) kaj elektrigi (fari elektra, ekz. hejtadon, vidu ankaŭ sub 2a).
      Alia substanco, kiu malofte estas uzata terapie, por desinfekti  vundon ekzemple, estas ozono. Kvankam mi trovis tiun signifon nur en fremdaj lingvoj, mi pledas, se bezonate, por ozonumi.
      PIV donas “ozon(iz)i akvon” por desinfekti kaj plibonigi la guston. Tiu signifo estas tiel proksime al la terapia ke mi rekomendas ozonumi.
      Ozonizi aeron” estas teĥnika procedo kiu kreas ozonon, do tiam oni diru ozonigi.
      Endoni oksigenon al vundito (tiun signifon ReVo tamen ne donas) povas esti nomata oksigenumi.
      Fine oni havas vaporizi kun la PIVa signifo “pritrakti per vaporo aŭ vaporigita substanco” (vidu ankaŭ sub 8.), ekz. artritan membron. Tiam oni pli bone diru vaporumi.
    3. Polarizi havas – internacie[50] – tri signifojn: 1. fari, ke elektromagneta vibrado okazu en unu ebeno (ekz. lumon per polariza filtrilo en sunŝirma okulvitro) 2. estigi starantan dupolusan elektran kampon en objekto 3. kreskigi la streĉiĝon inter (grupoj de) homoj per pliakrigo de ilia opinidiseco.
      La unua signifo apartenas al ĉi-tiu kategorio. La plej oportuna vorto por tio estas polarigi. Same en la dua signifo. Por la tria signifo vidu sub 7.
  1. Alia ne facile priskribebla grupo estas tiu de la vortoj evangelizi, harmonizi, jonizi, kanalizi (Z), legalizi, ordizi kaj sekularizi (Z). Mi karakterizas ilin kiel funde ŝanĝi ion/iun laŭ konsisto aŭ karaktero.
    Evangelizi kaj harmonizi ambaŭ estas tutmonde internaciaj, kun la rezervo ke la tutmondeco de evangelizi estas limigita pro tio, ke ĝi estas mezurebla nur en landoj, kie kristanismo estas iomgrade konata. Ili do estas laŭ difino de la 15a regulo de la gramatiko esperantaj vortoj.
    Jonizi ne estas tutmonde internacia kaj sendube devus esti jonigi.
    Por kanalizi mi proponas la vorton (en)kanaligi.
    Aparta kazo estas legalizi, ne tutmonde internacia kaj derivita de vorto, kiu nek mem estas tutmonde internacia. Legala simple estas laŭleĝa, do se jam legaligi estas pli bona vorto ol legalizi, ni eĉ ne bezonas sekvi tion kaj simple diru laŭleĝigi.
    Ordizi, vorto proponita de Poprovskij (vidu sub 2d.), povas esti reprezentata per ordigi.
    Sekularizi
    ne estas tutmonde internacia, sed povas esti esprimita per sekularigi.
    Demoralizi povas esti klasita en ĉi-tiu kategorio, kvankam ĝi estas enprenaĵo el fremdaj lingvoj kaj ne derivita de la esperanta radiko morala. La vorto estas tutmonde internacia kaj tial jam esperanta vorto.
  2. La sufikso –um miaopinie plej bone taŭgas por signifi doni iun senton aŭ emocian kvaliton. Tiel kun la vortoj elektrizi (en la signifo entuziasmigi, ekzalti), magnetizi (en la signifo hipnotizi[51]), marmeladizi[52], polarizi (en la signifo “pliakrigi opinidisecon”): elektrumi, magnetumi, marmeladumi, polarumi.
    Sed ekzistas vortoj kun la supra signifo, por kiuj la sufikso –um ne taŭgas: dramatizi, erotizi, terorizi (Z), traŭmatizi.
    Dramato ne ekzistas, nur dramo. Logika derivaĵo kun la celata signifo estas dramigi, sed ankaŭ dramumi eblas. La vorto dramatizi estas sufiĉe eŭrope internacia[53], sed ne tutmonde[54].
    Same pri erotiza: sufiĉe eŭrope internacia, sed ne tutmonde. Ankaŭ erota ne estas tutmonde internacia. Kontraŭe erotika (erotic anglalingve) estas internacia.
    PIV distingas inter erota (rilata al la seksa impulso ĉe homo kaj ĝiaj fizikaj kaj psikaj manifestiĝoj) kaj erotika (temanta pri amo, esprimanta seksan volupton, 3OA). Ĉar miaopinie erotiza havas la signifon de erotika, ties ĝusta alternativo estas erotikigi.
    Traŭmatizi estas rekonebla kiel tia en 24 el 28 eŭropaj lingvoj, sed ĝi ne estas tutmonde internacia. Laŭ PIV ĝi estas derivaĵo de traŭmato, sed en neniu lingvo kiu enprenis la origine grekan vorton τραυμα (traŭma), mi trovas konsonanton  t  aŭ similan al  t  post traŭma. Jes troviĝas en ili derivitaj vortoj kun  t, signifantaj traŭmojtraŭmatismo.
    Estas mirakle kiel tia vorto povus esti en vortaro, dum ĝi tute ne estas internacia, dum traŭmo havas altan tutmondan internaciecon[55].
    Malrekomendo de traŭmato kompreneble ankaŭ kaŭzas malrekomendon de traŭmatizi. Bona alternativo estas traŭmigi.
    Traŭmatizi estas rekonebla kiel tia en 24 el 28 eŭropaj lingvoj, sed ĝi ne estas tutmonde internacia.
    Ankaŭ terorizi, en PIV kaj jam uzata de Zamenhof, ne estas tutmonde internacia, kvankam 27 el 28 eŭropaj lingvoj enhavas ĝin. Anstataŭe oni uzu terorigi.
  1. Restis vortoj aklimatizi (Z), alklimatizi, ekspertiz(ist)o, ekvalizi, fumizi, globalizi, homizi, irizi, judaizi, kanonizi (Bein), komputilizi (en tri malsimilaj signifoj), lokalizi, ozon(iz)i, palatalizi, paledizi, porfirizi, pozitivizi, presurizi, sintonizi, sterilizi, ‑(ek)tomizi, urbanizi, vaporizi kaj vernalizi, por kiuj mi ne trovis komunan karakterizon.
    1. Kelkaj el ili estas tutmonde internaciaj: globalizi, kanonizi (en la signifo sanktproklami) kaj lokalizi.
    2. Aliaj povas, sen diskuto, esti anstataŭigitaj de ekvivalento kun –igi: sekularigi, steriligi.

Restas:

  1. aklimatizi (Z), alklimatizi
    La Zamenhofa vorto pruviĝas ne sufiĉe tutmonde internacia. Mi proponas alklimatigi, kiel jam la plimulto de vortaroj indikas.
  2. Ekzistas du vortoj kiuj praktike estas uzataj en sama signifo: eksperto kaj ekspertizisto. La unua estas tutmonde internacia, la dua – laŭ la strikta signifo de la sufikso –ist – estas ne ĝusta.  Ricevi “komision por proponi decidon pri iu duba afero aŭ por taksi la valoron de io” (la difino en ReVo) ja ne konsistigas apartan fakon, nek estas profesio (kvankam oni povus klopodi fari ĝin el tio). Ĝi estas supozeble portempa tasko sur iu profesia tereno. Oni nomu tian personon ekspertizanto, ne alie. Tiu uzado implicas kompreneble, ke oni akceptas ekspertizo kiel novan vorton, ĉar ĝi ne estas internacia.
  3. Por la faka vorto ekvalizi SSV donas la simpligon egaligi. Tio ne elvokas en mi la ideon de “ĝustigi aŭ korekti la relativajn laŭtojn de elektronika signalo”. Pro tio mi preferas ekvilibrigi, se oni ne volas akcepti ekvalizi kiel novan vorton.
  4. Homizi signifas, laŭ PIV: “Industrie modifi, por ke ĝi laŭkonsiste estu kiel eble plej simila al la homa lakto”. Mi trovis etimologie neniun rilaton kun vorto por homo en aliaj lingvoj. Por laiko la signifo de la vorto estas malfacile komprenebla. Multaj nacilingvaj vortaroj ne enhavas ĝin. La vorto ŝajnas al mi supersufiĉa. Oni havas plurajn alternativojn, ekzemple mamlaktecigi, bebocele modifi, aŭ povas alimaniere priskribi ĝin.
  5. Irizi ankaŭ meritas etimologian diskuton. Laŭ origina singifo ĝi ja havas rilaton kun la spektro de blanka lumo, montrata de ĉielarko. Laŭ mia scio la latina vorto iris eniris en Esperanton duforme: kiel nomo por la membrano en la okulglobo kaj por la iriza efekto, kiun tiu membrano fojfoje montras. Motivo por esplori ĉu la du vortoj ne estas derivitaj de la sama baza vorto iris. Pro tio mi inspektis la internaciecon de la vortoj por la angla iridescent (=iriza). Ĉar tio ne liveris sufiĉan tutmondan internaciecon, oni povas nur akcepti irizi kiel novan vorton.
  6. Judaizi signifas: “Observi la judajn morojn aŭ ritojn”[56]. En tio ĝi devias de la plej ofta signifo de vortoj en fremdaj lingvoj de la formo [nacieco; religianeco]+-iz: kultura aŭ politika influo al homoj, ecigi, anigi laŭ la ĉefvorto.
    La vorto ne estas tutmonde internacia.
    Ĝuste pro ĝia devia signifo, kiu havas neniun rilaton kun judigo kaj nur parte kun judiĝo[57], estas saĝe konservi la vorton en ĝia proponita formo kaj signifo.
  7. Komputilizita (alie ol en la signifo de socia difuzado de komputiloj; vidu por tio sub 2d.) troviĝas en Lingva respondo de Sergio Pokrovskij en La Ondo de Esperanto en kombino kun bildofarado.
    Komputilo estas derivita de komputi, do mi dirus simple komputita bildofarado, same kiel ekzemple komputita muziko.
    Mi serĉis aliajn signifojn de la angla vorto “computerize” kaj trovis ankoraŭ:
    1. meti en formon, kiun la komputilo povas uzi. Tiun signifon oni povas ankaŭ priskribi per taŭgigi/prepari (por komput(il/ad)o) aŭ antaŭkomputi.
    2. stoki en komputilo. Tio estas enkomputiligi.
  8. Palatalizi estas la fenomeno laŭ kiu la prononco de konsonanto, plejparte sub la influo de apuda sono, moviĝas en la direkto de la malmola palato, ekzemple k à ĉ, g à ĝ,  h à ŝ. La vorto palatalizi ne troviĝas en PIV aŭ Tekstaro kaj en retdiskutlistoj ĝi aperas malofte. Vikipedio donas la ĝustan formon palataligo palataliĝo. La sonoj ĉ, ĝ, ŝ k.s. estas palatalojpalatsonoj.
  9. Paledo estas  “laŭnorma transporthelpilo, plata, subveturebla per ĉareto por facila manipulado” kaj por paledizi vi trovos en PIV: “Kunigi pecvarojn tiel, ke ili estu transporteblaj per paledoj”. Sed en la fremdlingvaj difinoj oni trovas ankaŭ varian signifon, nome “transporti per paledoj”.
    Mi proponas por la unua signifo: porpaledi (kuniga fazo), surpaledigi (surpalediga fazo) kaj por la dua perpaledi. Paledizi estas supersufiĉa vorto kaj ne estas tutmonde internacia.
  10. Porfirizi signifas, laŭ PIV: “tre fajne pulvorigi medikamentan substancon per pistado sur tablo el porfiro”. Mi proponas uzi anstataŭe: (porfire) pulvorigi. La vorto porfirizi estas supersufiĉa pruntvorto.
  11. Pozitivizu estis uzata en artikolo en Monato: Vanesa suferigas vin. Sed, se ni pozitivizu la aferon, tio montras ke ŝi ne estas indiferenta por vi. Laŭ la preferata interpreto de la leganto, ni povas anstataŭigi la vorton per rigardu pozitive aŭ per traktu (la aferon) pozitive. Ne ekzistas argumenton por uzi ĉi-tie derivaĵon per –iz.
  12. Presurizi signifas “igi/teni la premon de aero, akvo aŭ alia substanco je antaŭdefinita alto”, ekzemple aviadilan kabinon aŭ internan ujon de reaktoro[58]. Taŭga alternativo ŝajnas al mi premkonserv(ad)i kaj premapliki. Presurizi ne estas tutmonde internacia.
  13. La vorto sintonizi aspektas al mi malĝusta, ĉar oni donas la ĝustan tonon al si, al sia instrumento (tiel mi analizas la vorton). Mi ne vidas argumenton por eviti agordi. Ĉu eventuale tonpreni estas taŭga? Ja alia ludanto donas la tonon kaj la agordanto transprenas ĝin.
  14. Vaporizi estas menciita en PIV kun la signifo “pritrakti per vaporo aŭ vaporigita substanco”, ekzemple drapon (vidu ankaŭ 5.). Tion oni povas anstataŭigi per vapori vaporaĵi (komparu fumaĵi).
  15. Urbanizi kaj vernalizi estas vortoj kiuj ne estas esperante derivitaj de radiko, tiel ke la juĝo pri uzado de –iz fakte ne devas ludi rolon. Malambaŭ estas internaciaj. Anstataŭ urbanizi oni miaopinie bone povas uzi urb(ec)igi. Por vernalizi mi ne trovis taŭgan alternativon. Ĝi estu nova vorto.
  16. La medicinfakaj vortoj, kutime aperantaj en paroj kaj finiĝantaj je –(ek)tomio kaj –(ek)tomizi­ (http://vortareto.free.fr/dictionnaire/indexdictionnaire.htm) povas oportune esti reprezentataj ankaŭ per la koncerna radiko (nomo de organo, prefere en Esperanto) kun –(el)tranĉo kaj –(el)tranĉi.

La vortoj pritraktitaj supre venis el tri fontoj: la Akademia Vortaro, la Tekstaro kaj Plena Ilustrita Vortaro (du aldone el ReVo).
Kvankam tiuj tri fontoj ne estas pruvite reprezentaj por la tuta vortaro de skribita Esperanto, oni povas rigardi ilin kiel la aŭtoritatan parton de tiu vortaro.
Kio nun estas la rezulto de la inventarado pri la uzado de la sufikso –iz en tiu parto?
Klare estas, ke la kategorioj 2. ĝenerala disvastigo de provizado je iu nova aparato aŭ sistemo kaj 3c. provizi je iu akcesoraĵo por plibonigi la kvaliton aŭ uzeblecon estas tiuj, kiuj plej multe invitas al uzado de la sufikso –iz.
Pri kategorio 2. sufiĉas kontroli ĉu la objekto de la ĝenerala disvastigo povas alpreni la kvaliton esprimita en la radiko de la vorto je –iz. Se jes, la alternativo de la sufikso –iz estas la sufikso –ig; se ne, la alternativo povas nur esti priskribo. Urbo ne povas esti elektra, do aŭ elektrizi aŭ priskribo. Hejtado povas esti elektra, do elektrigi hejtadon. Lando ne povas esti milita, do militizi aŭ priskribo, kiel militarizi (ĝi ja ne havas la radikon milit‘).
La nuraj ekzemploj de tutmonde internaciaj vortoj, kiuj estas supersufiĉaj estas hipnotizi (vidu sub 5.) kaj harmonizi (vidu sub 6.), ĉar la pure esperantaj vortoj estas hipnotigi kaj harmoniigi.
Evangelizi sub 6. fakte ne havas sufikson –iz aŭ tie ĝi estas eks-sufikso.

En la kategorioj 6. kaj 8. estas kelkaj vortoj, kiuj estas tutmonde internaciaj kaj pro tio jam povas havi –iz.
En la restkategorio troviĝas nur unu vorto, kiu povas esti konsiderata kiel ne-internacia vorto (almenaŭ ne tutmonde internacia), derivita per –iz kaj ĝenerale akceptita: ekspertizo. Ekvalizi kaj irizi ne estas oficiale derivitaj vortoj.

Inventaro 2

  1. iv.     Kvara fonto estas la ideo, anoncita jam en Inventaro 1, ke ekzistas multaj vortoj je ‑iz, kiujn ni ne trovis, sed kiuj eble jam estis ie uzitaj de esperantistoj, aŭ se ne, havas konsiderindan ŝancon esti ekuzotaj. Maniero por trovi tiujn potencialajn enprenaĵojn estas inspekti la vortostokon de verboj je –ize aŭ –ise en la angla, je –iser en la franca ktp, menciitan en la komenco de ĉi-tiu studo.
    Por trovi la plej gravajn inter ili ni limigu nin al tiuj, kiuj havas artikolon en la anglalingva Vikipedio[59]. Por plu selekti el inter ili, mi serĉis tiujn, kiuj havas tradukon en la franca, bazita sur la sama radiko kaj kunmetita kun la infinitiva finiĝo ‑iser. Tio reduktis la nombron de potencialaj enprenaĵoj al 166.
    Se la franca kaj la angla enhavas la saman vorton, tiam ekzistas granda ŝanco ke granda plimulto de la eŭropaj lingvoj[60] enhavas ankaŭ tiun vorton. Por samplo de sep vortoj[61] mi konkludis ke mezume 61% de ili enprenas vorton el la samplo[62].
    Mi esperantigis ilin per rekta anstataŭigo de –iser per –izi.
    Se nun tia enprenaĵo konsistas el ekzistanta esperanta vorto plus –izi, ĝi donos la impreson esti derivaĵo de tiu esperanta vorto pere de –iz.
    El la 164 vortoj restis proksimume 103, kiuj, se enprenitaj/enprenotaj facile povas esti konsiderataj kiel produktoj de la pseŭdosufikso –iz kaj tiam donos plian elanon al ĝi.[63] Montriĝas, ke 27 el tiuj 103 estas efektive troveblaj kiel esperantaj vortoj en la reto: 26%.
    Kiel ni traktu tiujn potencialajn derivaĵojn per –iz?
    Ni unue provu trovi subklasojn. Por vasta pritraktado ne estas spaco.

Provo je klasado de potenciale novaj vortoj kun ŝajnsufikso –iz laŭ ties utilo en Esperanto kaj proponado de alternativo(j)

  1. Potencialaj enprenaĵoj je –iz, kiuj unuavide havas taŭgan alternativon je –ig aŭ ‑:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
absolutizi absolutigi komercizi enmerkatigi,
surmerkatigi
alfabetizi alfabetigi konkretizi jes[64] konkretigi, realigi
aksiomizi jes[65] aksiomigi kriminalizi jes[66] kriminaligi
amerikanizi usonigi, usonizi kristalizi jes kristaligi, per klara
distingo marki
anglizi jes[67] angligi laikizi laikecigi
arabizi arabigi, arabizi matematikizi jes[68] matematikigi
banalizi banaligi modelizi jes[69] modeligi, simuli
bastardizi bastardigi modernizi modernigi
brutalizi brutali, brutaligi monumentizi monumentigi
burokratizi burokratigi nacionalizi ŝtatigi
deproteinizi senproteinigi neŭtralizi jes neŭtraligi
diagonalizi diagonaligi normalizi jes normaligi
diftongizi diftongigi paganizi paganigi
diskretizi diskretigi paralelizi paraleligi
dolarizi[70] dolarizi parametrizi jes parametrigi
estetikizi estetikigi polimerizi jes polimerigi
eternizi eternigi popularizi jes popularigi
familiarizi kutimigi privatizi privatigi
fetiĉizi[71] fetiĉigi racionalizi jes raciigi
fibrizi fibrigi[72] realizi jes realigi
formalizi jes[73] formaligi rusizi rusecigi, rusigi
fragilizi (pli)fraĝiligi sistematizi jes sistemigi
gramatikizi gramatikigi socializi societemigi,
socialigi
ĝeneralizi jes ĝeneraligi solenizi ceremonii, solenigi
hospitalizi enhospitaligi specializi jes specialigi
humanizi humanigi strukturizi jes[74] (en)strukturigi
idealizi jes[75] idealigi totalizi totaligi
ideologizi ideologiigi transistorizi[76] transistorigi[77]
idolizi idoligi universalizi universaligi
individuizi individuigi,
individuecigi
vaporizi[78] jes vaporigi
infantilizi infanecigi vektorizi vektorigi
islamizi jes[79] islamigi, islamizi vertikalizi vertikaligi
kanonizi[80] enkanonigi viktimizi viktimigi
kapitalizi[81] jes kapitaligi virtualizi jes virtualigi
kartelizi karteligi vokalizi[82] voĉigi
katolikizi katolikigi vokalizi jes[83] vokaligi

Iuj el la supre notitaj vortoj estas ankaŭ trovitaj kun alia signifo kaj tiam ne havas simplan alternativon:
Dolarizi (el dollarise): uzi la dolaron paralele al aŭ anstataŭ la hejma valuto kiel stokilon de valoro, unuecon de kalkulo, kaj/aŭ interŝanĝan valuton ene de la hejma ekonomio. Vikipedio uzas ankaŭ por ĉi-tiu dua signifo la terminon dolarigi.
Tio ŝajnas al mi ne-oportuna, ĉar supozigas, ke la propra valuto malaperas. Pro la ĝenerala disvastigo de tiu uzmaniero de dolaro (komparu meĥanizi, motorizi kaj aliaj sub 2d.) oni povas diri dolarizi. Tamen tiam, se la sama fenomeno okazas kun la eŭro, en sudorient-eŭropa lando ekz., oni diru ankaŭ eŭrizi.
Kapitalizi: ŝanĝi la financan strukturon de entrepreno per aldono de rezervoj al la kapitalo aŭ per redukto de la nominala valoro de akcioj kaj altiro de nova riskokapitalo. Ĝenerale: aldoni al la kapitalo.

Mi trovis du potencialajn esperantajn vortojn je –iz, kiuj estas esprimeblaj per la sufikso –: metastazizi (ne efektive trovita) à metastaziĝi; fibrizi à fibriĝi

Estas unu grupeto da vortoj, esprimantaj “procezon de alpreno de kulturo aŭ iuj karakterizoj de alia popolo” aŭ “la portadon al regiono sub dominado de iu popolo aŭ lando”, kiun mi volas trakti aparte: afrikanizi[84], amerikanizi, arabizi kaj rusigi.
Tiu grupeto povas facile esti plilongigita per vortoj kun similaj ideoj, kiaj hispan(ic)ize (hispanizi), islamizi, christianize (kristanizi), sinicize (ĉinizi)[85]. Pri ili mi faru jenajn rimarkigojn:

–      Se temas pri lando, la internacieco de la vorto kun –iz estas malfacile difinebla.
Afrikanize ne estas tutmonde internacia pro manko je lingvoj en kiu tiu ideo entute ekzistas. Ja la sociaj kaj politikaj ŝanĝoj kiuj iras kun la afrikanigo de la eks-kolonio nur efektis la mensojn de la koloniintoj kaj la koloniitoj kaj tial koncernaj vortoj nur eniris iliajn lingvojn. Same pri arabizi, hispanizi, sinicize. Nur amerikanizi montriĝas tutmonde konata ideo kaj estas tutmonde internacia vorto. Por Esperanto tamen tio ne povas havi konsekvencon, ĉar Ameriko estas kontinento, de kio Usono nur faras relative malgrandan parton. Se oni akceptus amerikanizi kiel vorton laŭ la 15a regulo, ĝi havus alian signifon ol atendata.
Alia problemdona vorto estas romanize, kiu – internacie – havas du signifojn: romi(an)igi (fari parton, kulture kaj/aŭ politike, de la Romia regno) kaj romiaĵigi (transliterumi al latinaj literoj). Dependas de la lingvo, ĉu la kuranta signifo estas la unua, la dua aŭ ambaŭ. Romanize estas tutmonde internacia vorto, sed oni ne povas esti certa, ĉu ĝi estas tutmonde internacia laŭ ambaŭ signifoj. Se oni konsideras la du ideojn kiel variaĵojn de pli vasta koncepto, nome de romiigi = romiaĵigi plus romi(an)igi, oni devus akcepti romanizi esperanta vorto laŭ la 15a regulo. Alia argumento por tio estas, ke romanizi havas ege grandan akceptiĝon en la eŭropaj lingvoj: 97% de la parolantoj povas rekoni ĝin en sia propra lingvo.
Kial tamen enpreno en Esperanton ne estus bona solvo?
La esperantigo romanizi sugestas, ke romana havas la signifon romiana romia. Laŭ PIV jes romana signifas “rilata al la antikvaj romanoj” kaj Zamenhof eĉ skribis “la romana fundamento de nia lingvo”. Tial estas malrekomendinde uzi la vorton romanizi en la senco romi(an/)igi[86]. Oni nur povus kompreni ĝin kiel “provizi je romanlibroj”. Se oni volas uzi la sufikson –iz, la nuraj logike defendeblaj formoj estas romi-iziromian-izi.[87]

Vorto kulturhistorie  proksima al romanize estas hellenize. Ĝi ne estas tutmonde internacia, sed kiel ideo tiom intime ligita al la Eŭropa estiĝo, tio ne estas rimarkiginda. Ene de la eŭropaj lingvoj ĝi estas tre internacia: 97,8% de la parolantoj povas rekoni ĝin en sia propra lingvo.
Malgraŭ la etimologiaj problemoj kun amerikanizi, romanizi kaj helenizi, mi opinias, ke la ĝenerala komuna ideo de tiuj vortoj, la akcepto de nova potenca ekonomio aŭ kulturo en granda parto de la tiutempe moderna mondo, estas tiel speciala, ke ĝi meritas “specialan” sufikson –iz, pli ol simplan –ig. Por solvi la etimologian problemon oni tamen devus elekti uson(an)izi anstataŭ amerikanizi kaj romi(an)izi anstataŭ romanizi. (Por elekti kun aŭ sen la sufikso –an, vidu piednoton 82.)
La jam menciitaj vortoj arabizi kaj ĉin(an)izi povus, ĉar ne tutmonde internaciaj[88], esti ekuzataj kiel novaj vortoj, kun risko de neakceptiĝo.

La alternativo estas rezigno pri –iz kaj uzado de arabigi, ĉin(an)igi, helenigi, romi(an)igi, uson(an)igi.

–      Se temas pri konvertiĝo al religio, la evidenta esperantigo estas islamanigi (ne: islamigi), kristanigi, ktp. (Komparu tamen judaizi – netransitiva verbo – kiu ne estas kompleta konvertiĝo al la juda kredo.)

–      Se temas pri influo de religio al la socio aŭ pri la emo (mis)konsideri  iun praktikon aŭ fenomenon de alia religio kiel konforman al la propra religio, oni povas uzi islamigi, judigi, kristismigi ktp. sed estus oportune akcepti islam(an)izi kaj kristanizi pro analogio kun arabizi, helenizi kaj romi(an)izi. La vorto krist(an)izi jam estas tutmonde internacia, islam(an)izi ne, sed ĝi estas samtiom eŭrope internacia kiel romi(an)izi kaj helenizi. Se do uson(an)izi, romi(an)izi kaj helenizi estos enprenataj en Esperanton, same devos esti kristanizi kaj islam(an)izi.

Resumon de la rezultoj kaj konkludoj pri ĉi-tiuj vortoj vi trovu en sekva tabelo:

internacia fonto internacieco ne trovita trovita
regnano
africanize eŭropa afrikanizi afrikanigi
americanize tutmonda usonizi usonigi, amerikanigi
arabize eŭropa arabizi arabigi
hellenize tutmonda helenizi helenigi
hispanicize, hispaniser eĉ ne eŭropa hispanizi hispanigi
romanize tutmonda rom(i/an)izi romanigi
russify eĉ ne eŭropa rusizi, rusif(ik)i rusigi
sinicize, sinify, siniser eĉ ne eŭropa ĉinanizi ĉinanigi
religiano
christianize tutmonda kristanizi kristanigi
islamize eŭropa islamigi, islamizi

Pro la tutmonda internacieco de kvar terminoj: americanize, hellenize, romanize kaj christianize kaj eŭropa internacieco de islamize, apud la fakto, ke la signifo de la procezoj pri kiuj temas havas parencecon kun la procezoj de ĝenerala disvastigo en kategorio 2b. mi pledas por la formoj kun –iz.

  1. Potencialaj enprenaĵoj je –iz, kiuj unuavide ne bezonas la sufikson –iz:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
apostrofizi apostrofi patronizi patroni
eksperimentizi eksperimenti publik/cizi publici
grafitizi grafitii sulforizi sulfuri
kateterizi jes[89] katet(e)ri terorizi terori
kritikizi kritiki vampirizi vampiri
narkotizi narkoti vandalizi vandali
parazitizi paraziti

Ĉiuj proponataj alternativoj estas troveblaj en verba formo en PIV, krom grafitii[90], vampiri [91]kaj vandali[92].

  1. Potencialaj entreprenaĵoj je –iz, kiuj havas aliradikan sensufiksan alternativon:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
aŭtorizi jes[93] permesi partikularizi specifi, detali
decimalizi dekumigi rojalizi promocii al reĝo
esencizi redukti al esenco vokalizi eligi proteston, reciti
  1. Potencialaj entreprenaĵoj je –iz, pri kies alternativoj mi hezitas:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
akcesorizi apudprovizi ? kalendarizi[94] pomonatigi, enkalendarigi ?
biologizi biolog-umi/-iigi ? operaciizi mezurebligi ?
ciklizi cikligi[95] ? penalizi penaligi ?
eksterizi[96] eksterigi ? potencializi potencialigi?
eterizi eter-umi[97]/-igi[98] ? spiritualizi spiritual(ism)igi ?
jurizi[99] jurecigi ? teksturizi teks-itigi/-aĵigi ?
  1. Kvina kaj lasta fonto konsistas el tiuj enprenaĵoj je –iz, kiujn mi hazarde trovis en interretpaĝoj:
esperantigo trovita? propono esperantigo trovita? propono
acetalizi[100] jes[101] acetaligi oleizi107 jes olei
acidizi jes[102] acidetigi plantizi jes[103] plantizi, priplanti44
energizi jes[104] doni energion remparizi jes rempari
fluorizi jes[105] fluoridumi sukerizi jes[106] sukeri
gudrizi jes[107] gudri (Z) tetanizi jes[108] tetanismigi
kronizi jes[109] kronizi tetanizi jes[110] tetanumi

Rekomendoj:

  1. La vortoj kiuj portas la signifon kovri per substanco same bone esti prezentitaj de la verbo sen –iz aŭ per –umi, se la formoj je –umi­ ne estas jam malnovmodaj:
    arĝenti, asfalti, felti, feri, glu()i, kandi, kaŭĉuki, kupri, leŭkoplasti, metali, (al)najli, ori, plasti, ŝtali, vati aŭ per arĝentumi, asfaltumi, feltumi, kaŭĉukumi, kuprumi, leŭkoplastumi, metalumi, najlumi, orumi, plastumi, ŝtalumi, vatumi.
    Alfiksi metala(j)n aĵo(j)n sur iu objekto, ofte el ligno aŭ ledo, por firmigi ĝin aŭ doni al ĝi uzeblecon, oni uzu garni: arĝentogarni, feltograni, fergarni, kuprograrni.
    Fojfoje ekzistas kvara ebleco, kun ­–tegi: kuprotegi, metaltegi, ŝtaltegi, se la kovrado estas tuta kaj ‑ supozeble – sufiĉe dika.
    Por esprimi aldonon iun ingrediencon al nutraĵo oni uzu senperan verbigon de la ingredienco: kandi, sali, sukeri.
    Ŝanĝi la aspekton aŭ guston de iu objekto per la suresto de fumo estas fumaĵi;
    “blovi fumon (sur plantojn por mortigi insektojn)”, povus esti: fumaĵi kaj “disvastigi malpuran fumon” fumaĉi.
  2. La verboj kiuj signifas provizi je iu aparato aŭ sistemo laŭ privata skalo (kontraŭe al ĝenerala disvastigo), havas la sufikson –ig: elektrigi, kontenerkapabligi, meĥanigi, motorigi. Escepto estas klimatizi, sed aerreguligi estas alternativo.
    Se temas pri ĝenerala disvastigo de elektroproduktado kaj distribuado, kaj ne pri elektrigo de unu aparato aŭ unu fervojo, oni  povas priskribi tion (konekti al la gasdistribua/akvodistribua reto) aŭ uzi la sufikson –iz: elektrizi, komputilizi, kontenerizi, meĥanizi, militarizi (ne militizi), motorizi, planizi. Escepto estas la vorto industriigi. (Industriizi ne estas tutmonde internacia.)
    Al tiu kategorio ankaŭ apartenas komputilizi. Ĝi estas tutmonde internacia vorto.
    Analogaj fenomenoj estas dolarizi kaj eŭrizi en la signifoj “uzi la dolaron/eŭron paralele al aŭ anstataŭ la hejma valuto”, kaj arabizi, ĉinizi, helenizi, hinduizi, hispanizi, islamizi, kristanizi, romiizi, rusizi kaj usonizi. Miaopinie la uzado de vorto de regnano aŭ religiano kun la sufikso –iz celas al historia procezo de asimiliĝado, dum la sama vorto kun –ig pli celas al la rezulto de konscia politika plano de la koncernaj gvidantoj.
  3. Provizi je iu ekstera eco (kiu ne tuŝas la esencon de la objekto aŭ fenomeno) ne estas esprimebla per –iz, sed per –ig: intelektigi, magnetigi, enplanigi (aŭ plani), stigmatigi.
    Penetrigi je iu substanco aŭ strukturo estas esprimebla per –ig (kurarigi, ennervigi, envaskuligi) aŭ per priskribo (provizi je nervoj/vaskuloj). Aparte: oksigeni (saturi je oksigeno).
    Se temas pri akcesora(j) objekto(j) aŭ substanco por plibonigi ies kvaliton aŭ uzeblecon, –iz­ estas taŭga sufikso: arbarizi (ekz. nudajn montojn), dentizi, finizi (aldoni finpunktojn +∞ kaj -∞), kronizi, lignizi, mastizi, ringizi, signalizi, ŝnurizi (provizi je fermŝnuro), trabizi, tubizi, valorizi (doni valoron al variablo). Por arbarizi kaj valorizi uzeblas sinonimoj arbarigi kaj envalorigi.
    Kun pluraj akcesoraj objektoj eblas alternativoj: pridentigi, prikronigi, prilignigi, priringigi, prisignaligi, pritrabigi kaj pritubigi. Sed ankaŭ ekzistas verboj signali kaj ŝnuri.
  4. Uzi metodon/aparaton elpensitan de la persono nomita en la radiko estas prefere esprimata per –iz:  arsonvalizi, faradizi, galvanizi, makadamizi, mercerizi, mitridatizi, pasteŭrizi, rentgenizi, ŝaptalizi, teslaizi, voltaizi.
  5. Plibonige trakti ion, ne kovrante ĝin estas esprimata en liofilizi (histon) kaj polarizi (1. fari, ke elektromagneta vibrado okazu en unu ebeno 2. estigi starantan dupolusan elektran kampon en objekto). Taŭgaj estas nur: frostosekigi kaj polarigi.
    Aliaj vortoj de ĉi-tiu kategorio havas sanigan celon kaj estu sufiksita per –umi anstataŭ –izi: elektrumi, kurarumi, oksigenumi (akcidentinton), ozonumi (akvon), vaporumi (pacienton aŭ ĝian artritan membron). Esceptoj estas hipnotizi, ĉar ĝi estas tutmonde internacia (kun hipnotigi kiel alternativo) kaj ekzorcizi, kio estu simple ekzorci.
  1. Se vorto finiĝanta je –iz esprimas funde ŝanĝi ion laŭ konsisto aŭ karaktero, tiam oni uzu –ig: jonigi, (en)kanaligi, laŭleĝigi (anstataŭ legalizilegaligi), ordigi (ankaŭ en la signifo provizi je difinita matematika ordo), sekularigi.
    Esceptoj estas demoralizi, evangelizi kaj harmonizi kiuj tri estas tutmonde internaciaj. Apud harmonizi tamen oni povas diri harmoniigi.
  2. Se verbo je –iz esprimas doni iun senton aŭ emocian kvaliton, oni uzu –umi en la kazo, ke la derivaĵo kun –igi jam havas alian signifon: elektrumi (en la signifo entuziasmigi, ekzalti) magnetumi (en la signifo hipnotizi), polarumi (en la signifo “pliakrigi opinidisecon”) aŭ –igi: dramigi (anstataŭ dramatizi), erotikigi (anstataŭ erotizi), terorigi, traŭmigi (anstataŭ traŭmatizi).
    Senti la stomakon superplenigita je iu nutraĵo ne povas esti reprezentita per la sufikso –iz, sed eventuale per –um.
  3. En restkategorio troviĝas
    1. specialaj kazoj, kie –iz estas neevitebla
      1. i.      en tutmonde internaciaj vortoj: globalizi, kanonizi, vulkanizi
      2. ii.      en eŭrope iugrade internaciaj vortoj, kiuj estas derivaĵoj de ne-esperanta radiko (aŭ de esperanta radiko kun ne-ĝusta signifo): centralizi, ekvalizi (kun alternativo ekvilibrigi), irizi, judaizi, lokalizi, vernalizi.
      3. ekspertizo, nova radika vorto, kun alternativo “fakula esploro”
      4. grupeto da signifoj, kiujn oni prefereble priskribu: mamlaktecigi, bebocele modifi (anstataŭ homizi), taŭgigi/prepari por komput(il/ad)o, antaŭkomputi (anstataŭ komputilizi, ekz. donitaĵojn), premkonserv(ad)i, premapliki (anstataŭ presurizi), produkti helpe de komputilo, komputi (anstataŭ komputilizi, ekz. muzikon), (porfire) pulvorigi (anstataŭ porfirizi), rigardi pozitive (anstataŭ pozitivizi), agordi, tonpreni (anstataŭ sintonizi)
      5. tiuj verboj, kiuj pluvivu sen afikso: ozoni, vapori (kun alternativo vaporaĵi)
      6. kelkaj signifoj kiujn oni povas esprimi per verbo je –ig aŭ – kaj eventuale prepozicia prefikso: alklimatigi (anstataŭ aklimatizialklimatizi), palataligi (anstataŭ palatalizi), urbecigi (anstataŭ urbanizi), enkomputiligi (anstataŭ komputilizi), (en)kontenerigi (anstataŭ kontenerizi), magnetigi (en la fizika senco, anstataŭ magnetizi), porpaledi, surpaledigi, perpaledi (anstataŭ paledizi), steriligi (anstataŭ sterilizi).

[1] Tekstaro de Esperanto, vidu http://tekstaro.com

[2] verbo nomita laŭ la franca kuracisto d’Arsonval. Pro tio du formoj: arsonvalizi kaj darsonvalizi.

[3] Ĝi ne enhavas radikon “katal”. Laŭ www.esp-evoluo.org tiu vorto estas internacia: 44,6% de la denaske parolantoj de lingvoj tutmonde rekonas ĝin en sia lingvo.

[4] inventinto de metodo por aldoni sukeron al la vinbersuko por altigi la alkoholenhavon

[5] Malpli facile divinebla por esperantisto aŭ sen rilato al la sufikso -iz estas ekzemple bankizo, franĉizo, krokizo kaj revizi kaj ĉiuj vortoj kiuj finiĝas je -lizi kun ties signifo “apliki metodon de solvado en likvaĵo” aŭ “malligi”: hidrolizi, katalizi, analizi.

[6] El traduko de GramTrans de Wikipedia artikolo pri “wetting”: Por ne-akvaj likvaĵoj, la esprimo liofila estas uzita por malaltaj kontaktaj angulokondiĉoj (t.e. ke likvaĵa guto havas grandan adheremon kompare kun sia koheremo – al la materialo de la plato sur kiu ĝi ripozas.)

[7] Pere de Lexique et dictionnaire médical français-espéranto mi trovis 108 vortojn, kies radikoj estas menciitaj en PIV (vidu http://vortareto.free.fr/dictionnaire/indexdictionnaire.htm): amniotomio, apendicektomio, arteriektomio, arteriotomio, brakotomio, ……………., uterektomio, uterotomio, vaginektomio, vaginotomio.

Etimologie tial povas ekzisti 108 parencaj terminoj amniotomizi, apendicektomizi, arteriektomizi, arteriotomizi, brakotomizi, ……………., uterektomizi, uterotomizi, vaginektomizi, vaginotomizi. En Vikipedio mi trovis jenan liston de medicinaj vortoj je –tomize en la angla: adrenalectomize, cardiectomized, gonadectomize, iridectomize, oophorectomize, splenectomize, sympathectomize kaj thymectomize.

[8] meti subŝtofon en veston

[9] Ekzistas nuancodiferenco inter gluaĵi (meti gluaĵon sur iu surfaco) kaj glui (alglui objekton sur alian objekton).
[10] En la traduko de La majstro kaj Margarita fare de Sergio Pokrovskij troviĝas pluraj verboj je –iz: ferizi, orizi, asfaltizi, kaŭĉukizi, ŝnurizi.
[11] feltizi la flankojn de pordo, la subaĵon de tapiŝo

[12] Sukerizi kaj salizi ne estas uzataj. Mi mencias salo kaj sukero nur por montri, ke la senafiksa formo estas la normala por “aldoni iun ingrediencon”.

[13] Marta aĉetis funton da fumaĵita ŝinko (Z).
[14] Varankin en Metropoliteno
[15] analoge al la signifo de – en gluaĵi, ankaŭ en PIV

[16] Se kalkuli laŭ la nombro da denaske parolantoj de lingvoj kun minimume tri milionoj da parolantoj, kiuj povas rekoni la vorton en sia lingvo.

[17] http://www.bonalingvo.org

[18] La humideco de la aero ankaŭ estas “reguligata”, aerreguligi estas ne-gracia vorto. Malhejti ne taŭgas, ĉar ofte klimatizado ankaŭ enhavas eblecon de hejtado.

[19] Tiu vorto estas pli internacia ol elektrizi (électriser), sed malambaŭ atingas la sojlon de 40% de la denaske parolantoj de la lingvoj tutmonde, parolataj denaske de minimume tri milionoj da homoj: électriser atingas 35,8%, electrification 39,4%. Sed ili deriviĝas, kune kun elektro, de sama baza radiko kaj tiam oni devas elekti kiu el la tri vortoj estu la radiko por vortformado en Esperanto. Tio evidente estu elektro.
Tiuj kiuj tenas, ke electrification estas sufiĉe tutmonde internacia (laŭ ilia interpreto de la 15a regulo) por esti rekte enprenita en Esperanton, uzu elektrifiki, kiel ĝin faras ekzemple Varankin en Metropoliteno.

[20] Plue li skribas: post tio oni povas ORDIGI tabelon el elementoj de tiu aro (aranĝi la erojn laŭ la ordo difinita per ordizo); post tio la tabelo ORDOS (estos en ordo).

[21] kaj AKVIGI miksaĵon de oksigeno kaj hidrogeno (transformi ĝin en akvon per bruligo)

[22] Analoge al perlabori (helpe de laborado gajni monon aŭ ion alian), oni povas – mi pensis – perelektri vilaĝon: helpe de elektro plibonigi la vivon aŭ subteni la industriiĝon en la vilaĝo. Tamen la analogeco ne estas perfekta. Analoga semantika strukturo estus: La vilaĝo perelektris prosperon.
Eble pli bona alternativo estus, analoge al pormilitigi por milit(ar)izi: porelektrigi (ideo de Fernando Maja pli juna): krei la strukturajn kondiĉojn por elektrigi.

[23] Kun arĝenti, asfalti, feri, kaŭĉuki, kuprizi, leŭkoplasti, najli, ori, ŝtali, vati oni ne havas tiun problemon, ĉar la radikoj ĉiuj havas o-vortecan karakteron.

[24] Sciantoj de la franca kaj angla lingvoj rimarkos, ke la sub c. priparolataj signifoj de elektri kaj elektrumi estas signifataj de respektive électriser kaj electrify.

[25] Vidu kategorion 7.

[26] http://epo.wikitrans.net/Grapple_truck

[27] El http://epo.wikitrans.net/Port_Authority_of_New_York_and_New_Jersey: La Haveno Newark-Elizabeta Marsoldato-Terminalo estis la unua en la nacio se temas pri kontenerigi, kie miaopinie pli ĝusta vorto povus esti kontenerkapabligi.

[28] Nun kreskas nova vilaĝo, kolektiva, brika, verda, elektrifikita!, Metropoliteno, Varankon, 1933

[29] Tio estas pli ol 40%. 41,7% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[30] planizita ekonomio, planizita urbigado

[31] En Vi povos jam planizi vian venontan restadon en Nepalo, Koreo aŭ Ukrajno. (http://www.pluezek-esperanto.net/indexeo.html) la vortoj planienplanigi sufiĉas. Restado ne estas komparebla kun ekonomio …

[32] revuloj@yahoogroups.com, de decembrofino ĝis januaro 2012a; vidu sub b.

[33] 2,9% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo. Du lingvoj ekster eŭropo estas enkalkulitaj, ĉar ili havas ion similan al “militar”, tamen sen rekonebla enpreno de la finiĝo “iz”: la kanara kaj la persa.

[34] La vortoj “ordis” kaj estas ricevas 1300 trafojn, “ordigis” kaj estas ricevas 82900. En Tekstaro (www.tekstaro.com) la rilato estas 1 kontraŭ 36.

[35] en unu el tri signifoj. Vidu sub kategorio 5.

[36] Roman Dobrzyński en Monato pri Proklamo dum Arkones en 2003: Ŝajnaj agoj kaj ŝajnaj sukcesoj ofte prezentiĝas en “intelektizita” formo kiel teorioj, rezolucioj, proklamoj.

[37] Oni povas opinii, ke elektrizi kaj magnetizi laŭ logiko devas esti traktataj same. Do se ŝargo je (stara) elektro estas esprimata per elektri (vidu 2c.), tiam ankaŭ oni diru magneti. La fizika bildo de ambaŭ fenomenoj tamen estas sufiĉe malsama. Ne ekzistas “magneta ŝargo” kiu akumulas ekstere, sed ĉiuj molekuloj aranĝiĝas laŭ la ekstere aplikata magneta kampo.

[38] Mi preferus elektri elektrumi, laŭ 2c.

[39] kun la ekzemplofrazo: La pulmoj oksigenas la sangon; la efiko estas plilarĝigi arteriojn, kaj tio plifaciligas la fluon de oksigenita sango al la koro. Laŭ PIV: oksigeni = miksi kun oksigeno

[40] Alia ekzemplo el PIV: ringizi tubon de kanono. La dua PIVa signifigo en “ringizi florojn” estas nekomprenebla al mi. El kukolado mi konkludas, ke ĝi povus signifi “meti artefaritan floron sur ringon”. Se tiel, oni pli bone diru “(ŝajn)florizi ringojn”.

[41] Mi trovis ankaŭ, en traduko de Le Monde Diplomatique, la figuran signifon: Du ambiciaj projektoj provas signalizi la sekvendan vojon. kaj en interreto: LEDs por signalizi la aparaton kaj detekti ĝin en kazo de nokta reakiro.

[42] Valoriser en la franca havas la signifon “pligrandigi la valoron”, sed la valoro de variablo povas havi la formon de teksto aŭ nombro sen iu rilato al kvalito.

[43] Vulkanizi estas tutmonde internacia. Respektive 42,6% kaj 48,7% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.
La radiko vulkano referencas al la sulfuro, kiu estas enmiksata en kaŭĉuko kaj estas tipa produkto de vulkanaj eksplodoj.

[44] Vidu ankaŭ PoMEGo-n, 38.4.2. kun interalie prisemi, prikonstrui, pripluvi.

[45] Don Harlow: “La bonaj gedioj arbarizis la usonan ŝtaton Oregonio; sed, kiel oni povas vidi kaj de la orienta stepo kaj de la valo de la rivero Willamette, ili ne tute arbarigis ĝin.”

[46] doni signalon

[47] fermi (libron) per ŝnuro; ŝnurizi: produkti ŝnuron (en libro por povi fermi ĝin).

[48] Preventi kontraŭ la efiko de venenoj, englutigante al la paciento pli kaj pli grandajn dozojn de la koncerna veneno: mitridatizita kontraŭ la vipurmordoj. (En 66 a.K. Roma generalo Pompeo, mortiiginte Mitrídaton sekvis al li kiel reĝo de Ponto. En la palaco de la sieĝito troviĝis kajero de Mitrídato. En la reĝa manskribado estis notitaj ĉiuj specoj de receptoj por aĵoj kontraŭ venenoj. Tiel Romo atingis la konon de la Mitrídata venenscienca kaj venenigokuraca heredaĵo.)

[49] maljuna servistino, duonblinda, iris en venta vetero kun brulanta karbo, por ekzorcizi sian malsanan bovinon (Patroj kaj filoj, Kazimierz Bein, 1909)

[50] Tutmonde ĝi ne estas sufiĉe internacia: 38,5% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo. Ene de Eŭropo 38,5% de la denaske parolantoj povas rekoni ĝin en sia lingvo, kvankam ne estas certe ĉu en ĉiuj tri signifoj.

[51] ili aliĝis al ĝi, magnetizitaj de la volo de l’ aŭtoroZ

[52] En la koncerna artikolo en la revuo Monato ne temas pri iu aplika metodo, sed pri sento de stomaka superpleniĝo je marmelado: Nur gustumi tiun siropon estas kiel engluti tutan poton da senpana marmelado. Oni restas marmeladizita kaj oni vomas dolĉaĵojn dum tuta semajno.

[53] 98,2% de la denaske parolantoj de eŭropaj lingvoj en Eŭropo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[54] Bonvolu kompreni, ke kvankam dramo estas tutmonde internacia, tio ne necese validas por dramizi. Multaj aziaj lingvoj konas la vorton dramo en iu formo, sed ne transprenis la ekssufikson –iz.

[55] 55,8% de la denaske parolantoj en la mondo, se enkalkuli nur la lingvojn kiuj havas minimume tri milionojn da parolantoj, povas rekoni ĝin en sia lingvo.

[56] PIV: En Hispanujo oni ŝtiparumis la judaizantajn kristanojn.

[57] kvankam PIV egaligas Judaismo al Judismo. Per tio iu speciala signifo de judaa, formale ne-ekzistanta vorto, forfalas, kio ŝajnas al mi etimologie ne dezirinda.

[58] Ĝi estas la unua reaktoro de tria generacio el tipo EPR (Eŭropa Presurizita Reaktoro)

[59] Vidu http://en.wiktionary.org/wiki/Category:English_words_suffixed_with_-ize kaj http://en.wiktionary.org/wiki/Category:English_words_suffixed_with_-ise.

[60] Por kalkuli tion mi prenis la 28 plej parolatajn lingvojn en Eŭropo.

[61] Tiu samplo estis: absolutize, aestheticize, alfabetiz(ation), americanize, arabisation, authorize, axiomatize.

[62] La plej enprenema estas la grupo de okcidentĝermanaj kaj latinidaj lingvoj: mezume 96% de ili enprenis arbitran vorton de la samplo; poste venas grupo de orientaj kaj mezeŭropaj slavaj lingvoj kun 64% de enprenantoj, grupo de sudslavaj lingvoj plus la albana kun 43% de enprenantoj, tri nord-ĝermanaj lingvoj plus la hungara, la litova kaj la helena kun 29% kaj du finantoj, la turka kaj la finna, kun 7%.

[63] Se kalkuli kun la fazado de enprenado de fremdaj sufiksoj, ke unue la vortoj portantaj la fremdan afikson estas importataj en sufiĉe granda kvanto kaj nur poste, pro analogio, sub favoraj kondiĉoj, la koncerna finiĝo aŭ komenciĝo de vorto prenas la gramatikan rolon de afikseco en novkreataj derivaĵoj.

[64] http://niajdeziroj.unblog.fr/page/14/: konkretizi lian egan revon

[65] IKU-libro 2005, eldono de UEA: La aliĝmaniero de la Sibiua Programo: aksiomizi kaj inspiriĝi de analogio.

[66] La leĝo 37 de la Nacia Transira Konsilio kiu kriminalizas ĉian ‘glorigon de la ………….’

[67] En eo-germana kaj eo-itala vortaroj: fari angla, traduki en la anglan.
En la angla la signifo de anglicize estas: a. ŝanĝi en karaktere anglan formon, sonon aŭ literumon, b : traduki propran nomon al la angla ekvivalento, ekz. Juan al John.

[68] La Sibiua Programmo ne deiras de la deziro, laŭeble matematikizi la lingvistikon. Signifo: priskribi en terminoj de matematika(j) ekvacio(j). Oni povus ankaŭ uzi matematikumi, sed tiu vorto jam ricevis la signifon pasigi tempon, okupiĝante per matematiko.

[69] La akvo estas la ĉefa aganto de la forceja efekto, ĝi estas 80-foje pli abunda ol la karbona dioksido sed modelizi la akvociklon estas tre malfacila

[70] en la signifo “meti la signon de dolaro”, ekz. en serion da ĉeluloj de Excel

[71] en la signifo “esti troe aŭ neracie dediĉita al persono aŭ afero”

[72] Fari tia, ke la fibroj apartiĝas el la tuto

[73] Enkondukaj teoriaj konsideroj ĉirkaŭ la temo “La nomigo en Esperanto kaj provo ĝin formalizi“, F.A. Pennacchietti

[74] Traduko fare de GramTrans: Ŝia porjunulara laboro kaŭzis la eltrovaĵon ke Hox genoj, kiuj povas strukturizi la korpsegmentojn de la bananmuŝo Bananmuŝo, ankaŭ (povas) strukturizi la korpon de C. elegans.
strukturizi = to pattern (laŭ GramTrans)

[75] por antauenpushi Esperanton ne sufichas katakumbe societe idealizi, glorifigi…au uzi heroan nomon.

[76] Ĉefa difino: ekipi (mekanismon aŭ cirkviton) kun transistoroj. Por la dua difino: “taŭgigi (sistemon, aparaton, industrion) por la uzo aŭ fabrikado de transistoroj aŭ por operacio per transistoroj”la propono transistorigi ŝajnas al mi malpli adekvata.

[77] trovita en traduko de GramTrans je artikolo en anglalingva Vikipedio: li estis la unua se temas pri transistorigi la dezajnon kaj igi ĝin komerce praktika.

[78] en la signifo de la franca vaporiser kaj la angla vaporise kiu estas tute alia ol tiu de vaporizi (drapon, artritan membron), kiel traktata en PIV. Vidu sub kategorioj 5. kaj 8.

[79] La Indonesiuloj allasis pli ol 1000 Islamistoj, la Lashkara Jihado por helpi peni Islamizi Okcidenton Papuan.

[80] La ĉefa internacia signifo estas sanktproklami. De tie venas ankaŭ la signifo de kanono, ne menciita en PIV: oficiala aŭ publike rekonata listo de la plej gravaj fenomenoj kiuj konsistigas iun formon de arto, scienco ktp., ofte ene de nacia kulturo. De tie enkanonigi: aldoni (iun verkon) al la kanono.

[81] en la signifo prenI la aktualan valoron de estontaj enspezoj

[82] en la signifo “fari (konsonanton) voĉhava”.

[83] http://eo.wikipedia.org/wiki/Biblia_Tetragramo: De post la jaro mil ĉirkaŭ (tiel!, JD) oni vokalizi (tiel!, JD) la Tetragranon per la vokalsignaj punktetoj de la vokalo de Adonai kaj Elohim.

[84] El tiuj afrikanizi ne figuras en la supra listo, ĉar africanize ne havas artikolon en la anglalingva Vikipedio.

[85] El tiuj sinicize ne figuras en la supra listo, ĉar la franca vorto estas sinisation. Similo validas pri la vorto hispan(ic)ize en la sekva frazo.

[86] Same la vorto romanigo en la Esperanta Vikipedio estas erara proponaĵo.

[87] Ĉu oni preferas romianizi ol romiizi, dependas de tio, ĉu oni konsideras la historian fenomenon el la vidpunkto de la individuo: ties pensmaniero, sinidentigo, vivmaniero, lingvokono pli ol evoluo, politike devigita – konscie aŭ ne – de la romiaj regantoj.

[88] La ideo arabizado estas donata de Google Translate en 20 el 28 eŭropaj lingvoj. El tiuj 20 17 havas ĝin en formo simila al arabize. Ili reprezentas 90% de la parolantoj de tiuj 20 eŭropaj lingvoj. Tutmonde la elcentaĵo estas 33% de parolantoj de 51 lingvoj tutmonde.
La fremdlingvaj formoj de ĉinizi estas tro malsimilaj: sinicize kaj sinification en la angla, sinisation en la franca, Chinesisierung en la germana ktp.

[89] http://www.uea.org/vikio/Marcelo_Casartelli: Oni povas kateterizi la arterion de reno. En enreta angla-esperanta vortaro mi trovis: kateteri, en japana-esperanta vortaro: katetri.

[90] Tamen el forumo de http://eo.lernu.net: mi ekzemple grafitiis dum multa tempo, tio estas maniero por fari tion, aliaj homoj vidi kion vi volas diri, mi nur volis diri “fiĝu ĉiuj vi!”!

[91] Tamen en www.liberafolio.org: la civita obsedo vampiri kaj vulturi mortintajn E-verkistojn kiel Waringhien aŭ Auld, ne plu kapablajn respondi aŭ sin defendi

[92] Tamen en retdiskutlisto de Estonujo: Sed ĉar neniu loĉas ene, acxuloj jam tuj eniĉis por ŝteli kaj vandali.

[93] Reinhard Haupenthal en Libera Folio: Char chi leteron mi sendos al kelkaj miaj korespondantoj (kiujn mi autorizas diskonigi au maldiskonigi ghin)

[94] el angla calendarize: a. plani, destini aŭ registri (ion) monatope b. noti horpunktan okazaĵon en kalendaron

[95] PIV: fari ferman ĉenon da atomoj, specife ĉe karbonderivaĵoj (laŭ anglalingva to cyclize);
http://www.esperanto.mv.ru/Arkivoj/Ekologio/elviv.html: cikligi la moviĝon de substancoj en bioto

[96] http://kikiworldonline.blogspot.com/2006/02/ma-thrapie-12.html: Pour moi et autres est une bonne thérapie. pour s’extériser, dire ce que l’on n’ose.

[97] anestezi per etero

[98] produkti eteron

[99] el angla judicialize kaj franca judiciariser

[100] laŭ la signifo de la anglalingva ekvivalento acetalize: transformi (aldehidon kaj alkoholon) en acetalo.

[101] La vortoj acetalizi, fluorizi, energizi kaj remparizi estas notitaj en http://
remush.be/etimo/etimo.xml.

[102] Christer O. Kiselman: Transitivaj kaj netransitivaj verboj en Esperanto

[103] Vidu Kudzuo en Vikipedio: “Oni uzis la planton en la 1930-aj jaroj por plantizi la strat-apudojn, por eviti la erozion.” PIV: priplanti

[104] el http://www.extraseintras.com.br/epr/dvepr015.htm: Nia dirigenta (diriganto?, JD) metis akvon kruĉon (akvokruĉon, JD) kaj nin orienti (orientis, JD) al drinki malmute de tio (tiele!) akvo por nin energizi.

[105] Kiom mi povis konstati, angla vorto “fluorize” ne ekzistas, ekzistas “fluorized” kaj “fluoridation” nur.

[106] GramTrans: “Nesentema sed zorgema patro (pozita fare de Armstrong) kun la malkapablo sukerizi malfacilajn temojn por lia filo. En PIV troviĝas nur sukeri.

[107] el e-libro de A. Blok: “Het Esperanto in Twintig Lessen”. En PIV troviĝas nur gudri kaj olei.

[108] laŭ la unua signifo de tétaniser el la medicinfaka Esperanta-franca vortaro de Blaise Berthonneau en http://www.linternaute.com/dictionnaire/fr: Provoquer des tétanies [Médecine]

[109] el René de Saussure, Fundamentaj reguloj de la vort-teorio en Esperanto: Ekzemple, sufikso iz signifas ‹ŝmiri per›, ‹ornami per›; nu, oni povas ‹kronizi (ornami per kronoj) tombon, ĉerkon›, aŭ ‹kronizi (ornami per krono) la pordon de luksa veturilo›, sed tiuj ideoj estas tute aliaj ol la ideo esprimita per la vorto kroni.

[110] laŭ la dua signifo de tétaniser (vidu la due antaŭan piednoton): Figer, paralyser d‘étonnement

Fandi kaj gisi


La abstrakta kaj la plursenca

Tre plaĉas al mi la vorto skribilo. Ĝi estas tre abstrakta, kaj en praktika komunikado povas anstataŭi dekon da pli precizaj vortoj (krajono, plumo, kreto, grifelo, peniko ktp), kiuj jes estas iam bezonataj, sed nur malofte. Tiaj abstraktaj vortoj faciligas la lernadon, kaj ebligas malfremdigi alicivilizajn realaĵojn (por eŭropano ne tuj evidentas ke peniko povas funkcii kiel normala skribilo en la tradicia kaligrafio ĉina).

Estas do tre natura ke la esperantistoj, komencante per Zamenhofo mem, ĉiam ŝatis tiajn abstraktajn vortojn. Tamen oni ne ĉiam konsciis, ke estas diferenco inter koncepte pura supernocio kaj vorto plursenca.

Por rusa lernanto estas iom ĝena, ke la vorto bona konfuzas la malsamajn konceptojn благой, хороший (bona vetero, bona novaĵo, bona fakulo) kaj добрый (bonkora). La dua estas subnocio de la unua — tamen ja aparta nocio, samnivela kiel bela, justa, honesta, kompetenta, sana ktp.

Tio estas falsa ŝparo, kaj ĝi havas sian koston. Tutegale oni bezonas vorton por добрый — kaj sekve oni kreas nelogikan kaj aparte lernendan idiomaĵon bonkora1. Paginte la prezon de la dua vorto, ni tamen nur duone solvis la problemon: ni jes povas neprigi la sencon bonkora, sed bona plu restas dusenca. Ni plu havas tiun malkoheron, ke

bona avo probable estas bonkora; sed
bona patrino probable celas la alian sencon,
bona knabo probable celas knabon bonkondutan

ktp.

Ankaŭ la antonimoj estas malsamaj: la malo de bonkora estas malica, la malbona vicpatrino ne taŭgas por esprimi la ideon malica vicpatrino. Do, bona estas same malbona kiel olda, kiu konfuzas la ideojn malnova kaj maljuna. «La bono» ne signifas «bonkoreco»n (kaj simetrie esceptaj estas la francaj «bonté» kaj «le bien»).

Tamen tiu mallogikaĵo estas pravigebla per la granda internacieco de la konfuzo; kaj malgraŭ la estetika malplezuro pri la mallogikeco, tiu konfuzo ne kreas grandajn malfacilaĵojn por la rusoj. Dum la esperantistoj de alilingva deveno probable ĝin simple ne rimarkas.


La senco de «fandi» ĉe Zamenhofo

Post la ĵusa enkonduka ekskurso ni transiru al la ĉeftemo de nia studo: la vorto fandi. La Universala vortaro ĝin jene difinas:

  fand`
    (fr) fondre
    (en) melt, cast
    (de) giessen, schmelzen
    (ru) топить, растоплять
    (pl) roztapiać

La tradukoj germana kaj angla malimplice atribuas al ĉi tiu verbo po du malsamajn signifojn:

  1. likvigi; kaj
  2. gisi, muldi per fandado.

La traduko franca estas unu, sed per verbo konfuzanta tiujn du signifojn. La tradukoj rusaj kaj pola donas nur la sencon likvigi, sen malpleja aludo al formodona gisado.

Do, Zamenhofo intencis ŝpari radikon laŭ la konfuza modelo franca: tion pruvas la germana traduko gießen. Kvankam li ankoraŭ iom hezitis, kion pruvas la okulfrapa malesto de la gisa senco en la tradukoj rusa kaj pola.

Tamen praktike uzata lingvo ne povas funkcii sen rimedo por solvi tian konfuzon; do, ankaŭ la franca posedas terminojn couler, jeter dans le moule por la gisa senco (eble Zamenhofo tion ne sciis).

Malgraŭ ĉi tiuj malestoj kaj hezito, oni trovas tiasencajn uzojn en lia verkaro. Ekz-e

ili faris al si fanditan bovidon kaj adorkliniĝis al ĝi [Eliro, 32:8]

Por kompreni la strangan dusencecon de la verboj franca kaj esperanta necesas reveni al Latino. La etimo fundo, fundere signifas verŝi — kaj pli ĝenerale fluigi:

  lacrimas fundere — verŝi larmojn
  aes fundere — fluigi (likvige fandi) kupron
  glandes fundere — verŝi (gisi) kuglojn

La metonimio verŝi por la formodona signifo estas tre internacia — ĝin uzas la lingvoj germana, ĉiuj slavaj, latinidaj (interalie la franca couler) … Formon donas ne likvigo (ĝi la formojn neniigas), sed verŝado en la muldilon. Tamen ĝuste ĉi tiun verŝan sencon la verbo fandi malhavas («fandi larmojn» normale ne eblas), ĝia ĉefsenco estas likvigo. La plursenceco de la verbo latina estas maloportuna — sed almenaŭ ĝia logiko estas komprenebla.

Eĉ kun tiu klarigo la ambiguo estas ĝena, ĉar la du signifoj de la verbo prezentas kontraŭojn:

fandi statuon = malkrei, likvigi statuon;
fandi statuon = krei, gisi statuon

Ekz-e la fandita bovido ĉi-supre — kaj la detrua fandado jene:

unu posttagmezon tondro (t.e. fulmo — S.P) fandis sur Kapitolo bronzan statuon de Cereso
[H. Sienkewicz, tr. Lidia Zamenhof: Quo vadis, ĉap. 58ª].

Por akiri favoron de siaj dioj la romanoj fandis iliajn orajn statuojn.

Por pagi tributon al la vandaloj la romanoj fandis orajn statuojn de siaj dioj.

Kaj jen konfuzo inter likvigo kaj glaciigo:

De la spiro de Dio venas frosto,

Kaj vasta akvo fariĝas kvazaŭ fandaĵo [Ijob, 37:10]

Fojfoje Zamenhofon tiu ambiguo ĝenis kaj li provis ĝin eviti uzante elfandi por la mulda senco:

cent kikaroj da arĝento estis uzitaj por elfandi la bazojn de la sanktejo kaj la bazojn de la kurteno [Eliro, 38:27].

La intenco de tiu derivaĵo estis simila al tiu de eltondi, eltondaĵo; tamen la analogio estas falsa, ĉar ne la likvigo estas la formodona ago, sed enmuldiligo. Kaj la natura signifo por elfandi, konforma al la interna logiko de Esperanto, estas ekstrakti per fandado (elfandi feron el erco, plumbon el alojo ktp — elfandi estas la logika kontraŭo de kunfandi); tia signifo estas fakte atestita en la lingvo, ekz-e

ekzistas ankaŭ kiuj opinias, ke nun ĝi (la Eklezio — S.P.) estu ĵetita en fornon, por ke la pura oro estu elfandita2.

Ĉi tiu estas tria signifo de la zamenhofa fandi kaj de la franca fondre (ruse por ĝi ekzistas apartaj verboj выплавить, вытопить, la germana havas ausschmelzen kaj verhütten):

vane fandis la fandisto: la malbonuloj ne apartiĝis [Jer 6:29]
плавильщик плавил напрасно, ибо злые не отделились
in vain hath a refiner refined, the wicked have not been drawn away

Atentindas ke la vorto fandisto en la zamenhofa uzo indikas du malsamajn metiojn (ruse плавильщик kaj литейщик).


La verbo «gisi»

Male ol pri la dusenca «bona», la trisenca konfuzo en «fandi» estas neinternacia. Tial sufiĉe frue oni ekuzis apartan vorton gisi (laŭ la germana gießen) por la senco

Fari objekton el fandebla materialo (metalo, vakso, vitro ktp), verŝante likvan fanditan substancon en malplenan ujon, kaj lasante ĝin tie solidiĝi kaj akcepti la formon de tiu muldilo:
gisi statuon, kanonon, sonorilon; gisita krado ktp

La solvo estas perfekta; tamen la francaj aŭtoroj de PV ĝin ne komprenis, kaj difinis la verbon gisi maltrafe:

gis·i [Teĥniko]. Fandfari, elfandi feron, verŝante (!) ferminaĵon kun karbo en specialajn fornegojn.

Per si mem la verbo fandfari ne estas klara; ĝi eble povus esprimi ion per konvencio, sed fakte ĝi ne estas uzata, kaj sekve nenion klarigas en la difino. La posta teksto difinas la trian sencon de fandi (la ekstraktan), tute malakorde kun la germana etimo kaj la intenco de ĉi tiu prunto.

En tiu misdifino interesa estas la vorto elfandi. Evidente, la PV-aŭtoro ne scipovis la germanan, kaj serĉis klarigon; probable la klarigo estis «fandfari, elfandi» — en kiu la vorto elfandi celis la zamenhofan sencon de mulda elfandi; sed ĝin la PV-aŭtoro miskomprenis laŭ la lingva logiko en la senco ekstrakta, kaj kompletigis la difinon tiusence.

Rezultas absurdo: por apartigi la sencon schmelzen (aŭ pli speciale, verhütten) disde la senco gießen, PV rekomendas esprimi la unuan per adaptita sonformo de la dua…

Krome, interesa estas la vorto verŝante aplikita al ŝuteblaj substancoj solidaj. Probable ankaŭ tiu misuzo estas senkonscia tributo al la prasignifo germana. Ankaŭ poste, en la difino de gisado, la ekzemploj ŝajnas rilati al la specoj de muldiloj, do ne al Verhüttung sed al Gießen: «seksabla, verdsabla gisado; tera gisado».

La ĝustan sencon de gisi prezentas la vortaro esperanta-franca de Varingjeno3 kaj multaj aliaj tradukvortaroj:

gis/i fondre (dans un moule), jeter en fonte
gis¦i vt лить, отливать (металл)4
gis/i cast, found (iron)5

ktp. Tiu ĝustasenca gisi, gisado troveblas en diversaj tekstoj — en Vikipedio, en revuoj, en romanoj:

la ordeno (krucista) aparte fieris pri gisado de grandegaj kanonoj
[H. Gorecka: Paĝoj el la historio de la Sukcena Lando. LOdE. N-ro 134 (2005:12)]

La precizigon, ke temas pri metalo (ruse) aŭ eĉ pli speciale fero (angle) oni interepretu ne tro limige, sed kiel ekzemplon indikantan la celatan sencon de verbo nacilingve pli ĝenerala: ruse por la kontrasta senco eblus verŝi akvon; angle, ĵeti rigardon ktp. En la reala uzo de la esperanta gisi (samkiel en la uzo de ĝia germana etimo) oni trovas ankaŭ objektojn gisitajn el bronzo, vitro, plasto, ĉokolado ktp.

Gisfero

Alia metalurgia termino mankas en la klasika Esperanto: nomo por feraj alojoj entenantaj pli da karbono ol ŝtalo (do, pli ol 2%). La rusa lingvo uzas prunton el lingvoj tjurkaj: чугун, terminon same simplan (unuradikan) kiel la komplementa termino ŝtalo. Pliparto da lingvoj okcidentaj uzas iom nelogikan kunmetaĵon, forme egalan al gisfero:

  de: Guss/eisen
  el: χυτο/σίδηρος
  en: cast iron
  es: hierro fundido, hierro colado
  tr: dökme demir

Gisferon efektive oni plej ofte gisas, samkiel la ŝtalon oni ofte forĝas. La nelogikeco konsistas en tio ke ankaŭ ŝtalon oni povas gisi6, kaj ke iuj gisferoj estas forĝeblaj. Nu, ne pli malbone ol pri Ruslando: ne ĉiuj ruslandanoj estas rusoj, kaj ne ĉiuj rusoj loĝas en Ruslando.

Tamen la franca lingvo nomas tion fonte (substantivo responda al fondre); la Varingjena vortaro paŭsas tion per

gisaĵo (…); fonte (carbure de fer)

Ankaŭ tio povas funkcii per konvencio, samkiel funkcias la egale nelogika glaciaĵo. Sed gisfero estas malpli mallogika (samkiel la angla ice-cream estas malpli malbona ol glaciaĵo), ĝi estas pli fidinde komprenebla kaj praktike samlonga. Krome, fakulo povas bezoni ne nur gisferon (paŭsantan la germanan Gusseisen), sed ankaŭ gisŝtalon (respondan al Gussstahl)7; gisaĵo ne kapablas distingi ilin.

Tamen la fakulojn, kiuj esploris la aferon en la jaro 1911ª sub la aŭspicio de ISAE, ilia terminscienca metodo kondukis al rekomendo ankoraŭ pli fuŝa ol la franca misaĵo. La sekva sekcio entenas iom glatigitan pecon de ilia raporto8 laŭ la Terminologia kurso de J. Werner9.

Specimeno pri «giso» el la jaro 1911ª

I. Kunigo de la elementoj de la problemo
a) Difino
Bone muldebla alojo de fero kaj karbono (super 2%), akirita per refando de krudfero, gisaj rompitaĵoj kaj ŝtalrubo en fandforno.
b) Nacilingvaj tradukoj
(…)
II. Serĉado de la eblaj solvoj
a) Internacia simpla vorto
ne ekzistas.
b) Kunmetita vorto komprenebla sen speciala interkonsento aŭ internacia
La difino donas aŭ «fandita fero» aŭ laŭ la ĥemia formulo «ferkarbido».
c) Simpla vorto ne tute internacia
Oni povas memorigi la germanan vorton: «Guss» aŭ «giessen», la italan «ghisa», kaj eĉ la francan «gueuse» (kiu devenas de giessen) alprenante ĉu giso ĉu gizo.
d) Kunmetita vorto komprenebla per speciala interkonsento
La angla vorto donus «fandfero», kiu similas al unu el la germanaj vortoj.
III. Diskutado
La serĉata vorto devas eniĝi en multajn kunmetitajn vortojn — speciale en tiujn, kiuj montras ion faritan el tiu metalo; plie ĝi eniras en tekstojn, en kiuj la vortoj «fandi» kaj «fero» estas ofte ripetataj. Sekve estas preferinde, ke elektota vorto ne estu kunmetita. Giso estas pli simila al la naciaj prononcmanieroj ol gizo.
IV. Elektata solvo
Giso.

Komento pri la komento de Jan Werner

Ĉi-sube la komentoj de J. Werner (JW) aperas en kursivaj alineoj.

JW: Aŭtoroj de la Konsilaro decidis, ke gis’ estas substantivo kaj ne verbo. La decido envenis ankaŭ la Plenan ilustritan vortaron (PIV).

Atentindas ke ili elektis etimologie verban radikon por substantiva signifo. Kial ili ne prenis malpli malkonvenan guso (laŭ la germana Guss kaj la portugala gusa)? Supozeble ĉar la germandevena verbo gisi jam funkciis en la lingvo, kaj ili preferis ĝin misuzi (ne komprenante ke gießen, das Gießen temas pri la alia signifo de fondre, fonte) ol krei taŭgan terminon.

Kvankam la raporto estas eldonita en Dresdeno, mi havas la impreson ke ĝin verkis franco, pensanta per la vortoj fondre, fonte, kaj trudanta ilian plursignifecon al la germana etimo de gis-. Simetrie okazis pri facila (el la france pli preciza facile), al kiu oni iam atribuas kromsignifojn de la germana leicht aŭ de la rusa лёгкий.

JW: Mi vidas la decidon ĝusta, ĉar ni ne bezonas la verbon gisi ekvivalentan al la germana «gießen». Ni ja havas verŝi kaj ankaŭ muldi (PIV: ..oni … muldas objektojn el giso).

En Esperanto maleblas diri «verŝi statuon»; kaj «muldi ŝlosilon» estas alia afero ol «gisi ŝlosilon».

La vorto muldi estas interesa. Unuflanke, ĝi estas bona abstrakta supernocio, kiajn mi laŭdis komence de la studo: temas pri formado per meĥanika kontakto kun modelo, kaj la gisado estas speciala okazo, kiam oni formas per fandado kaj verŝado en formujon. Tamen muldado kovras ankaŭ aliajn specojn de moligo kaj solidigo: eblas muldi per stampado, per sekigo ktp. PIV konas bakmuldilojn por pano, sablomuldilojn por la infanaj ludoj; oni povas muldi fromaĝon aŭ feltajn ĉapelojn; PIV hezitas inter muldokartono kaj papermaĉaĵo.

Aliflanke, muldi estas same aĉa, kiel fandi, ĉar ĝi konfuzas la signifojn fari formujon kaj apliki formujon. «Gisi statuon» estas klara; «muldi statuon» estas ambigua. Kuracisto muldas la makzelon de paciento per gipsosimila pasto, kaj lia teĥnikisto muldas dentoprotezon el metalo aŭ plasto. Estas du malsamaj «muldas», kiujn en la pli precizema lingvo rusa oni esprimas malsame.

JW: Estas bezone, ke planlingvo estu malpli polisemia ol la lingvoj naciaj.

Estas mirinda ke ĉeĥlingvano ne rimarkas la ĝenan polisemion de fandi = tavit + slévat, de fandisto kiu estas tavičslevač. Ĝuste per fandi Esperanto estas pli polisemia ol la rusa, ĉeĥa aŭ germana.

JW: PIV eĉ ne mencias la verbon gisi, kvankam ni povus ĝin iel difini.

PIV2 ĝin difinis (egaligante al fandi). Laŭ la Fundamento ni havis

fandi gießen, schmelzen

Kaj vortaro ĉeĥa-esperanta difinas:

gisi tavit, slévat

(la samaj du sencoj en la inversa ordo). Du vortoj por du sencoj kaj ambaŭ dusencaj.

JW: Kelkaj fakuloj nuntempe agas laŭ modelo de la germana lingvo kaj aplikas gisi kaj gisfero kontraŭ la plurjardeka uzanco kaj kontraŭ la nepreterlasinda kodifa influo de PV kaj PIV, malstabiligante la terminaron, sen iu grava motivo.

  1. La motivo estas tre grava, kaj mi jam sufiĉe pri tio parolis.
  2. La plurjardeka uzanco ŝajnas unueca nur se oni PV-PIVe ignoras la realon.
  3. Malgravaj estas la obĵetoj kontraŭ gisfero, kiu jes estas iom kritikinda (sed malpli ol multaj nelogikaĵoj similaj al bonkora), — tamen havas por si sian grandan internaciecon10.

PV kaj PIV pretendas esti plenaj priskribaj vortaroj de Esperanto. Fakte ili prisilentas tiun realan uzon kiu estas pli racia ol la de ili trudata leksika maskobalo. Kaj ĉar tiuj vortaroj ĝuas iom pli grandan aŭtoritatan ol ili meritas, tiu trudita qui pro quo efektive estigis konfuzon pri la etimologie klara radiko gis-.

Menciindas, ke Varingjeno, ĉefredankinte PIV-on, ne ŝanĝis sian racian difinon de gisi en la post-PIV-a korektita eldono de sia vortaro franca-esperanta (1976). Eble preteratento — sed ankaŭ eblas, ke la PIV-an misdifinon trudis fakredaktisto, pri kies decido Varingjeno persone malkonsentis. Samkiel malkonsentas aliaj fakuloj pri metalurgio11, la esperanta Vikipedio ktp.

Konkludo

La racia solvo estas tre simpla kaj reale praktikata:

fandi = de schmelzen; ru топить, плавить
elfandi = de verhütten, ausschmelzen; ru вытопить, выплавить
kunfandi = de zusammenschmelzen; ru сплавить
fandisto = de Schmelzer; ru плавильщик
gisi (el metalo, vakso, vitro, plasto…) = de gießen; ru лить, отлить
gisaĵo = io ajn gisita (el metalo, vakso, vitro, plasto…)
gisisto = de Gießer; ru литейщик
gisfero = de Gusseisen; ru чугун
krudfero = de Roheisen; ru передельный чугун

Tiu sistemo mankas en la PIV-oj — sed tio estas difekto de la PIV-oj, kies pretendo esti plenaj priskribaj vortaroj estas ĉi-okaze malvera. Tia sistemo ekzistas en la literaturo kaj en tradukvortaroj (ekz-e en la vortaroj de Bokarev).

En tiu sistemo la plej tikla punkto estas la arkaikigo de la tradukoj cast, giessen, kiujn UV donas por fandi. Tamen tia arkaikigo ne estus senprecedenca; kaj ĝi eĉ havas apogon en UV mem, ĉar la tradukoj rusa kaj pola la arkaikigendajn signifojn neniam entenis. Eĉ pli ol tio, en la angla parto de la «Akademiaj korektoj de la Universala vortaro» (1914) la radiko fand perdis la tradukon cast (= gisi), koherigante ĝin kun la tradukoj rusaj kaj pola:

fand¦
melt, smelt (vb.)

La Akademio tamen ne finis sian laboron, ĉar en la germana parto la malkohera traduko «giessen» restas netuŝita.


1. La vorto bonkora estas bazita sur la atavisma ideo ke la koro estas la sidejo de la animo, la ideo komuna al la mediteranea kultura rondo. Ĝi estas evidente malvera; kaj en alia kultura rondo oni povas havi alian ideon; ekz-e dum la eŭropanoj sin mortigas ponardante sian koron, la japanoj liberigas la animon tranĉante sian ventron (cetere, ankaŭ la angloj kaj francoj havas similan ideon pri la intestoj: a man with plenty of guts; il a pour cet enfant des entrailles de père). Do, en alia kultura rondo oni eble preferus esprimi la bonkorecon per grando de la ventro (la dikaj homoj havas la reputacion esti bon[kor]aj). En tia alia kultura rondo bonkora estus ne pli trafa por la koncerna signifo, ol bonhepata por la eŭropa. — Fakte, en la orientaziaj lingvoj (ekz-e japana kaj ĉina), kie la kristanisma koncepto konscienco ne ekzistas (ĝian rolon plej ofte plenumas honto), la esprimaĵo bona koro estas tradicia traduko por tiu fremda koncepto. Do, ĝi signifas ion tute alian, ol en Esperanto.

2. M. Von Galli: Nova pensado. «Espero katolika», 1965, n-ro 3.

3. G. Waringhien: Grand dictionnaire Espéranto-Français. Paris: SAT, 1976.

4. Бокарев Е.А. Эсперанто-русский словарь. М. 1982.

5. J.C. Wells: Concise Esperanto and English Dictionary. 1969, 1989.

6. Nur fine de la 19ª jc la homaro trovis metodojn por fidinde gisi ŝtalon. En la napoleonaj militoj la pafilegoj ankoraŭ estis bronzaj; en la unua mondmilito la artilerio iĝis ŝtala.

7. E.-D. Krause: Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Leipzig, 1983.

8. Konsilaro por la farado de la sciencaj kaj teknikaj vortoj. Raporto starigita de la scienca kaj teknika komisiono de la Internacia Scienca Asocio Esperantista. (Direktoro: S-ro Rollet de L’Isle.) Kötzschenbroda-Dresden 1911.

9. Jan Werner: Terminologia kurso. Sdružený ZK ROH Roudnice n.L., 1986. P. 70—71.

10. Eĉ la lingvo turka forlasis la senriproĉan tjurkan etimon de la rusa чугун (kiun retenis multaj aliaj lingvoj tjurkaj, de la ĉuvaŝa ĝis la uzbeka) favore al la malpli bona eŭropaĵo, strukture egala al gisfero.

11. Barna Buza: La Zamenhofa spirito de la fakvortkreado. SAEST 1982. P. 86.

La Oficialaj Aldonoj

Ekzistas ĝis nun naŭ Oficialaj Aldonoj al la Universala Vortaro. Tiujn OA-ojn publikigis la Lingva Komitato kaj la Akademio de Esperanto de 1909 ĝis 2007. Ili enhavas proksimume 2200 lingvoelementojn aldonitajn al la ĉirkaŭ 2800 elementoj en la Fundamento de Esperanto.

Plejparte la Oficialaj Aldonoj estas nuntempe malfacile atingeblaj. La aldonoj 7a, 8a kaj 9a estas haveblaj de niaj libroservoj. 8OA kaj 9OA krome estas konsulteblaj ankaŭ Interrete en la TTT-ejo de la Akademio de Esperanto. Sed pli fruaj Aldonoj estas konsulteblaj nur en malmultaj bibliotekoj kaj arkivoj. Mi mem posedas nur fotokopiojn de tiuj fruaj Aldonoj.

Daŭrigi legi La Oficialaj Aldonoj