Kvar ideoj por akordigi -io al -ujo

Vi povas aliri skemisman resumon de la artikolo tie ĉi.

Ĉu la du manieroj por formi gentobazajn landonomojn konsistigas problemon?

Laŭ multaj komencantoj ne, ĉar ili neniam aŭdis pri sufikso -uj’ por landonomoj. Nek por esperantistoj, kiuj opinias, ke Esperanto estas matura lingvo, kies gramatiko, sintaksaj reguloj kaj komuna vortotrezoro jam estas kristaliĝintaj, sed kiuj neniam serioze studis la fundamentojn de la lingvo.

Alie por esperantistoj, kiuj sekvas la Deklaracion pri Esperantismo kaj komprenas la signifon de la Fundamento (1905). Ili demandas sin, ĉu la atendo de la Akademio de Esperanto en 1974, laŭ kiu ĝi lasas al la ĝenerala uzado libere decidi pri la venko de la pli oportuna formo iam estos realigita. Ŝajne la lastajn jarojn la lojaleco al la Fundamento por ankaŭ nur uzi fundamentajn afiksojn1 plivastiĝis, aperis la libreto Rusoj loĝas en Rusujo (Anna Löwenstein, 2007) en kiu ŝi ankaŭ republikigis la artikolaron de Montagu Butler el The British Esperantist, 1947-1949, kiu koncize prezentas la kazon.

El tiuj artikoloj montriĝas, ke la disvastiĝo de la landonomoj je –io estis false realigita, per intenca malobservado kaj ignorado fare de redaktistoj kaj politikaj aktivuloj2 de la decidoj de la Akademio de Esperanto (tiutempe: Lingva Komitato) en 1908 kaj 1922.

Post la dua mondmilito Claude Gacond donis al la sufikso -uj’ forte negativan politikan signifon.

Tiuj agadoj de eminentuloj en la Esperanto-movado (kiuj havis siajn proprajn ideologiajn3 kaj materiajn4 interesojn) estis kontraŭaj al la preskriboj en la Antaŭparolo al la Fundamento.5

Fine en 1974 la Akademio de Esperanto (AdE) nuligis la malkonsilon uzi la sufikson –io (el 1922), sed “ne ŝanĝas ĝin al rekomendo”.

Mi opinias, ke la ideo “lasi al la ĝenerala uzado libere decidi pri la venko de la pli oportuna formo” rezultas el miskompreno, ke Esperanto jam estus kompleta lingvo. Esperanto havas dek ses regulojn, kiuj ne sufiĉas por decidi pri multaj gramatikaj problemoj. Mankas la lingva nivelo kaj unueco pri la karaktero de Esperanto inter esperantistoj por memstare atingi “ĝustan” solvon por la problemo de gentobazaj landonomoj.6

Unua principo: -ujo kaj –io restas, sed ne estos plu interŝanĝeblaj

Mi volas konvinki la legantojn, ke ekzistas pluraj perspektivoj al solvo, se la kontraŭaj partioj pretas aŭskulteme partopreni en debato. Mi nomos la partianojn klasikuloj (por –ujo) kaj reformemuloj (por –io).

La reformemuloj komprenu, ke por klasikuloj la rolo de redaktistoj kiuj kreis ĥaoson en la uzopraktiko de landonomoj ne staras sole. Laŭ ili la ignorado de la Fundamento, inklude la preskribojn de la Antaŭparolo al la Fundamento, staras je la bazo de

  1. disvastiĝinta opinio, ke kreado de novaj vortoj estas libera afero, por kiu speciala zorgemo kaj lingva kompetenteco ne estas necesaj,
  2. opinio inter vortaristoj, ke “registrado” de vortoj, speciale tiuj pruntitaj el la latinidaj lingvoj estas normala praktiko por “vivanta lingvo”.

Por ili la landnoma problemo staras kiel precedenco por la senbrida evoluo de vortaroj, kiuj ne servas kiel edukiloj por la esperantistaro.

Unua principo por povi atingi kompromison devas esti, ke kaj reformuloj kaj klasikuloj cedas parton de sia uzotereno al la alia partio. Ambaŭ formoj restas, sed la sufiksoj –ujo kaj –io ne povas esti interŝanĝeblaj. En kiu direkto povas iri tiu kompromiso?

Unua perspektivo: Lingva Respondo n-ro 47 de Zamenhof

Zamenhof neniam persone subtenis la uzadon de la sufikso –io. Alia afero estas, ke en 1906 li sentis sin premata, precipe de Émile Javal7, prezenti novajn gramatikaĵojn kaj novajn vortojn.

Plej instruan kaj, ĉe zorga legado, klaran elmontron de sia persona opinio Zamenhof donas en Lingva Respondo 47 el 1911.8 Sed lia malnovmoda ideo por pravigi –ujo meritas modernan interpreton.

Zamenhof, konsiderante diversajn formojn de landonomoj, inter kiuj formoj finiĝantaj je –io, ne rigardis tiun finaĵon kiel sufikson, sed kiel integran parton de landonoma radiko. Li hezitis ekzemple inter Brazilio kaj Brazilo (kun enloĝantoj respektive Brazilianoj kaj Brazilanoj) kaj elektis por Brazilio9, parte ĉar – li pensis – germanoj kaj slavoj prenos Brazilo por nomo de la popolano. Li elektis por Aŭstrujo (kun enloĝantoj Aŭstroj), sed menciis la eblecon ke la Lingva Komitato iam elektos por Aŭstrio, ĉar li dubis pri sia propra opinio, ke la lando povis esti konsiderata kiel genta propraĵo de Aŭstroj.10 Ankaŭ Belgujon kaj Svisujon li konsideris plurgentaj kaj tial li ne malrekomendus decidon de la Akademio se tiu trovus necesa anstataŭigi en ili la uj per i.

Zamenhof estis en certa grado malliberulo de sia histori-priskriba ideo, ke “en la malnovaj landoj” – li celis Eŭropon – ĉiu peco da tero apartenis al ia speciala gento, kiu donis al ĝi sian nomon. Aŭ li volis provizi la esperantistojn je iu facile aplikebla regulo: uzu –ujo por la eŭropaj landoj kaj radikon por tiuj ekster Eŭropo.

La dukategoria landnoma sistemo taŭge distingas inter landoj, kiuj estas dominataj de ia speciala gento kaj pluretnaj landoj sen domina gento. Sed esperantistoj fuŝis tiun neŭtralan distingon, opiniante, ke dominado signifas subpremadon kaj do oni malaprobu la sufikson –uj, kiu estas por ili ligita kun subpremado. Tiu interpreto ne estas ĝusta, sed en tempo de kreskantaj naciismaj sentoj komprenebla. Moderna interpreto de la principo “lando apartenas al unu gento” estu, ke la lando estas plejparte unuetna (unulingva?), kontraste al pluretna (plurlingva) lando.

Gentobazaj landonomoj finiĝantaj je –io estas radikvortoj.

Ruslando havas 21 respublikojn11. En dek el ili ne-rusa popolo estas laŭ nombro la plej forta. Se ties enloĝantoj entute rekonas la aŭtoritaton de Ruslando super sia teritorio, tamen verŝajne ili ne pensas pri sia lando kiel lando de Rusoj. Tial por ili la klasika termino Rusujo povas formi problemon.12

Imagu, ke esperantistoj, pro respekto kaj kunkompreno al ili, ne plu parolos pri Rusujo, sed pri Rusio kaj Rusianoj. Tio estus problemo, ĉar ekzistas ankaŭ Rusoj. Ja estas nepenseble, ke oni povos ekzili la derivitan fundamentan vorton Rusujo. Ĉar laŭ la unua principo Rusujo kaj Rusio ne povas esti interŝanĝeblaj, oni devas elekti por unu el ambaŭ alian signifon ol simple Ruslando. Tiam, por resti kun –ujo pli proksime al ĝia alia signifo de “entenilo”, mi proponus: “komunumo de Rusoj”. Tiel la signifo “ŝtato” restus por Rusio.

Bone konanto de la gramatiko eble atentigos, ke Rusio kaj Rusujo estas du vortoj enprenitaj en Esperanto laŭ la 15a regulo kaj la dua parto de tiu regulo diras: “Ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.” La fundamenta vorto estas Ruso, do Rusujo kaj Rusio estas ambaŭ formitaj el Ruso. Ne, mi diros. Se la esperantistoj volas ke oni anstataŭigu Rusujo per Rusio por la lando, tiam ili akceptu, ke Rusio havas radikan karakteron kaj ne estas derivita de Ruso per ne-oficiala sufikso –i. 13

Tio estas la dua principo: Gentobazaj landonomoj finiĝantaj je –io estas radikvortoj. La diferenco kun la kuranta domina praktiko estos ke

  1. io malaperas el la vortaroj kiel ĝenerala sufikso por landonomoj
  2. Rusujo ekhavos du signifojn, tiujn de la historia Ruslando kaj de ia kolektivo de Rusoj

La Akademio devos fari decidon pri la landnoma radiko Rusio kaj aldone difini, ke tiu decido povos estonte esti ŝanĝita per normala plimulto da voĉoj, ekzemple kiam Ruslando estos reduktita al precipe unuetna lando.

Ankaŭ rilate al lando kiel Hispanujo simila decido povus esti prenita, kvankam fundamentemaj Hispanoj, kiuj ne estas Eŭskoj, Galegoj aŭ Katalanoj verŝajne restos favorantoj de la vorto Hispanujo anstataŭ Hispanio.

Se oni atentas pri landoj kiuj estas plurlingvaj, nur Belgujo kaj Svisujo povus esti inspektataj por decidi ĉu por iu lingva malplimulto vivi en lando de Belgoj, aŭ de Svisoj, sentigas problemon. Restas en Eŭropo kelkaj centraj landoj, kies landlimoj ŝoviĝis post la mondmilitoj aŭ kies enloĝantaro tradicie estis pluretna: Hungarujo, Rumanujo, Serbujo. Oni devas bone koni tiujn landojn, por povi juĝi ĉu ekzistas malplimultoj por kiuj akceptado de hungareco, rumaneco aŭ serbeco estas problemo. Difini unu-etnecon aŭ pluretnecon devus esti tasko de (komisiono de) la Akademio de Esperanto. Al mi kiel etnopolitika laiko nur la kazoj de Rusujo kaj Hispanujo estas sufiĉe klaraj por preni ilin kiel ekzemplojn.

La argumento de internacieco de -io

Oni ofte aŭdas la argumenton por uzado de la sufikso –i’, ke ĝi estas multe pli internacia, sed mankas klara montro de statistika pruvo de la diferenco en grado de internacieco kun landonomoj sen tiu sufikso.

El la notoj ĉe la tabelo pri oftecoj de sufiksoj oni povas dedukti la ĝeneralan oftecon de la finiĝoj en la kvin lingvoj, kiuj estas similaj al la finiĝoj –ujo kaj –io en Esperanto: 43 kazoj el 98 gentobazaj landonomoj14. Dua estas la kategorio –land kun 23 kazoj. Restas la kazoj kun finiĝoj ‑ska kaj –en kaj la kazoj, klasitaj kiel “aliaj”, kiuj ne estas rekoneblaj kiel apartenantaj al speciala kategorio.

Ĉu reformemuloj nun rajtas montri al la ofteco de –ia, –y, –ey, –ie, –ien, –ei, –, –ije, –ija, 44% de la gentobazaj landonomoj en la kvin lingvoj, kiel argumento por –io? Ne. Oni ne rajatas kompari la oftecon de sufiksoj mallige de la formo de la radikoj al kiuj ili fiksiĝas. Ekzemple oni ne povas argumenti ke Britio estas taŭga formo, ĉar Britanio estas internacia landonomo15. Tiu kazo estas la sama kiel se oni deduktus el la ofteco de la prefikso anti- en “internaciaj” vortoj ke tiu prefikso estas Esperanta vorto laŭ la 15a regulo, kiun oni povas uzi en ĉiaj kombinaĵoj.

Se oni komencas apliki la argumenton de internacieco al ne memstare uzeblaj morfemoj, la sistemo de vortfarado en Esperanto fariĝos ĥaoso16. Ne nur, ke derivita per certa afikso vorto ne plu estos facile rekonebla kiel derivaĵo, sed ankaŭ pro tio, ke la serio de oficialaj afiksoj senhaltigeble plietendiĝos. En la eŭropaj lingvoj vortoj kun finiĝoj aŭ komenciĝoj prenitaj el Latino kaj la greka ja estas tre multaj. Kaj baldaŭ la licenco fari kunmetaĵojn kun ili17 faros Esperanton naturisma lingvo, precipe uzebla por eŭropaj intelektuloj. Zamenhof estis tre konscia pri la delikateco de la serio de fundamentaj afiksoj. Li skribis18:

….. ni devas nur memori, ke s i m p l a j n memstarajn v o r t o j n ni povas enpreni kiom ni volas (eĉ post la definitivigo de la lingvo konstante aperados novaj vortoj, kiel en ĉiu natura lingvo), sed kun a f i k s o j, kiuj influas la i n t e r n a n k a r a ĥ t e r o n de la lingvo, ni devas esti tre singardaj kaj ŝparemaj.

Afiksoj el la greka kaj latina lingvoj konsistigas grandan riskon al la lingvo, se ilia “afikseco” estus interpretata kiel rajtigo uzi ilin libere en kunmetaĵoj.

Dua perspektivo: internacieco de landonomoj

(Vidu tabelon 2 en anekso C)

Kiom mi rezistas aplikadon de la 15a regulo al “internaciaj” afiksoj, tiom mi pledas por ĝia aplikado al memstare uzeblaj vortoj. La Akademio de Esperanto asertis en 197419:

…………………. la okazo de la sufikso -io apud la Fundamenta -ujo por ricevi pli internaciajn formojn de landnomoj estas ĝusta apliko de tiu Zamenhofa metodo.

Difinante por ĉiuj landonomoj aktuale bazitaj sur gentonomo la plej internacian formon, oni ekhavas jenajn 21 landonomojn je –io kun grado de internacieco de pli ol 50%20: Etiopio kaj Somalio en Afriko; Armenio, Mongolio kaj Saŭda Arabio en Azio; Albanio, Aŭstrio, Bosnio, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Makedonio, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio kaj Slovenio en Eŭropo. Ekzistas tri landonomoj kun grado de internacieco inter 40% kaj 50%: Germanio, Latvio kaj Turkio.

Sed, kiel konate, multaj esperantistoj ne faris tiajn konsiderojn kaj uzis la decidon el 1974 kiel aprobon anstataŭigi la sufikson –uj’ per –i’ en multaj aliaj landonomoj.

En 1985 la Akademio publikigis Oficialan Informon kun Rekomendoj pri Landonomoj, en kiu ĝi deklaris interalie ke

Principe estas malrekomendite nove formi nomon per iu internacia “sufikso” aŭ sufikse uzata fremda vorto (-io, -(i)stano, …), se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie.

Tiel la argumento de internacieco por allasi la finiĝon –io el 1974, fariĝis kondiĉo.

Kvar jarojn poste la pliprecizigo de el 1985 estis evoluigita en Listo de Normaj landonomoj.21 En 2009 la Akademio publikigis revizion de tiu listo, sub la titolo Listo de Rekomendataj Landnomoj. Sed ĝi estis multe pli ol revizio. Tie, silente kaj kaŝe, la Akademio faligis la principon el 1985, ke –io kaj aliaj sufiksoj estas allaseblaj nur, se la tiel ricevita landnomo jam ekzistas internacie22. Ankaŭ formoj je –io kiuj ne estas internaciaj estis rekomendataj en la reviziita listo. Ili nun estas 24.

Ne internaciaj en Afriko: Egiptio (1,9%).
Ne internaciaj en Azio: Afganio (0%), Ĉinio (0%), Hindio (9,1%), Japanio (20,3%), Kartvelio (<5%), Kazaĥio (<5%), Kirgizio (7,2%), Koreio (0%), Taĝikio (0%), Turkmenio (<5%), Uzbekio(<5%) kaj Vjetnamio (0%).
Ne internaciaj en Eŭropo: Anglio (20,0%), Belgio (36,3%), Belorusio (30,4%), Britio (0%), Danio (10,8%), Hispanio (15,7%), Litovio (0%), Moldavio24 (39,9%), Norvegio24 (23,2%), Portugalio (19,2%), Svedio (24,4%) kaj Ukrainio (6,1%).23

Por Egiptio kaj Koreio la Akademio jam en 2003 trovis la pravigon, ke almenaŭ Egipto kaj Koreo estas internaciaj kaj ĝi alprenis novan regulon, ke, se la internacieco de landonomo estas establita, oni rajtas asigni al la internacia formo la signifon de landano !24 Kaj inverse ! La konkluda tekstoparto estis: Sekve la Akademio de Esperanto nun deklaras, ke neniu el la landnomoj Koreo, Koreujo, Koreio; Egipto, Egiptujo, Egiptio malobeas al la reguloj de la Fundamento de Esperanto.25

En tiu jaro por la unua fojo la Akademio prenis decidon pri landonomoj, en kiu la necesa kondiĉo de internacieco por uzado de landonomo je –io ne estis respektata.

Oni povas demandi sin, ĉu la stranga decido, ke al internacia landonomo oni rajtas asigni la signifon de landano, estas ĝenerale aprobita en la Akademia rondo, ĉar la sama fenomeno aperas kun la tre internaciaj formoj Ĉino, Japano, Portugalo, Ukraino kaj Vjetnamo por la lando, dum la Akademio allasas la formojn Ĉinio, Japanio, Portugalio, Ukrainio kaj Vjetnamio, kiuj tute ne estas internaciaj.26

Kio fortenis la Akademion de deklari, ke Afganujo, Hindujo, Kartvelujo, Kazaĥujo, Kirgizujo, Taĝikujo, Turkmenujo, Uzbekujo, Anglujo, Belorusujo, Belgujo, Britujo, Danujo, Hispanujo, Litovujo, Moldavujo, Norvegujo, Svedujo kaj Turkujo estas la rekomendataj formoj, ĉar la formoj Afganio, Hindio ktp estas ne internaciaj?

Kiuj estis la implicaj aŭ prisilentitaj motivoj por rompi en 2003-2009 kun la necesa kondiĉo el 1974-1985?

Ĝis nun mi ne trovis pli kredindan klarigon ol indiferentecon rilate la principon de internacieco kaj preferadon de solvoj laŭ la nacia lingvo. Ĉu eble en la Akademiaj sesioj oni envoĉdonigas landonomojn unuope anstataŭ unue envoĉdonigi la koncernajn principojn?

Ekzistas nur unu reĝa, t.e. respektinda solvo por la kontraŭeco, kiun la decido kaj rekomendoj de 2003-2009 kreis: plua revizio de la listo de rekomenditaj landonomoj kun respekto por la principo de necesa kondiĉo de internacieco. Verŝajne tiu vojo estas politike, kiom koncernas la akademianojn, ne surirebla. Do leviĝas la demando kiel akceptigi la retiriĝon. Unue la voĉdonado devus okazi ne po unu landonomo, sed hierarĥie laŭ la principoj respektindaj. Due la kondiĉo de internacieco devus esti formaligita kun konsidero de ĉiuj grandaj lingvoj (ekzemple tiuj kun minimume tri milionoj da parolantoj) tutmonde, kaj laŭ taŭga pesado de la graveco de tiuj lingvoj, ne laŭ diversinterpreteblaj lingvike ne-precizaj etikedoj, sed laŭ kvantaj statistikaj metodoj27. Tiel la reformemuloj verŝajne povos ekĝoji pro akceptiĝo de 21 ĝis 25 landonomoj finiĝantaj je ilia sufikso28, dum la klasikuloj reakiros kontrolon pri 25 aliaj landonomoj. Egiptujo en Afriko; Afganujo, Ĉinujo, Hindujo, Japanujo, Kartvelujo, Kazaĥujo, Kirgizujo, Koreujo, Taĝikujo, Turkmenujo, Uzbekujo kaj Vjetnamujo en Azio; Anglujo, Belgujo, Belorusujo, Britujo, Danujo, Hispanujo, Litovujo, Moldavujo, Norvegujo, Portugalujo, Svedujo kaj Ukrainujo.

Tia decido kompreneble estas neefektivigebla sen klare ripetebla sama rezulto de mezurado de la gradoj de internacieco. Por la klasikuloj tamen tiu kompromiso havas signifon nur, se la derivo per la sufikso –i’ al gentonomo kiu donas ne-internacian landonomon estos renove malpermesita de la Akademio.

La tiel aplikata principo de internacieco estas relative facile akordigebla kun la principo de Zamenhof laŭ Lingva Respondo 47 en kiu li konsideras la eblecon, ke estontece la landonomoj de plurgentaj landoj (en 1911: Aŭstrujo, Belgujo, kaj Svisujo) ŝanĝiĝos en la formon kun –io. Al tiu triopo mi aldonis la nomojn de aliaj plurgentaj landoj Rusujo kaj Hispanujo. El iliaj formoj kun –io la nomoj Svisio kaj Hispanio, laŭ mia mezurilo kaj kun sojlo de 50%, ne estas internaciaj; ili havas gradojn de internacieco de respektive 0%29 kaj 23,8%. Evidente por tiu ne-akordiĝo la nomoj Svislando kaj HispanlandoIspanjo30 estas solvoj. Ankaŭ aliaj landoj, kies enloĝantaron iuj rigardas kiel pluretnan ne formus problemon: Hungario, Rumanio kaj Serbio.

Ĉu la Akademianoj atingos interkonsenton pri la difino de internacieco, pli bone de la kondiĉo “se la tiel ricevita landnomo jam ekzistas internacie“? Estas imageble derivi tiun difinon rekte de la 15a regulo de la Fundamenta Gramatiko, sed tiam oni estu konsekvenca. Ĉar la regulo precizigas, ke ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto, la Akademio devos elekti inter Germanio kaj Germano ĉar nur unu el ili povas esti la pli fundamenta. Elekto por hungaro ne kontentigos la reformemulojn, ĉar sen aldona oficialigo de –io anstataŭ –ujo la landonomo povos esti nur Hungarujo. Se la Akademio elektos Hungario, oni kreas aŭtomate rekomendon de hungariano super hungaro. Tion ankaŭ la reformemuloj, supozeble, ne celas.
Ĉar la regulo vortumas estas pli bone, esceptado por la kategorio landonomoj eblas, tiel ke esperantistoj uzos kaj Hungario kaj hungaro. Hungarujo ne plu estos akceptebla.

Tria perspektivo: -ujo kaj –io malaperas; Rusoj loĝas en Rusijo

Ni permesu pormomente al ni konsideri la sufiksojn –ujo kaj –io malligitaj de ilin antaŭiraj radikoj. Ĉu vere la diferenco inter ili estas tiel granda? Kun –ejo, –ajo kaj –ojo ili apartenas al la sama kategorio: vokalo plus duonvokalo.

La malvasta antaŭeco de la duonvokalo j kaŭzas, ke la litero j estas la plej facile kombinebla kun i. Se oni kombinas i kun unu el la vokaloj a, e, o aŭ u kaj ne faras glotan halton inter ili, la duonvokalo j aŭtomate aŭdiĝas: ia fariĝas ija, ie fariĝas ije ktp. Por ne aŭdigi ĝin necesas fari glotan halton. Ĉar neniu spontanee faras tion, en Esperanto ne ekzistas la skribmanieroj ija, ije, ijo kaj iju.

Vortoj kun eo kaj ejo ekzistas ambaŭ, eĉ abunde. La produktoloko de e (mezvasta antaŭa vokalo) ja sufiĉe diferencas de tiu de j por klare aŭdi la diferencon, sed esperantistoj ne ĉiam propre elparolas eo.

Kelkaj asertas, ke la kombinaĵo kun u (malvasta malantaŭa vokalo) estas malbela, sed por tio ne ekzistas racia kaŭzo, ĉar o (mezvasta malantaŭa) kaj a (vasta) estas pli malfacile kombineblaj kun j. Tamen komunaj vortoj kun –ojo kaj –ajo sufiĉe multe ekzistas31.

Montriĝas ke el la kvin ekzempleroj de la klaso vokalo plus j ejo estas la plej proksima al i(j)o kaj poste ujo.

Ĉar Zamenhof jam destinis ej por sufikso kun alia signifo32 kaj ijo ne taŭgis pro konfuzo kun multegaj vortoj finiĝantaj je –io33, li elektis la duan plej proksiman formon: ujo. Do oni ne troigu la malsamecon inter –io kaj ‑ujo.

Tio kondukas nin al alia aliro al la problemo de nedisponeblo de taŭga sufikso. Kvankam –ijo kaj –io estas elparole ne facile distingeblaj, la skribitaj formoj jes estas. Tio almenaŭ parte senfortigus la argumenton de kontraŭuloj al –io kiel sufikso por landonomoj pro ĝia multfunkcieco. Restas la problemo ke en Esperanto la frekvenco de la fonemo i(j)o je fino de vorto estas atentotira kaj por kelkaj esperantistoj ĝenaĵo. Sed tiu malavantaĝo laŭ mi estas malpli granda ol la hodiaŭa ĥaoso pri landonomoj.

Kvara perspektivo: roldividado de –io kaj –ujo ĉe sama gentnoma radiko

Esperantujo havas pli ol tridekjaran sperton kun la aplikado de la decido de la Akademio el 1974 nuligi la malkonsilon de la Lingva Komitato el 1922 enkonduki la sufikson -io por formi landnomojn, sed ne ŝanĝante ĝin al rekomendo, kaj lasi al la ĝenerala uzado libere decidi………

La esperantistoj apenaŭ libere decidis, ili sekvis la redaktistojn kaj la vortaristojn anstataŭ la Fundamenton34, dum la verkistoj (kiuj apartenas miaopinie al tiuj kiuj estas rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo, vidu piednoton 35) restis ekster ludo.

Ĉiu redaktisto unuecigis la elekton de la plej oportuna laŭ li sufikso. Ili prenis pozicion sendependan de la singarda vortumo de la Akademio en 1974 kaj ofte elektis –io, premante artikolantojn al sama konduto. Artikolantoj akceptis, legantoj de la artikoloj paŭsis. La instruado de la sufikso –ujo eĉ malaperis el multaj lernolibroj por komencantoj (vidu piednoton 34).

Teorie oni povas, sen akcepto de –io kiel nova sufikso, havi du vortojn por Belgolando: Belgujo kaj Belgio. Tiam oni konsideras Belgio kiel novan vorton, same kiel iuj esperantistoj kiuj malŝatas mal-vortojn, emas uzi alternativojn kiel povra por malriĉa, lanta por malrapida, kurta por mallonga, liva ktp.35

Sed la vorton Germanio oni ne povas konsideri nova vorto, ĉar la vorto Germanujo estas fundamenta36. Ĉu do la landonomoj je –io estu akceptitaj kiel novaj formoj, dum la fundamenteco de Germanujo, Hispanujo, Rusujo kaj Turkujo ne permesas akcepti la formojn Germanio, Hispanio, Rusio kaj Turkio ?37
Ĉar tiel la solvo de du samsignifaj vortoj por unu lando estas blokita, oni devas vere fari elekton, kiu aplikiĝas al ĉiuj (gentobazaj) landonomoj. En la argumentoj kiuj kondukis al antaŭaj solvoj ni ĉiam rezonis: se oni elektas por Belgujo, oni regule derivas Belguja kaj Belgujano, se oni elektas por Belgio, oni regule derivas Belgia kaj Belgiano. La kvar formoj Belgujo, Belguja(no), Belgio, Belgia(no) ne estas interakordigeblaj. Nur du formoj devas resti, unu por la lando, unu por la popolano …………….. Evidente Belgo devas resti.

Se tio estas neakceptebla al reformemuloj kaj al klasikuloj, ĉu tri povas resti?

Ĉar ĉiam –ujo estas la nura fundamenta sufikso, kun tio Belgujo devas resti. Forigi Belgiano, dum Belgio restas estas interna kontraŭdiro, ĉar tio signifus malpermesi la sufikson –an. Restas forigo de Belgio, sed – kiel koncedo al reformemuloj: akcepto de Belgiano. Surbaze de kiu lingvika leĝo? Surbaze de …………….. fleksia38 trajto de la, cetere aglutina, lingvo Esperanto, kiu estas:

Ĉe ĉiuj derivaĵoj de gentobaza landonomo, kiu finiĝas je –ujo, uj ŝanĝiĝas en i:
Rusoj loĝas en Rusujo. Germanoj kaj francoj, kiuj loĝas en Rusujo, estas Rusianoj, kvankam ili ne estas rusoj.
HEA estas mallongigo de Hungaria Esperanto Asocio. La ĉefurbo de Hungarujo estas Budapeŝto.

Mia repertuaro de perspektivoj al eblaj kompromisoj estas elĉerpita kaj mi fermas la kurtenojn de la komika opero, ne sen fina elnombrado de la menciitaj ideoj:

  1. sur la spuro de Zamenhof, “politika” solvo: –io ne anstataŭas –ujo. Nomoj de pluretnaj landoj finiĝas je –io: Rusio, Hispanio. Bezonatas aplikebla difino de pluretneco!
  2. fonetika solvo: -ujo kaj –io malaperas; Rusoj loĝas en Rusijo.
  3. sur la spuro de la Akademio, sed retroire: landoj kun grado de internacieco de pli ol ekzemple 50%, laŭ la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” havos nomon, finiĝantan je –io (kaj konsekvence gentonomoj je –iano nur: hungariano, rusiano); aliaj landonomoj je –io estas malpermesitaj. Bezonatas krei samopiniecon pri la elektenda speco de grado de internacieco.
  4. gramatika solvo: –i‘ anstataŭas -uj’ en derivaĵoj de la o-vorto: Hungaria Esperanto-Asocio, –io ne anstataŭas –ujo

Aneksoj

Por Anekso A vidu anstataŭe jenan artikolon en “Lingva Kritiko”.

B. La hipotezo de Sapir-Whorf

E. Sapir vortumis en 195139 lingvikan tezon, ke la ‘reala mondo’ estas grandparte nekonscie konstruita el lingvaj kutimoj de la grupo. Neniuj du lingvoj sufiĉe similas inter si por ke oni povu rigardi ilin kiel reprezentantajn la saman socian realaĵon. La mondoj en kiuj malsamaj socioj vivas estas apartaj mondoj, ne simple la sama mondo kun malsamaj etikedoj ligitaj al ĝi.

Niaj kunhomoj formas nian plej gravan socian realaĵon kaj inter ili ne laste kunhomoj de malsamaj kulturo kaj lingvo, kies konduto al ni estas malpli facile interpretebla kaj antaŭdirebla. Tio eble kaŭzas, ke nomo de fremda popolo evoluas en nia lingvo pli ol multaj aliaj nomoj kiel socia konstruaĵo (angle: social construct).

Ekzemple: homoj kiuj ne scipovas paroli nian lingvon estas “mutuloj” – en la serba lingvo: nemci – kaj tiel la serboj komencis nomi la germanojn “Nemci“. Laŭ la hipotezo de Sapir-Whorf la enradikiĝo en la serban lingvon de la bildo “Nemac” (ununombra formo) estas esence la rezulto de grupinterna procezo en kiu integriĝas la evoluanta sperto de serbe parolantoj en rilatado kun germanoj. La evoluo de iliaj pensoj pri Nemci estas, laŭ la hipotezo, portata kaj restriktata de la vorto “Nemci“.40

Tial estas, ke ekzemple la vorto “Allemand“, en la franca, ne donas al la francoj la saman bildon pri germanoj ol “Nemac” donas al la serboj. Kvankam la fizikaj personoj reprezentataj de “Allemands” kaj “Nemci” estas la samaj, la bildoj pri ili estas malsamaj, kiel ajn la difinoj estas samaj kaj la spertoj similaj.

Evidente ekzistas forta kongruo inter la signifoj. Tion montras ekzemple la fakto, ke en ĉiuj kvin studitaj lingvoj la nomo de la lando Germanujo estas derivita de la nomo por germanoj. Ŝajne en la koncernaj lingvoj la germanoj estas konsiderataj LA popolo de Germanujo. Kaj samo validas por dek sep aliaj landonomoj en Eŭropo:

Belorusujo, Britujo, Bulgarujo, Ĉeĥujo, Danujo, Finnlando, Germanujo, Grekujo, Kroatujo, Pollando, Rumanujo, Rusujo, Serbujo, Skotlando, Slovakujo, Slovenujo, Svedujo, Turkujo.

C. Kiom internaciaj estas landonomoj je –io?

Tabelo 2: Gradoj de internacieco de landonomoj je -io kaj iliaj sinonimoj
Afriko Azio Eŭropo
ne aŭ apenaŭ uzata (..% ≤5%) Egiptio41 Afganio42, Ĉinio43, Kartvelio44, Kazaĥio45, Koreio46, Taĝikio47, Turkmenio48, Uzbekio49, Vjetnamio50, Polio51 Litovio52
malofte uzata (5%≤ ..% <17%) Barato53, Hindio53, Kirgizio54 Bretanjo62, Danio55, Hunastano56, Ukrainio57, Ŝvajco58, Svajcar[i|sk]o58
iome uzata (17%≤ ..% <30%) Japanio59, Turĉio72 Aleman([ij])o60, Anglio61, Ang(lo)lando61, Anglotero61, Belorusio67, Briteno62, Gr[ei]so56, Grekio56, (Hi)spanio63, Letonio64, Litvo52, Norvegio65, Portugalio66, Svedio|Ŝvecio71, Sviso58, Svicer(land)o58
pli uzata (30%≤ ..% <40%) Belaruso67, Belgio68, Britanio91, Franco69, Francio69, Moldavio70, Moldovo70, Norveo65, Sved(e)no71
sufiĉe ofte uzata (40%≤ ..% <50%) [EI]gipto70 Indio53, Japano59, Turkio72 German[io|o]60, Latvio64, [Es|Is|S]panjo63
multe uzata (..% ≥50%) Etiopio, Somalio Armenio, Georgio44, Mongolio, Saŭda Arabio, Afganistano 42, Ĉino 43, Kazaĥstano 45, Kirgizi)stano 54, Koreo 46, Taĝikistano 47, Turkmenistano
48, strong>Uzbekistano
49, Vjetnamo50
Albanio, Aŭstrio, Bosnio73, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Lituanio52, Makedonio, Po(l)lando|Polno51, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio, Slovenio, Danmarko55, Portugalo66, Ukraino57

Grasaj presitaj estas formoj de landonomoj kun internacieco de minimume 17%, kiuj ne estas en la Akademia listo kaj ne finiĝas je &lt;i&gt;-io&lt;/i&gt;, dum iliaj Akademiaj gentobazaj alternativoj estas malpli internaciaj.&lt;br /&gt; Kursivaj presitaj estas formoj de landonomoj kun internacieco de minimume 17%, kiuj ne estas en la Akademia listo kaj finiĝas je &lt;i&gt;-io&lt;/i&gt;, dum iliaj Akademiaj gentobazaj alternativoj estas malpli internaciaj.&lt;br /&gt; La grado de internacieco estas prenita kiel la mezumo de la elcento de 57 grandaj lingvoj tutmonde, en kiuj oni rekonas la koncernan formon kaj ilia nombro da denaske parolantoj, ĉio laŭ la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” (metodo B: klasifiko de tradukoj en grupojn laŭ interna simileco)


NOTOJ

1 inkluzive de oficialigitaj afiksoj, –ism, –, –end kaj mis-, sed -i ne apartenas al ili.

2 G. Moch en 1906-1910, Hector Hodler/UEA en 1918-1922, Eugène Lanti en 1918-1937 kaj Teo Jung

3 Montagu Butler: La gazeto ‘Esperanto’ misuzis sian pozicion dum la militaj jaroj en­konduki novan kontraŭfundamentan formon. – La serioza afero ne estis la malgravaĵo -io anstataŭ -ujo, sed la principo de ŝanĝo en la Funda­mento, kiu estas treege grava, kaj ab­solute ne permesebla. – La uzo de -io fariĝis kvazaŭ politika dialekto en E. Vidu Enciklopedion de Esperanto sub Io-ujo-batalo.
Zamenhof publikigis en Pasko 1915 en gazetoj Esperantaj sian “Leteron al diplomatio”, en kiu li skribis interalie:
Ĉiu regno kaj ĉiu provinco devas porti ne la nomon de ia gento, sed nur nomon neŭtrale-geografian, akceptitan per komuna interkonsento de ĉiuj regnoj. Tio kaŭzis al Edmond Privat poste (Vivo de Zamenhof, ĉapitro xii) atribui jenan opinion al Zamenhof:
Same la vortoj “Svisa Konfederacio”, “Usono”, “Brazilio” rajtigas neniun apartan genton rigardi la landon kvazaŭ sian kaj la ceterajn loĝantojn kiel fremdulojn toleratajn. Tial Zamenhof insistis pri la graveco de tiu demando, kaj revenis al sia ideo pri neŭtralaj nomoj kun sufikso -io. Sed la ideo pri –io neniam estis de Zamenhof kaj en sia letero al diplomatio li ne menciis tiun sufikson.

4 Zamenhof al Javal je 8-8-1906: se Vi havas plenan certecon, ke tuj post la reformado la franca registaro enkondukos la lingvon oficiale en la lernejojn, tiam mi estas preta fari ĉiujn reformojn kiujn Vi deziros; sed se Vi tiun certecon ne havas, tiam laŭ mia profunda konvinko ĉiuj paroloj pri reformoj estus nun tre danĝeraj. En franclingva letero de 7-9-1906 Javal al Zamenhof promesas donaci monon, se li konsentus fari modifojn, kiujn li (Zamenhof, JD) opinios necesaj, sed samtempe (temas pri kopio de letero al Lemaire) li promesas akcepti bona ĉion, kion li decidos, ne preterkonsiderante siajn proprajn deklarojn …. fine de la aŭtografia broŝuro <<pri reformoj>>. Sed tiu fino estas speciale kunmetita de Javal (vidu noton 8).
Waringhien komentis en Leteroj de L.-L. Zamenhof. I. 1901-1906, SAT 1948, p. 291: aliaj dokumentoj parolas pri sumo de 250 mil frankoj. Tio estas sumo sufiĉa por vivteni la familion Zamenhof dum pluraj jaroj. Laŭ Courtinat la transpago fakte okazis, sed Zamenhof absolute kaj senkondiĉe rifuzas la proponon. (Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof, C. Kiselman en Esperanto/Esperanto Studies – EES, n-ro 6, p.133).
Tiu kiu kapablas aŭskulti, aŭdas la premon, sub kiu Zamenhof vivis.

5 prezentante parton de la fundamento, tiuj ĉi arĥaismoj (laŭ favorantoj de –i kiel sufikso aplikado de -uj’ estas arĥaismo) neniam estos elĵetitaj, sed ĉiam estos presataj en ĉiuj lernolibroj kaj vortaroj samtempe kun la formoj novaj.

6 Ekzistas ĝenerala regulo, ke ju pli maljuna estas lingvo, des pli da ne-regulaĵoj kaj idiomaĵoj aparteniĝas al ĝi. Tio signifas, ke planlingvo kiel Esperanto kun paso de tempo nur povas komplikiĝi, se ne ekzistas deviga por ĉiuj edukado por kompreni la esencon de la lingvo, same kiel en ŝtato la lernado de la nacia lingvo estas regata de la edukaj aŭtoritatoj.

7 Javal anonime eldonis broŝuron, en kiu li donis citaĵojn de Zamenhof el ties reformpropono en 1894, kiuj konsistigas unuflankan, tendencan eltiraĵon el longaj rezonadoj (EES, kajero 5, C.Kiselman, p. 130). Je la fino li tiras la atenton al ses citaĵoj, interalie nia lingvo devas antaŭ ĉio esti plej facila por ĉiuj nacioj, kaj, kiom ĝi nur estas ebla, enhavi en si nenion, kiu estus kontraŭ la kutimo de la nacioj kaj prezentus por ili malfacilaĵon aŭ fremdaĵon; ……….. en nia pure praktika afero la neoportuna teoria logiko devas cedi al la pli oportuna praktika kutimo de la popoloj….. Evidentas, laŭ Kiselman, ke la kutimoj de la nacioj kaj praktika kutimo de la popoloj por Javal kaj Couturat temis pri la popoloj franclingvaj. En novembro 1906 Zamenhof sendas leteron al Émile Boirac, prezidanto de la Lingva Komitato kun propono pri neologismoj, inter multaj ke oni anstataŭigu –ujo per –io. Boirac tuj respondis, ke li estus kontenta, ĉe la elmetitaj kontraŭdiroj, se vi reprenus vian memuaron… Kvar tagojn poste, ricevinte la negativan respondon de Boirac, Zamenhof skribas al Javal: Peza ŝtono defalis de mia brusto ….

8 Vidu Argumentoj kaj analizo de la landnoma problemo de Johan DerksLingva Respondo 47 mem.

9 Tiu nomo ŝanĝiĝis intertempe al Brazilo. (Geraldo Mattos responde al Gilbert Ledon dum UK-2000 en Tel-Avivo: en nia lingvo kutimo estas leĝo: ni devas akcepti la formon Brazilo.)

10 En la tiama imperia regno vivis germanoj, ĉeĥoj, poloj, slovakoj, kroatoj ktp. La ideo de aparta etno ‘aŭstroj’ apenaŭ ekzistis. La plej influa etno estis la germanoj kaj la nomo Aŭstria estas latinigo de bavara vorto Ostarrîchi, kiu signifas orienta regno.

11 Ĉiuj, krom Dagestano, havas gentobazan landnomon.

12 Anstataŭe la Ĉeĉenoj, Ĉuvaŝoj, Inguŝoj, Kabardoj, Kalmukoj, Karaĉajoj, Nord-Osetoj, Jakutoj, Tataroj kaj Tuvoj verŝajne preferas nomi sian landon Ĉeĉenujo, Ĉuvaŝujo, Inguŝujo ktp.

13 Ne ekzistas decido de la Akademio, kiu malebligas konsideri Rusio kiel radikon. La Akademio notis pri tio en 2009: Pri la karaktero de tiu –I (uzata post popolvortoj anstataŭ –UJ) ekzistas diversaj opinioj. Iuj rigardas ĝin kiel efektivan sufikson (kvankam neoficialan), dum aliaj preferas rigardi ĝin kiel eron de aparta landnoma radiko paralela kun la responda popolnoma radiko. ……… En tiu ĉi dokumento la Akademio ne alprenas starpunkton pri tiu teoria demando.

14 angle: –ia, –y, –ey, 7 fojoj; france: –ie, 14 fojoj; germane –ien, –ei, 8 fojoj; nederlande: –, –ije, 9 fojoj; serbe: –ija, 5 fojoj, entute por la –ujo/-io kategorio

15 ne sufiĉe: 33,8% da internacieco. Britio havas neniun internaciecon.

16 En Vikipedio estas troveblaj jam sufiĉe da leksemoj de landonomoj kaj regionnomoj, kiuj estas derivitaj de popolnomo, dum tiuj nomoj estas sendube ne-internaciaj: Meklenburgio, ktp.

17 anti-, aŭto-, mono-, tele-, kratio, –fobio, –fono, –grafo, –skopo, filo-, –gena, –logo, –algio, –fobio, –logio, –manio, –tomio, arĥi-, –arĥio, –grafio, –iatrio, –kratio, –latrio, –patio por ne paroli pri kvantaj vortoj bi-, tetra– ktp.

18 en cirkula letero al la membroj de la Esperantista Akademio, januaro 1909a

19 http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj2/8oa.html#landnomoj. Tamen mi ne estas certa, ĉu la 15a regulo estas aplikebla aŭtomate al propraj nomoj, kiaj landonomoj estas. Ekzemple internacieco de personaj propraj nomoj estas ne-difinebla. Se mi, Juan, transloĝiĝas el Peruo al Germanujo, ĉu tiam mia persona nomo estos Johann? Nur etimologie, laŭ la devenscienco pri vortoj, la du formoj estas rilatigeblaj inter si. Sed Juan verŝajne deziros plu nomiĝi Juan en Germanujo.

20 Mi prenis la mezumon de la elcentoj por nombro da lingvoj kaj nombro da denaske parolantoj, laŭ la interaga programo “Kiom internacia estas via vorto?” en www.esp-evoluo.org. Se la sojla elcentaĵo por atingi la breveton de internacieco, plenumanta la kondiĉon de la 15a regulo, estas fiksita je 40%, tri pliaj landoj je –io devos esti rekonataj kiel radikaj: Belgio, Germanio, Latvio.

21 Oficiala Informo, same kiel en 1985. Ĝi estis rekomendo. Tion la Akademio konfirmas en 2009, deklarante la Liston de Normaj landonomoj.. eĉ ne plu valida.

22 La kontraŭeco inter tiu principo kaj la enesto de 25 ne-internaciaj landonomoj en la Listo de Rekomendataj Landonomoj estas nekomprenebla al mi. Oni jes povas interpreti la frazoparton se la tiel ricevita landnomo ne jam ekzistas internacie pli milde, komprenante, ke ne temas pri internacieco laŭ iu strikta interpreto de la 15a regulo, sed pli bone uzado de la formo kun –io en iuj grandaj lingvoj. Nu, ni diru, ke tiu kriterio signifas gradon de internacieco de minimume 20%. Tiam aldone jenaj formoj de landonomoj estas allaseblaj laŭ la principo de el 1985: Japanio, Anglio, Belgio, Belorusio, Moldavio, Norvegio kaj Svedio.

23 Estas 19 aliaj ne-internaciaj formoj. En Azio: Afganio, Hindio, Kartvelio, Kazaĥio, Kirgizio, Taĝikio, Turkmenio kaj Uzbekio, en Eŭropo: Anglio, Belorusio, Bosnio, Britio, Danio, Hispanio, Litovio, Moldavio, Norvegio, Svedio kaj Turkio. Se konsekvence apliki la 15an regulon, ili devus esti: Afganistano, Indio, Georgio, Kazaĥstano, Kirgizistano, Taĝikistano, Turkmenistano, Uzbekistano, Ang(lo)lando, Belaruso, Britanio, Danmarko, SpanjoEspanjoIspanjo (tri formoj kune havas gradon de internacieco de 46,9% kontraŭ 23,8% por (Hi)spanio) kaj Lituanio. Cetere Moldovo estas pli internacia ol Moldavio, Norveo estas pli internacia ol Norvegio kaj Sved(e)no estas pli internacia ol Svedio.
Montrante tiujn seriojn, mi ne volas argumenti, ke ekzemple la formoj finiĝantaj je –stano devus esti normaj. La 15a regulo ne estas sufiĉa kondiĉo por ŝanĝi landonomon. Ĝi estas necesa kondiĉo por allasi la alternativon –io al la fundamenta –ujo.

24 En 1988 la Akademio konstatis, ke ekzistas monda internacieco por la landnomo Kore- ……………. La formo Koreujo estas kontraŭfundamenta. La sola formo, kiu obeas la Fundamenton estas Koreo kaj ties anoj estas Koreanoj, sed en 2003: En kazo de konflikto inter du aŭ pluraj formoj por unu sama landnomo aŭ ankaŭ inter la uzo de kategorio aŭ la alia por unu sama radiko, la Akademio rekomendas preferi la plej internacian landnomon kaj tiel obei al la 15-a Regulo de la Fundamento…………tiu regulo ne determinas, kiu ano de internacia vortofamilio fariĝu baza en Esperanto, kaj kiun el la internaciaj signifoj ĝi havu. Tial uzado de la vortoj KOREO kaj EGIPTO kun genta aŭ landana signifo ne malobeas la 15-an regulon …………Per tio la Akademio nuligas siajn antaŭajn decidojn el 1988 pri la vortoj KOREO kaj EGIPTO.

25 Rimarku, ke la Akademio uzas la 15an regulon kiel sufiĉan kondiĉon por akcepti la internaciajn formojn Kore’ kaj Egipt’ (Egipto/Igipto havas kune gradon de internacieco de 48,5%), sed en 2009 por la samaj landonomoj rekomendas apud Koreujo, Egiptujo ankaŭ Koreio kaj Egiptio, ignorante la necesan kondiĉon de internacieco de Koreio kaj Egiptio. Iliaj gradoj de internacieco estas respektive 0% kaj 1,9%.

26 Por Ĉinujo kaj Japanujo la asigno de la formoj ĉino, japano al la gento jam estas jarcentlonga tradicio, sed problemaj estas la formoj Ukraino kaj Vjetnamo, kiuj – pro etimologia kontinueco – miasente ne povas ŝanĝiĝi laŭ signifo, for de ĉiuj aliaj lingvoj kaj kontraŭ ajna lingva leĝo.

27 Ekzemplo de tio estas unu el la metodoj aŭ kombinaĵo de ili el la programo “Kiom internacia estas mia vorto?” (www.esp-evoluo.org)

28 21 landonomoj: Etiopio kaj Somalio en Afriko; Armenio, Mongolio kaj Saŭda Arabio en Azio; Albanio, Aŭstrio, Bosnio, Bulgario, Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Kroatio, Makedonio, Rumanio, Rusio, Serbio, Slovakio kaj Slovenio plus 4: Belgio, Germanio, Latvio kaj Turkio

29 Kvar klasoj de nomoj por Svisujo konkurencas inter si kun elcentoj inter 5% kaj 30%: Sviso, Svicerlando, Ŝvajcar[i|sk]o kaj Ŝvajco.

30 Por tio oni devus rigardi la oficialan gentonomon Hispano kiel enloĝanto de Ispanjo, kiu ne estas kataluno, galego aŭ valenciano kaj meti la formojn Span(j)o kaj EIspanjo en unu klason. Tiu klaso havas internaciecon de 46,9%.

31 fojo, ĝojo, rojo, vojo, fajo, frajo, gajo, kajo, majo, rajo, rajono

32 Sen tiu fakto la elekto de –ej certe estus la plej natura. Tion ankaŭ montras la serio de landonomaj finaĵoj, similaj al ‑io en la kvin studitaj lingvoj: –ia, –y, –ey, –ie, –ien, –ei, –, –ije, –ija, ĉiuj fonemoj tre elparole proksimaj al –ij(o) kaj ej(o).

33 Tro da radikoj finiĝas jam je –io. Teologio ne estas lando de teologoj, Ĉilio ne estas lando de ĉiloj, ktp.

34 Sed la « Fundamento de Esperanto » devas troviĝi en la manoj de ĉiu bona esperantisto …………….
Sed, prezentante parton de la fundamento, tiuj ĉi arĥaismoj
(des pli la sufikso –ujo kaj vaste uzataj landonomoj je -ujo, JD) neniam estos elĵetitaj, sed ĉiam estos presataj …………… en ĉiuj lernolibroj kaj vortaroj

35 La praveco de tiu malrespekto de mal-vortoj estas dubinda. La Antaŭparolo al la Fundamento skribas: Riĉigadi la lingvon per novaj vortoj oni povas jam nun, per konsiliĝado kun tiuj personoj, kiuj estas rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo, kaj zorgante pri tio, ke ĉiuj uzu tiujn vortojn en la sama formo; Mi opinias, ke la aŭtoritateco por ekuzi tiujn alternativojn de malvortoj mankas.

36 La radikoj angl’ kaj franc’ estas fundamentaj, la kunmetitaj vortoj Anglujo kaj Francujo estas rekomendindaj surbaze de la fundamenteco de angl’, franc’ kaj uj’. La landonomoj Germanujo, Hispanujo, Rusujo kaj Turkujo havas eksplicitan fundamentecon, ĉar Zamenhof uzis tiujn formojn en la Fundamento. Ekster la Fundamento Zamenhof ankaŭ uzis multajn aliajn landonomojn je -ujo (kaj neniun je -io); laŭ Tekstaro de Esperanto ili estas Anglujo 15x, Arabujo 9x, Aŭstrujo 2x, Bavarujo 1x, Belgujo 2x, Britujo 4x, Danujo 27x, Edomujo 7x, Francujo 12x, Germanujo 11x, Grekujo 6x, Hispanujo 1x, Italujo 12x, Litovujo 1x, Norvegujo 10x, Polujo 2x, Portugalujo 1x, Rusujo 6x, Saksujo 1x, Skotujo 1x, Svedujo 2x, Svisujo 4x, Egiptujo 310x, Filiŝtujo 10x, Ĥinujo 4x, Japanujo 2x, Judujo 389x, Medujo 11x, Midjanujo 1x, Turkujo 1x.

37 Miaopinie la Akademio ne povus deklari troan ne-oportunecon de individuaj vortoj en la Fundamento, tamen ĝi povus deklari troan ne-oportunecon de aspektoj de la landnoma sistemo, kio estus necesa por akceptigi la solvojn antaŭenigitajn en ĉi-tiu studo.

38 aŭ pli bone: fanda (vidu J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, UEA 1989)

39 The Status of Linguistics as a Science. Poste la tezo aperis kiel “hipotezo de Sapir-Whorf”. Vidu ankaŭ eo.wikipedia.org/wiki/Hipotezo_de_Sapir-Whorf

40 Oni parolas en ĉi-tiu rilato ankaŭ pri la signifato, germanoj, kaj la signifanto, “germanoj”.

41 3,5%/0,3% por Egiptio kontraŭ 47,4%/27,4% por Egipto, 12,3%/9,8% por Igipto kaj 17,5%/20,9% por Mis(i)ro

42 0% por Afganio kontraŭ 93,0%/71,8% por Afganistano kaj 1,8%/27,7% por Afuhano

43 0% por Ĉinio kontraŭ 57,9%/58,1% por Ĉino kaj 17,5%/1,9% por Kino

44 54,4/48,3% por [G|Ch|J]j?e?or.+ kontraŭ 15,8%/4,3% por [GH]ru[sz].+ kaj 3,5%/30,7% por G[el|ur]ujiy?a

45 0% por Kazaĥio, 93,0%/67,6% por [CGHK](h)a[jsz]a[j|kh|q]([ai])stan

46 0% por Koreio kontraŭ 84,2%/63,7% por Koreo (tri silaboj laŭ [KC]or[ei]([jy])([ae]))

47 94,7%/98,1% por T(h)a[c|d[j|sch|sj|z|zh|zs]|g|j|tz|x|xh|y|ž][iy][k|q|qu](i)sta[no], 0% por Taĝikio

48 87,7%/67,1% por T[ei|i|u]r[co|k|ka|ke|q|que]meni?[s|sz]th?a[no].*, 0% por Turkmenio

49 86,0%/64,0% por [Oe|Ou|Ö|U][j|ja|jha|s|z][bp]e[g|k|qu]i?[s|sz]ta[no].*, 0% por Uzbekio

50 0% por Vjetnamio kontraŭ 84,2%/59,1% por Vjetnamo

51 0% por Polio, 49,1%/70% por [BP][aou][l|ll|r]y?[a|ai|e]n[ |d|t].* (Balan, Polen, Poland kaj variantoj) kontraŭ 17,5%/16,4% por Polog?n[^d].* kaj 15,8%/6,0% por Poli?[jsŝ].+

52 0% por Litovio kontraŭ 54,4%/55,4% por Lituanio kaj 22,8%/12,2% por Litvo

53 7,0%/11,2% por Hindio kontraŭ 59,6%/35,3% por Indio kaj 12,3%/16,5% por Barato

54 10,5%/4,6% por Kirgizio kontraŭ 54,4%/34,7% por Kirgizistano kaj 24,6%/26,8% por Kirgistano

55 15,8%/5,8% por Danio kontraŭ 73,7%/65,8% por Danmarko

56 22,8%/18,9% por Grekio kaj 17,5%/21,5% por Gr[ei]so kontraŭ 14,0%/14,9% por Hunastano

57 3,5%/8,6% por Ukrainio kontraŭ 84,2%/61,2% por Ukraino. Ukraino devas esti traktata kiel radiko, ĉar ĝi estas multe pli internacia kiel landonomo ol Ukrainio.

58 21,1%/20,7% por Sviso kontraŭ 21,1%/17,9% por Svicerlando, 19,3%/5,8% por Ŝvajcar[i|sk]o kaj 15,8%/6,5% por Ŝvajco

59 26,3%/14,3% por Japanio kontraŭ 47,4%/39,5% por Japano

60 43,9%/36,2% por Germanio kontraŭ 17,5%/23,3% por Aleman([ij])o

61 28,1%/11,9% por Anglio kontraŭ 31,6%/25,5% por Ang(lo)lando kaj 15,8%/22,8% por Anglotero

62 47,4%/20,2% por Britanio kontraŭ 24,6%/27,7% por Briteno kaj 12,3%/15,9% por Bretanjo

63 19,3%/12,1% por Hispanio kaj 12,3%/3,8% por Spanio kontraŭ 28,1%/32,8% por Span(j)o kaj 15,8%/17,1% por [EI]spanjo

64 47,4%/39,4% por Latvio kontraŭ 22,8%/15,2% por Letonio

65 33,3%/12,8% por Norvegio kontraŭ 17,5%/47,7% por Norveo (47,7% dankiĝas al ĉina nomo Nuówēi – 挪威)

66 29,8%/8,6% por Portugalio kontraŭ 56,1%/59,0% por Portugalo

67 26,3%/20,3% por Belorusio kontraŭ 47,4%/39,2% por Belaruso

68 47,4%/25,2% por Belgij[aoe] kontraŭ 21,1%/22,6% por Belgi(s)[k|qu].+

69 24,6%/49,5% por Francio (49,5% dankiĝas al ĉina nomo Fǎlánxī – 法蘭西) kontraŭ 31,6%/36,1% por Franco

70 42,1%/37,6% por Moldavio kontraŭ 40,4%/25,0% por Moldovo

71 28,1%/20,7% por [Svedio|Ŝvecio] kontraŭ 31,6%/36,3% por Sved(e)no

72 52,6%/42,9% por Turkio kontraŭ 10,5%/32,4% por Turĉio

73 84,2%/91,2% por Bosnio kontraŭ 12,3%/2,7% por Bosno. Bosnio devas esti traktata kiel radiko, ĉar Bosno estas la rivero kaj Bosnio estas multe pli internacia kiel landonomo ol Bosno.

Duonvokaloj kaj diftongoj

La studaĵo temas pri la fonetika kaj fonologia valoroj de la parolsonoj signataj per la literoj j kaj ŭ en Esperanto.

La problemo

Praktika demando, kiu instigis min verki ĉi tiun studaĵon, estas la problemo pri kombineblo de la litero (aŭ «parolsono») ŭ, kaj la eblo uzi ĝin por transskribi la fremdan konsonanton [w]; ekzemple, ĉu konvenas transskribi la fremdajn vortojn Washington, Nikaragua, Okinawa per Ŭoŝington, Nikaragŭo, Okinaŭo? En la tradicia Esperanto tiaj uzoj estas malaprobataj1. Kiel eblas klarigi tian malaprobon?

Jen kiel PIV prezentas la aferon:

ŭ
1. La 26a litero de la E-a alfabeto.
2. Malantaŭa duonvokalo, aŭdiĝanta nur post alia vokalo (ekz.: aŭdi, leŭtenanto).
RIM. Tiun literon oni uzas ankaŭ por la fonetika figurado de la konsonanto, kiu aŭdiĝas komence de ceteraj anglaj, japanaj k.s. vortoj (ekz. en: ŭajt-insulo, ŭagadugu, ŭu-han ktp), k kiu estas propre voĉa duonfrikativa labialo. La normala E-a transskribo estas v (Vaŝington), sed por pli ĝusta prezentado de propraj aŭ teknikaj nomoj k evitado de kelkaj homonimoj Moch, Vérax, Tellini k.a. provis enkonduki novan literon, w (wato, westo).

(Bedaŭrinde PIV ne informas nin, kiel la probatalantoj de w proponis ĝin voĉlegi.)

Priskribo fonetika

Komunlingve oni karakterizas la sonojn prezentatajn per la literoj ŭ kaj j kiel duonvokalojn. En la moderna terminaro fonetika tiu termino iel eksmodiĝis; ĉiel ajn gravas, ke fonetike oni povas atribui al tiuj literoj po du parolsonojn:

  • la konsonantojn [w] kaj [j]; kaj
  • la duonvokalojn [ŭ] kaj [ĭ]

(tio ne estas tre moderna terminaro, sed mi ĝin preferas kaj uzos en ĉi tiu studaĵo; krome, mi uzos supersignajn bovlojn por transskribi la duonvokalojn anstataŭ la IFA-e pli tradiciajn subsignojn ĉe u̯ kaj i̯, kiuj malpli ofte disponeblas en la ordinaraj tiparoj).

Evidente inter diversaj lingvanoj ekzistas variado pri la fakta uzo de tiuj 4 sonoj por realigi tiujn ŭ kaj j. Por iel aranĝi la prezenton de la materialo, mi precipe priskribos mian personan uzadon (kia mi ĝin imagas). Tio ne signifas ke mi opinias ĝin la sola ĝusta; tamen tio estos ia komenco kiu cetere ebligos ankaŭ aliajn variantojn priskribi per diferencoj kaj similaĵoj.


La alofonoj de la fonemo /j/

En mia idiolekto (samkiel ĉe multaj aliaj esperantistoj rusdevenaj) la fonemo /j/ realiĝas per ambaŭ alofonoj supre menciitaj:

  • Per la konsonanto [j] antaŭ- kaj intervokale: krajono [kra.jo.no].
  • Per la duonvokalo [ĭ] silabofine: kaj [kaĭ], tuj [tuĭ], fojno [foĭ.no].

Probable tia malsimetrio estas afero sufiĉe komuna; almenaŭ fonologie estas tia malsimetrio eĉ en la anglaj transskriboj yes /jes/ kaj say /seĭ/.

Menciindas, ke la intervokala j kondutas en Esperanto ne kiel en la angla (kie ĝi ofte formas diftongon kun la antaŭa vokalo), sed kiel konsonanto laŭ la modelo rusa. La «Ekzercoj de legado» en la Fundamenta Ekzercaro demonstras tion per la silabado de la intervokalaj j:

Kra-jó-no. Ma-jés-ta. … Má-jo. [§2]

(dum inter vokalo kaj konsonanto j aliĝas al la vokalo: «Prúj-no. Véj-no» [§2]; «Fój-no» [§3]). Male, en la angla, laŭ atesto de J. Wells, fremdlingva /j/ eĉ intervokale ofte kunfandiĝas kun la antaŭa vokalo formante diftongon:

  • Toyota トヨタ [ˈto.jo.ta] angliĝas kiel [tɔɪˈəʊtə].
  • Sayonara さよなら [saˌjoː.na.ˈɾa] iĝas [ˌsaɪ.əˈnɑː.rə].
  • La hispana playa [ˈpla.ja] iĝas [ˈplaɪ.ə], kaj papaya [paˈpa.ja] iĝas [pəˈpaɪ.ə].
  • La franca Bayeux [ba.jø] kutime iĝas [ˌbaɪˈɜː] aŭ [ˈbaɪ.ɜː].

(la ekzemploj estas transskribitaj brite, sed mi supozas ke ankaŭ usonangle la silabado estas simila).

Laŭ mia (ne kompetenta) opinio mia sono [j] – aŭ eĉ pli frota [ ʝ ] – estas normala konsonanto, malsama ol la duonvokalo [ĭ]:

  1. Se mi flustras jida, tio sonas proksimume kiel [çịtạ], kaj [ç] (la norma Ich-Laut) ja estas eksterduba konsonanto.
  2. Mi povas tiri jjjj samkiel mi povas tiri ĵĵĵĵsssssŝŝŝŝ (probable tio maleblas por ĭ, ĉu? Cetere, mi aŭdadis hezitan anglalingvan y-yes.).
  3. La silabado sekvas la konsonantan modelon: pro-jekto, lo-jala, ma-jusklo, ma-joro. Malpli evidentas la silabado de ĝojigi, kiun mi persone en senĝena interparolo emus prononci ĝo-ji-gi.
  4. La ĉeĥaj jsem, jsou (kontraste al la nega nejsem ??).

Mi koncedas, ke pro simpleco ni havas intereson unuigi la alofonojn; nu, se simpligi, tiam mi rekomendus elekti ĝuste la konsonanton [j], kiu estas pli kontrasta, kaj ebligas realigi ĉiujn kombinojn, interalie ji kaj ij – kiel en la francaj vortoj taille [tɑj] (prefere ol en la angla tie [taĭ]), fille [fij], soleil [sɔlɛj], grenouille [grənuj] ktp.

Mi opinias ke unuecigo surbaze de [ĭ] estus malpli taŭga. Mi ne certas, kiel oni prononcus jida, JiftaĥIjob kun [ĭ]; kaj [‘ĭama] lasas min perpleksa, ĉu oni celas jamaiama.

Aliflanke, mi neniam spertis problemon pri mia du-alofona realigo de /j/.

Atesto Kaloĉaja

Ĝis nun mi parolis pri mia propra prononco; por kompletigo mi aldonu ateston de K. Kalocsay el la klarigaj notoj pri lia traduko de «Infero»2. Mi tuj diru, ke mi opinias la de li prezentatan licencon malakceptebla, ke ĝi povas funkcii nur en la frota realigo de /j/, kio certe ne validas por multaj esperantistoj; tamen mi ĝin citas kiel ateston pri tio, ke la frota [j] ne estas io eksterordinara en Esperantujo, ke ankaŭ alilingvaj esperantistoj ĝin uzas (kaj eĉ misuzas; mi forte malkonsentas, ke oni rajtus ĝin profiti por foneme distingi inter [j] kaj [ĭ] kaj uzi tiun lastan kiel alofonon de /i/):

Krome mi uzis t.n. sensilabigon de la neakcentitaj i kaj u apud alia vokalo. Ilia uzo jam havas certan tradicion en Esperanto (Bennemann, Minor, mi mem) kaj mi vere ne vidas seriozan kaŭzon ekstermi ĉi tiun licencon. Ĝi ne signifas, ke anstataŭ i oni prononcu j, sed ĝi elprofitas nur tion, ke ĉi tiujn du «glitajn» vokalojn apud alia vokalo oni povas senpene elparoli tiel, ke la kuna daŭro de du vokaloj egalu la daŭron de unu silabo. Kompreneble, en Esperanto oni ne povas uzi la hiatojn tiel, kiel laŭ la itala prozodio, kie ekzemple 11 silabojn oni kalkulas el la sekvantaj 17 silaboj:
    Con gli altri, innanazi agli altri apri la canna …
ĉar tio estigus neelteneblajn akcentkarambolojn, sed mi kredas, ke en la versoj:
    ni venis lokon, kie orkestro tuta …
aŭ:
    kiel se de l’ kristana iu ekfridas …
estas tute facile doni al la 3 vokaloj i-e-o la daŭron de 2, kaj al la 4 vokaloj a-i-u-e la daŭron de 3 silaboj. Simile nenio malhelpas en la sekvanta verso:
    Jozefon unu akuzis kalumnie …
elparoli proksimume: unŭ akuzis …

La litero ŭ

La gramatikistoj, komencante per Zamenhofo mem, traktas j kaj ŭ kiel fenomenojn samspecajn, kaj la ecojn de j senpripense atribuas al ŭ. Tio estas evidente erara: ekz-e neniam estis dubo, ĉu eblas uzi j en la komenco de silabo, dum por ŭ tio restas afero akre diskutata. La intervokalaj aperoj de j estas abunde atestitaj ene de radikoj, dum nekontestataj similaj aperoj de ŭ okazas nur ĉe morfemaj limoj (naŭa ktp).

Probable Zamenhofo (kaj plimulto da esperantistoj) ne konsciis pri diferencoj inter la konsonantoj (kia [w]) kaj duonvokaloj (kia [ŭ]); tial, kvankam ordinare Zamenhofo traktis ŭ kiel glitantan kromparton de diftongoj, tamen en tri okazoj li cedis al la supraĵa logiko – ekz-e por formi la liternomon ŭo sammaniere kiel la aliajn liternomojn nevokalajn.

Ni ekzamenu la prezenton de la koncerna materialo ĉe Zamenhofo.

En la Fundamentaj gramatikoj nacilingvaj (La sekcio A):

Ruse:

буква ŭ (которая употребляется только послѣ гласной), произносится какъ короткое u въ нѣмецкомъ словѣ kaufen или въ латинскомъ laudo.
– T.e. (traduko mia) «la litero ŭ (uzata nur post vokalo), estas prononcata kiel la mallonga u en la germana vorto kaufen aŭ en la latina laudo

Germane:

u ― wie das kurze u in glauben (wird nur nach einem Vokal gebraucht).
– T.e. « u [preseraro, temas pri ŭ] – kiel la mallonga u en glauben (uzata nur post vokalo) »

Angle:

Ŭŭ, u as in „mount“ (used in diphthongs)
– T.e. « Ŭŭ, kiel u en „mount“ (uzata en diftongoj) »

France:

Ŭŭ, ou bref (dans l’allemand „laut“)
– T.e. « Ŭŭ, u mallonga (en la germana „laut“) »

Pole:

Ŭŭ, u (krótkie)
– T.e. « Ŭŭ u (mallonga) »

La tekstoj atestas, ke evidenta ĉefmodelo por Zamenhofo estis la germana diftongo au, per kiu li klarigas la signifon de ŭ al la parolantoj de la lingvoj kie ŭ malestas (t.e. al la rusoj kaj al la francoj):

  • la rusa lingvo havas nenion similan; Zamenhofo do klarigas per la germana;
  • la franca posedas la konsonanton [w] (ekz-e oiseau [wa’zo], Ouest [wεst], ouïe [wi]) – sed Zamenhofo ne trovis konvena uzi ĝin en klarigo, kaj ankaŭ la francojn li sendas al alilingva ekzemplo;
  • la angla posedas kaj la konsonanton [w], kaj diftongojn kun ŭ – tial Zamenhofo indikas la diftongon el mount, kaj ne mencias la konsonanton;
  • la pola lingvo klerula ja posedas la diftongojn kaj en la pruntvorotoj kiel autorEuropa, do ĝuste tiajn, kiajn Zamenhofo intencis doni al Esperanto; tio estis afero konscie lernata (malsimile ol por la germanoj aŭ angloj), tial li ne bezonis aparte klarigi tion al la poloj (krome, en la moderna pola lingvo la sonvaloro de ł ŝanĝiĝis en [w], sed en la zamenhofa epoko tiu duonvokaligo – pole wałczenie – oficiale ne ekzistis; ĝi ankoraŭ estis rigardata kiel subnorma plebaĵo kaj iĝis norma nur en la mezo de la 20ª jc).

En la ceteraj partoj de la Fundamento

En la Fundamenta Ekzercaro
Malgraŭ la avertoj de la gramatiketoj rusa kaj germana, en §1 aperas la liternomo ŭo. (Ĉiuj ceteraj aperoj de ŭ, 149 entute, estas en la kombino , plus Eŭropo en la ekzerco pri legado.)
En la Antaŭparolo
Nur ene de (40 aperoj).
En la Universala vortaro
68 aperoj en + leŭtenanto.

Posta leksiko

Poste Zamenhofo dufoje uzis antaŭvokalan ŭ (en sonimitoj):

  • Ĉiam la bubeto krias: ŭa! ŭa! ŭa! [Revizoro, 5:5] (originale: Всё будет мальчишка кричать: уа! уа! уа!)
  • «Kŭaks, kŭaks, brekekekeks!» estis ĉio, kion li povis diri (la Fabeloj, «Elinjo-fingreto»; «li» estas bufido)

Tiu sonimito kŭaks estas hapakso; en la aliaj fabeloj Zamenhofo uzas la regulan sonimiton kvak! kaj la verbon kvaki :

  • «Kvak! Estas malseke!» [Malgranda Tuk]
  • … tio estis ranoj, kiuj kvakis en la marĉoj [Anneto]

Malprobablas ke per uzo de kŭaks Zamenhofo volis distingi inter la blekoj ranaj kaj bufaj.

La unika (nezamenhofa) poŭpo (kaj ĝia rivalo pobo) ne estas tiom marĝena kiel ŭesto kaj ŭato.

Sume en la klasika Esperanto

En mia kolekto da komputile legeblaj tekstoj zamenhofaj (sume ĉ. 1’283’000 vortoj, inklude la Malnovan Testamenton) la litero aperas en la regulaj kombinoj aŭ, eŭ 25’832 fojojn; la neregulaj kombinoj estas nur en la 9 aperoj de la tri vortoj ŭo, ŭa, kŭaks en la tri supre cititaj lokoj (mi esceptas la solstarajn aperojn de ŭ en la literlistoj ktp, kaj en la avertoj pri misuzoj, kiel «ne … tróŭ-zi» en la 70ª LR).

Ĉe Kabe da neregulaj uzoj de ŭ mi trovis neniom (en la tradukoj de «Faraono», «Partoj kaj filoj», la fabeloj de la fratoj Grimm kaj kelkaj noveloj, sume ĉ. 391’600 vortoj) – kontraŭ 7’996 regulaj aperoj.


La Lingva Respondo de Zamenhofo pri la duonvokaloj

Ĉi-sube estas citita la «lingva respondo» fare de Zamenhofo, aperinta en Esperantisto (1893, p. 15), kaj numerita kiel la 70ª en la Varingjena eldono:

Pri la literoj U kaj Ŭ, I kaj J. Kelkaj amikoj ne bone komprenas kaj ne regule uzas la literojn u, ŭ, i kaj j. Laŭ ilia opinio (esprimita eĉ en kelkaj lernolibroj) la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras «duoblan vokalon»; ili sekve elparolas au kiel aŭ, ei kiel ej k.t.p. Tio ĉi estas eraro. En nia lingvo ne ekzistas duoblaj vokaloj, sed ĉiu litero estas elparolata ĉiam egale kaj ĉiam aparte. Sekve oni devas legi ba-lá-u, pra-ú-lo, tro-ú-zi, de-í-ri, kré-i, hero-í-no kaj ne bá-laŭ, práŭ-lo, tróŭ-zi, déj-ri, krej, herój-no (kiel faras multaj germanoj, havantaj tiun ĉi kutimon en sia lingvo). La literoj u kaj i devas ĉiam esti elparolataj klare kaj aparte, kiel ĉiu alia litero.

Sed ekster u kaj i en nia lingvo ekzistas ankoraŭ la literoj ŭ kaj j, kies elparolado estas simila al la elparolado de u kaj i, sed pli mallonga kaj ne prezentanta silabon (kiel konsonanto); se ili staras post vokalo, ili estas elparolataj kun ĝi en unu silabo kaj tial faras impreson de duobla vokalo. La literoj ŭ kaj j ĉiam ankaŭ estas elparolataj aparte, sed ili ĉiam estas konsonantoj, tute egale, ĉu ili staras antaŭ vokalo aŭ post vokalo. Sekve oni devas legi ja-ro, jus-ta, kra-jo-no, fraŭ-lo, Eŭ-ro-po, foj-no, paj-lo kaj ne i-a-ro, i-us-ta, kra-i-o-no, fra-u-lo, E-u-ro-po, fo-i-no, pa-i-lo. Se ni la germanajn vortojn Saite, Traube volus skribi per ortografio Esperanta, ni devus skribi Zajte, Traŭbe. La vorto laŭta ekzemple estas dusilaba kaj ne trisilaba, sed ne pro la kaŭzo ke estas kvazaŭ duobla vokalo, sed nur ĉar ŭ estas konsonanto (dum u estas vokalo).

Kelkaj klarigoj pri la respondo

La respondo temas pri literoj. Pli speciale, ĝi temas pri duliteraĵoj kiuj konsistas el du vokalliteroj (literoj kies sonvaloro estas vokalo). Aplikante la kutiman metonimion, Zamenhofo parolas pri «vokaloj» kaj «konsonantoj» celante literojn kun tiaj respektivaj sonvaloroj. (Ekz‑e konsideru la frazon: «la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras „duoblan vokalon“»; parolsono ne povas antaŭiri literon, tial «antaŭirantaj vokaloj» fakte estas metonimio por «antaŭirantaj vokalliteroj».)

Interalie, la literkombinoj «ei» (kiel en la germana Saite) kaj «au» (kiel en la germana Traube) estas tiaj «duoblaj vokaloj».

Tamen ekzistas ankaŭ alia interpreto (ekz‑e ĝin prezentas akademiano Otto Prytz), kiu vidas en ĉi tiu esprimo «duobla vokalo» paŭsaĵon de la greka δίφθογγος, laŭvorte «dusona» aŭ «dutona»; en la moderna lingvo oni sentraduke transskribas tion: diftongo (termino oficiala ekde la 1ª OA).

Sekve de tiu interpreto de la lingva respondo n‑ro 70 multaj esperantistoj (kaj inter ili PIV) asertas, ke en Esperanto diftongoj ne ekzistas.

Mi opinias tiun fonetikan interpreton de «duoblaj vokaloj» malprobabla kaj malkonvena en la kunteksto de la respondo: ĝi ja temas pri literoj, pri la ortografio kaj voĉlegaj reguloj – kion indikas jam ĝia titolo. Kaj eĉ se la esprimon «duobla vokalo» inspiris la termino «diftongo» (konjekto neniel bezonata por interpreti la respondon), eĉ tiam restas la eblo de la sama metonimio – ekz‑e laŭ la signifo 2a de la difino de la Oksforda vortaro:

diphthong n.
1 a speech sound in one syllable (…)
2 a a digraph representing the sound of a diphthong or single vowel (as in feat).
b a compound vowel character; a ligature (as Æ).

Mi ripetas, ne pri la fonetikaj diftongoj temas ĉi tiu respondo. La ĉeftemo estas averto kontraŭ eraro de iuj esperantistoj, kies hejmlingva skribosistemo trudas pozician mislegon i→/j/ (kiel la franca pied /pje/, kp la esperantan /pi’edo/), aŭ au→/aŭ/ (kiel la misdiftongigo Saud→/saŭd/, malgraŭ la origine akcenta kaj longa /u:/ en la araba nomo). Zamenhofo indikas, ke en Esperanto ĉiu duonvokalo havas apartan literon, kiu sola povas ĝin reprezenti en la skribo.

En tia interpreto ĉio estas tute ĝusta (kaj tute memevidenta kaj absolute senutila por ekz-e la rusoj, kies skribosistemo neniam konfuzas и /i/ kaj й /j/).

Cetere, ni komparu ĉi tiun Respondon kun Respondo konsiderinde pli malfrua.

Dek ok jarojn poste

La ortografian respondon pri la «duoblaj vokaloj» endas kompari kun iom tro liberala lingva respondo fonetika, publikigita 18 jarojn pli malfrue:

Pri elparolado en teorio kaj en praktiko. Kiel en ĉiuj lingvoj, tiel ankaŭ en Esperanto la sono j ordinare moligas la konsonanton, kiu staras antaŭ ĝi; oni sekve ne devas miri, ke ekzemple en la vorto «panjo» la plimulto de la Esperantistoj elparolas la nj kiel unu molan sonon (simile al la franca gn). Tiel same oni ne miru, ke en praktiko oni ordinare antaŭ gk elparolas la sonon n naze, aŭ ke antaŭ vokalo oni elparolas la i ordinare kiel ij. Batali kontraŭ tia natura emo en la elparolado ŝajnas al mi afero tute sencela kaj senbezona, ĉar tia elparolado (kiu estas iom pli eleganta, ol la elparolado pure teoria) donas nenian malkompreniĝon aŭ praktikan maloportunaĵon; sed rekomendi tian elparoladon (aŭ nomi ĝin «la sole ĝusta») ni ankaŭ ne devas, ĉar laŭ la teoria vidpunkto (kiu en Esperanto ofte povas esti ne severe observata, sed neniam povas esti rigardata kiel «erara») ni devas elparoli ĉiun sonon severe aparte; sekve se ni deziras paroli severe regule, ni devas elparoli «pan-jo», «san-go», «mi-a».
(Respondo 56ª, Oficiala Gazeto, IV, 1911, p. 222.)

Se Zamenhofo estus dirinta, ke la molaj konsonantoj sekvataj de j estas alofonoj de la malmola ĉefformo, t.e. ke

  • /panjo/ estas realigebla per [pańjo], aŭ
  • /sinjoro/ estas realigebla per [siɲjoro], aŭ
  • /inko/ estas realigebla per [iŋko] ktp –

tio estus tute bona kaj konforma al la moderna lingvostato. Tamen ĉi-okaze la vervo forportas Zamenhofon al la alia ekstremo, kaj li (se mi bone komprenas ĉi tiun respondon) pretas toleri multe pli seriozajn rompojn de la laŭfonema skribosistemo ol la naivaj diftongoj, kies ekziston iuj negas surbaze de la pli frua respondo: li ŝajnas permesi uzon de simplaj [pańo], [siɲoro], [saŋo], en kiuj koncernaj kromsonoj ne plu interpreteblas kiel poziciaj alofonoj de /n/ (en la pozicio antaŭ /j/); ilin do endus trakti aŭ kiel /pano, sinoro, sano/; aŭ kiel apartajn fonemojn.

Estas tre stranga toleri la misprononcon [saŋo] – kaj samtempe malpermesi la diftongan prononcon de laŭdo. Por mi la angla now (precipe en ĝia britia versio) sonas kiel tute bona realigo de naŭ. Kaj mount estas prezentita en la Fundamento kiel modelo pri ŭ.

Zamenhofo estis homo de sia tempo, kaj la konceptoj de la funkcia fonetiko, la nocioj fonemo kaj alofono estis al li nekonataj. Tamen kurioze, ili naskiĝis tute apude en la spaco kaj tempo.

Esperanto kaj la funkcia fonetiko

Esperanto (unue publikigita en Varsovio en la 1887ª jaro) kaj la konceptoj «fonemo», «funkcia fonetiko» (unue aperintaj en Varsovia publikaĵo de la 1881ª jaro3) estiĝis apude kaj evoluis paralele. Eĉ pli ol tio, Bodueno (Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ, Jan Niecisław Baudouin de Courtenay) persone vizitis Zamenhofon en Varsovio, kaj ĉiam subtenis Esperanton, interalie ĉe la Delegacio.

Tiuj homoj, socie tiom malproksimaj4 bone komprenis kaj estimis unu la alian. Tamen la fonetikaj ideoj de Bodueno evidente restis nekonataj al Zamenhofo – kaj la eŭropa scienco konatiĝis kun ili jardekojn poste, per la Praga lingvoscienca skolo, kien elmigris kelkaj disĉiploj de Bodueno.

La teorio

Mi pardonpetas pri tiu prezento de konataĵoj, tamen en la diskutoj pri diftongoj kaj similaj aferoj mi konstante vidas saltadon de unu nivelo en alian, konfuzon de aferoj fonologiaj kaj akustikaj ktp. Tial mi almenaŭ menciu la neceson distingi tiujn nivelojn.

Fonetiko kaj fonologio

La fizikaj, krudaj parolsonoj, formas malfinian kontinuon. Tiajn sonojn eblas studi objektive, per artikulacio (anatomie); akustike; mezuri per instrumentoj ktp. Tion mi nomus «fizika fonetiko».

Tamen en la reala lingvostudo oni kutime reduktas tiun kontinuon al iu finia sistemo da fonemoj; ekz-e estas 34 fonemoj en la rusa lingvo. Estas kiel ciferecigo de analoga teksto, voĉe legita aŭ mane skribita. Tian sistemon studas «funkcia fonetiko» aŭ «fonologio».

La transskribojn de fizika fonetiko oni pakas en rektajn krampojn: [ĭ], [j]. La transskribojn de la funkcia fonetiko laŭ la difino de la Praga skolo oni pakas per oblikvoj: /i/, /j/. Paralele kaj sendepende kun la Praga skolo evuluis ankaŭ aliaj difinoj de fonemo, ekz-e en la Moskva skolo (egale bazita sur la verkoj de Bodueno) – la fonologiajn transskribojn de la Moskva skolo oni metas inter krampojn angulajn: ⟨i⟩ ktp.

Diversaj lingvoj malsame strukturas la realon. Ne temas pri fiziologiaj apartaĵoj, temas pri tradicio kaj sistemo. Konsideru kiel ekzemplan analogion alian kontinuon, la spektrokolorojn.

Kiel difini la fonemaron

Unu el la reguloj kiujn oni aplikas difinante sonsistemon estas jena:

Elemento, kiu ĉiam aperas kiel akompananto de alia elemento, ne estas aparta signo. Se estas A kaj B, kaj B ĉiam aperas post A, tiam B ne estas aparta signo. Ĉe tio, se A povas aperi sen B, tiam A en tiaj okazoj estas aparta signo; dum B, ĉar ĝi ĉiam aperas kun A, estas nur ties «ombro». Alivorte, tiam ni havas du signojn, A kaj
AB, kie AB estas unu integra, neanalizinda tuto5.

La rusa [ŭo]

La validecon de la ĉi-supra regulo (almenaŭ por la ruslingvanoj) bone ilustras la rusa fonemo /o/, kiu fonologie estas diftongo (aŭ «diftongojdo») [ŭo]. Ordinara ruslingvano ne kredas tion kaj ne perceptas tiun [ŭ]: sekve de la indikita regulo la kombinon [ŭo] la rusoj perceptas kiel simplan fonemon. Sed alilingvanoj (ekz-e la francoj) klare perceptas diftongon. Por pruvi la diftongecon de la rusa /o/ al ruslingvano necesas registri vorton kiu ĝin entenas, kaj aŭdigi ĝin retrodirekte (inversigite). Tiam [ŭo] iĝos [oŭ], kaj ĉar tia sonkombino ne estas rusa fonemo, la rusoj bone aŭdos la diftongon. Tiel mi registris la rusan ekkrion «Он, он!» (/on, on/ – t.e. emfaza «Li, (estas) li!») – al kiu mi algluis ĝian komputile faritan inversigon (mi ankaŭ malrapidigis la registraĵon je 30% por pli bone evidentigi la diftongon). Rezultas (alklaku por aŭskulti!) [ŭon, ŭon – noŭ, noŭ].

«Leksike ne atestitaj» kaj «Fonetike maleblaj»

Oni ne tabuu iujn sonkombinojn nur tial, ke ili malestas en la jam establita leksiko. Tion mi ilustru per ekzemplo el la fonetiko rusa: abstrakte parolante, eblas fari liston el 19 kombinoj «ц (= с = /ʦ/) + konsonanto» artikulacie senproblemaj kaj koheraj kun la fonemaro: цк, цл, цн, … цф, цх. La rusa leksiko tamen reale uzas nur 7 el ili. Sed oni facile (sen ia ajn aparta trejnado) prononcas kaj ĝuste perceptas la nereprezentitajn kombinojn el la 19-era listo en fremdaj vortoj: Цфасман (Cfasman), Цхалтубо (Cĥaltubo).

Se anstataŭe konsideri iun maleblan kombinon, ekz-e цщ en imagitaj vortoj Цщокке, цщоккист, tiam per speciala streĉo de la artikulacio oni eble povus ĝin prononci; tamen ordinara aŭskultanto en tia kombino ignorus la komencan ц, kaj se la derivaĵon la lingvo asimilus, ĝi ricevus la sonformon egalan al tiu de (egale imagita) щекист.

Kompreneble oni konsideru la realajn parolsonojn, ne la ortografiajn fantomojn. La vortoj kiel «абстрактный» (abstrakta) aŭ «абсурдный» (absurda) neniel atestas, ke la malfacilega sonkombino [bs] estas fonetike reprezentita en la rusa. Reale tiuj vortoj entenas la laŭsisteman [ps], kaj la ortografio ne respondas al la realo.

La anglalingvaj (kaj esperantaj) artikoloj pri la kombineblo de fonemoj (kutime nomata fonotakso) emas konfuzi la du konceptojn: fakte neatestitajn kaj fonotakse maleblajn kombinojn. Ekz-e la angla artikolo asertas, ke «the sounds /kn/ and /ɡn/ are not permitted at the beginning of a word in Modern English»; tamen latente ili ja eblas, kaj ŝerce defia programista ĵargono tiun eblon realigas per sia GNU, kies defia prononco anglalingva estas /gnu:/. Rusaj vortaroj ne registras la duondecan vorton «взбзднуть» /vzbzdnuť/ kun 6 vortokomencaj konsonantoj (ĝi signifas «ekpiseti pro ektimo», estas tute regule formita, memkoprenebla kaj senprobleme prononcebla por ruslingvano; ĝi estas volonte uzata en vortaj ludoj kiel «Балда» – simila al la angla «Hangman» – ĉar ĝi malgajnigas ties kutiman strategion).


Pri kontraŭekzemploj liternoma kaj sonimitaj

Jen iom simila situacio en la rusa fonetiko, kiam ĝeneralan aserton kontraŭas liternomo kaj sonimito6.

En la rusa lingvo la parolsono [ɨ], signata per la litero ы, estas pozicia alofono de la fonemo ⟨i⟩. Nome, ĝi realigas la fonemon en la pozicio post malmola konsonanto ene de sintagmo:

нить – ныть t.e. [ńiť] – [nɨť] t.e. ⟨ńiť⟩ – ⟨niť⟩
играть → сыграть, отыграть, подыграть7
искра → от [ы]скр (ortografie «от искр») …

Ĉi tiu koncepto, laŭ kiu la aperon de [ɨ] kondiĉas antaŭa konsonanto malmola, estas paradoksa por ruslingvano, ĉar en la rusa skribosistemo la efiko estas inversa: per ы oni signas malmolecon de la antaŭa konsonanto. Tial la fonetika kurso iom detale kaj tre konvinke refutas la komunajn obĵetojn kaj demonstras, kial tiu interpreto rezultigas pli belan kaj koheran sistemon; ĝis fine en petito aperas la du kontraŭekzemploj kiuj nin interesas:

Ankoraŭ unu obĵeto: estas la nomo de la litero «и» kaj la nomo de alia litero «ы» («Операция „Ы“»). Oni povas prononci ilin post paŭzo:
    – Kiu litero estas tiu?
    – И.
    – Kaj ĉi tiu?
    – Ы.
Do, ambaŭ parolsonoj, [i] kaj [ɨ], eblas en unu sama pozicio, post paŭzo; sekve, ne estas pozicia alternado; sekve ili estas malsamaj fonemoj. Ĉu?

Ankaŭ ci tiu rezonado ne estas valida. La liternomoj apartenas al terminologio, ne al la fonetiko de la komuna lingvo. (…) La liternomoj posedas sian propran, apartan fonetikon.

Simile, estas sonimito ы-ы-ы (plorsono):
    Ы-ы-ы … Меня наказал отец …
    Ы-ы-ы … Положите конец! (Лебедев-Кумач)
Tamen la interjekcioj ne estas argumento pri fonetiko de komunlingvaj vortoj.

Efektive, la liternomo Ы estas kiel anatomia preparaĵo, izolita el biologia organismo; oni povas ĝin ekzameni laŭ la celoj de esploro, sed tio ne montras ĝian funkciadon en la organismo. Kaj la sonimitoj evidente estas parolsonaj imitaĵoj de alispeca, ne-parola sono.

Ankaŭ alilingve oni trovas similajn ekzemplojn. La polaj Ą kaj Ę (la nazaj o kaj e) normale ne aperas vortokomence – krom estkiel la nomoj la indikitaj literoj. Simile, laŭ informo de Bertilo Wennergren,

La nomo de la Sveda litero Ä estas elparolata kun vokalsono, kiun oni cetere uzas nur kiam EÄ aperas antaŭ R. Tion oni faras por ke oni povu klare distingi la nomojn de la literoj E kaj Ä.

Pri tiuj ekzemploj oni obĵetis, ke ili prezentas esceptojn vokalajn, kaj ke pli konvinka estus ekzemplo konsonanta. Mi ne konsentas pri tiu obĵeto: ja gravas, ke liternomo estas parolsono elŝirita el la normala parolfluo; tamen ankaŭ konsonanta ekzemplo estas ebla.

Ĉu vi iam pripensis, kial kelkaj konsonantaj literoj en la tradicia alfabeto latina havas nomojn, kiuj komenciĝas per «e» (el, em, en, es …) – dum la pli regula modelo estas, inverse, komenci per la konsonanto, kaj fini per «e» (be, ce, de, ge, pe, te, ve …)?

Tre versimila ekspliko estas, ke iam (ekde la etruskoj, en kies lingvo m, n, l, r povis formi silabon) almenaŭ kelkajn el tiuj poste e-komencaj konsonantoliteroj oni nomis simple per ilia sono: lll, mmm, nnn, sss. Oni tamen ne povas simile izoli la eksplodajn konsonantojn kiel b, p, k, d – tial al ili oni postmetis vokalon.

Tiam do kelkaj liternomoj konsistis el solstara konsonanto, kio en la normala parolfluo maleblas, kvankam kelkaj el ili ja funkcias interjekcie: ruse «(t)sss» ordonas silenton, «mmm» estas uzebla kiel esprimo de hezito (kp ankaŭ «hm…») aŭ sonimito de bovinbleko.

Nu, probable ĝuste tiu eksterodinareco igis postajn gramatikistojn (pli specife, Varonon en la 1ª jc a.K.) aldoni la vokalon; tamen ili ĝin aldonis antaŭen, ĉar tio iom pli bone esprimis la akustikan impreson de tutkonsonanta liternomo, kaj ebligis ĝin «tiri» laŭ la malnova tradicio.

Kio estas diftongo

Ni jam vidis konfuzon pri la signifoj fonetika kaj skriba (grafika) de la termino diftongo en la sekcio pri LR n-ro 70; tamen ankaŭ ene de fonetiko endas distingi inter la signifoj fizika kaj fonologia.

Tiel okazis, ke en la angla lingvo la diftongoj estas, interalie, apartaj parolsonoj kaj fizike, kaj funkcie; sekve de tiu hazardo la anglalingvaj aŭtoroj taksas «veraj» nur tiajn diftongojn, kiuj artikulacie glitas de unu pozicio al alia, ne estas simpla apudmeto de «puraj» parolsonoj; kaj tiun ideon esprimas ankaŭ NPIV:

diftong¹o Λ Vokalo, kiu ŝanĝas unufoje sian tembron dum la eliĝo (ekz. la sono, reprezentata per i en la angla vorto fine); analoge (sed evi) en E., kombino de du malsamaj vokoidoj, unusilabe prononcataj, el kiuj unu estas vokalo k la alia konsonanto, ekz. aŭ, eŭ, aj, ej, oj, uj. ➞ digramo, dierezo.

Atentindas ke neanglaj studoj de diftongeco – ekz-e en la franca Vikipedio, ĉu /wa/ estas traktebla kiel fonologia diftongo – akcentas ĝuste la fonologian aspekton de la koncepto; nenion ili diras pri la akustikaj aŭ artikulaciaj trajtoj, sed ekzamenas la «minimumajn parojn». Kaj tia fonologia koncepto nepre pli konvenas al Esperanto, kies fizika bazo fonetika estas multe pli nebula, ol en la nacilingvoj (eĉ ol en la angla).

John Wells skribis en siaj «Lingvistikaj aspektoj de Esperanto»8:

El fonologia vidpunkto ni rigardas la diftongojn aŭ, eŭ, same kiel ej, aj, oj, uj, kiel vokalon plus konsonanto; la konsonanto en tiuj kombinoj estas ja duonvokalo, do artikulacie vokoida (vokal-simila). En diversaj aliaj lingvoj (ekzemple la angla) tia analizo de diftongoj ne estas kontentiga, kaj por tiaj lingvoj ni rigardas la diftongojn fonologie kiel vokalojn.

Mi nur duone konsentas:

  1. Mi plene konsentas pri la j-serio: mi jam indikis, ke kvankam mi mem fizike prononcas [kaĭ] (kaj), [tuĭ] (tuj), [foĭ.no] (fojno) – tamen fonologie ili estas /kaj/, /tuj/, /fojno/.
  2. Mi malkonsentas pri la ŭ-kombinoj, kiuj fonologie estas traktendaj kiel diftongoj (vd ĉi-supre pri la AB-signo en difino de fonemaro); precipe se ekskludi la fonologie nevalidajn kontraŭekzemplojn liternoman kaj interjekciajn.

Samsence skribis Bertilo Wennergren9:

Mi preferas analizi kaj kiel apartajn fonemojn anstataŭ klasi ŭ kiel konsonanton similan al j. La kialo estas, ke dum j libere kombiniĝas kun vokaloj (ja, je, ji?, jo, ju, aj, ej, ij?, oj, uj), ŭ estas limigita al la kombinoj kaj . ekzistas en nur du radikoj, poŭp’ kaj poŭl, kiujn oni eĉ anstataŭigas per diversaj formoj (pob’, pull’, pool’). Ŝajnas, ke oni ne rekonas kiel eblan kombinon, aŭ almenaŭ ĝin instinkte evitas, same kiel kaj .

Morfenkomenca kaj postkonsonanta ŭ aperas nur esceptokaze, la liternomo ŭo (neevitebla kazo kun tute escepta karaktero …); kaj la onomatopeo ŭa (onomatopeoj tiaj, kielk ŭa, ne vere estas partoj de la lingvo).

Vortojn kiel ŭato, Gŭatemalo ktp, mi konsideras eraraj kaj rekte kontraŭfundamentaj.

En sia tradicia formo la Fundamento entenas internan malkoheron inter, unuflanke, la lingvomaterialo kaj la komenca koncepto, en kiuj ŭ aperis nur kiel kromelemento de la du diftongoj; kaj aliflanke, la emo raciigi la lingvon surbaze de la principo «unu latineca litero – unu sono». Nenio estas pli salutinda, ol la emo raciigi la lingvon; la problemo estas, ĉu la teorio estas adekvata al la materialo. Mi opinias, ke bedaŭrinde Zamenhofo provis kombini du malkoherajn principojn:

  • la tradicie-latinecan prezenton de diftongoj per duliteraĵoj (aŭ, eŭ); kaj
  • apartigon, memstarigon de ties dua litero – kio malkoheras kun la fonologia sistemo de la reala lingvo.

Fakte, similan fiaskon prezentas la lingvoscience pli impona projekto IFA. Ankaŭ ĝi ambiciis uzi «unu signon por unu parolsono»:

(IPA) does not normally use combinations of letters to represent single sounds, the way English does with ⟨sh⟩, ⟨th⟩ and ⟨ng⟩, or single letters to represent multiple sounds the way ⟨x⟩ represents /ks/ or /ɡz/ in English.
(la anglalingva Vikipedio)

Sed malgraŭ tiu principo la fonetikajn diftongojn IFA prezentas per fonologiaj literkombinoj. La Ŝava alfabeto (vd sube) estas ĉi-rilate pli kohera, disponigante apartajn literojn por la diftongoj.

La dilemo

La koherigon eblas atingi dumaniere:

  1. ĝeneraligi la uzeblon de ŭ, ĝin apartigi en memstaran fonemon similan al j;
  2. aŭ male, senigi ĝin je ĝia memstareco, rezervante ĝian uzeblon al la du diftongoj.

Por oportunigi referencon al tiuj du ebloj mi nomos la unuan, emancipa (ŭ iĝas plenrajta kaj aparta fonemo); kaj la duan, diftonga (la lingvo konservas diftongojn en sia fonologia sistemo).

Ambaŭ solvoj eblas, la unua konservas la supraĵajn formulojn de la Fundamento, sed ŝanĝas la profundan fonologian strukturon de la lingvo; la dua ŝanĝas la priskribajn formulojn uzitajn en la Fundamento – sed konservas ĝian internan fonologion.

Se Ŭ estus samspeca kiel J (la emancipo de Ŭ)

Tion oni jam faras en la dubindaj transskriboj kiajn oni povas trovi en «Monato» ktp:

„La ĉina gimnastiko Tajĝiĉjŭan“
Watanabe [ŭatanabe]
Jacques Le Puil [ĵak le pŭil]
Poitiers [pŭatjé]
Radziłów [radziŭuf]
Władysław [vŭadisŭaf]
Wesley Clark [ŭezli klark]

Se oni volas serioze trakti Ŭ kiel fenomenon samspecan kiel J, kiel apartan kaj plenrajtan fonemon, pli ol kromelementon de diftongoj – tiam por pli klare kompreni la amplekson de ŝanĝo en la fonologia sistemo konvenus ŝanĝi ĝian literan prezenton: ĝi devus esti la konsonanto W: la fonemo /w/, kun la eblaj realigoj:

  • per [w] (la liternomo «wo»; la sonimito «kwaks»; «wato», «westo» ktp); kaj
  • per [ŭ] (ĉiuj normalaj aperoj de «ŭ»: awgusto, naw, anstataw, awskulti ktp).

Postuli de ordinara lingvano distingi inter la konsonanto [w] kaj la duonvokalo [ŭ] estas afero malmulte realisma; samkiel en la okazo pri /j/, necesas unuecigo. (Oni ja povus rezervi la literon ŭ por la pozicioj postvokalaj; naŭ sed wato. Tamen tio jam dekomence estus devio de la celata koherigo, kaj tio prezentus problemojn ĉe la vortoj kiel Okina[wŭ]a.)

Kompreneble, tio ne estas ia «natura leĝo», sed tio estus pli honesta prezento, kiu pli klare vidigas la konsekvencojn de tia interpreto. Kaj ĝi certe estas tute konforma al la unuecigo de /j/-alofonoj per la litero j.

Tio povas iomete ĝeni la okulon en la -kombinoj; sed ne pli ol krajono (crayon), Jorko (York).

Analogie kun la fundamenta silabado «Ma-jo» oni tiam diru «na-wa», «anta-wen» ktp.

La supre citita aserto de J. Wells veriĝos: kaj fonologie ne plu estos diftongoj, sed liberaj kombinoj de vokalo kaj konsonanto (eĉ se fizike en multaj pozicioj ili restos diftongoj). La fonologia sistemo do ŝanĝiĝos: minus du diftongoj, plus unu konsonanto.

Oni devos zorge distingi inter [v] kaj [w]: [w] ne rajtos funkcii kiel alofono de /v/.

Tiom pli ĝena estos la tradicia transskribo de fremdlingva W per v (Vaŝingtono) aŭ u (Ruando). Tamen kvankam unu fuŝo apenaŭ estas pravigo por aliaj, ni estu justaj: tute simile la tradiciaj esperantigoj ofte misuzas i kiam pli ĝusta estus j : Makiavelo anstataŭ la ĝusta Makjavelo, tute misa Tokio anstataŭ la ĝusta Tokjo ktp.

Oni atendu lavangon da nomformoj kiujn la emancipo de [w] igos ne nur eblaj, sed eĉ preferindaj: Nikaragwo, Ekwadoro, Okinawo … eventuale ankaŭ wiskio ktp.

Sekvapaŝe oni devus pripensi la uzon de [w] en la nomoj kiel Wsewolodo (situacio tipa, ekzemple, por la ukrajna lingvo). Por esti honesta, mi menciu ke simila problemo sencas ankaŭ pri /j/ – kp la ĉeĥajn jsem (= «mi estas»), jsou (= «ili estas») ktp; aliflanke, mi ne konas uzojn de tiaj j-kombinoj en nomoj propraj; dum nomoj kun la kombino /w/ + konsonanto estas nemalmultaj.

Koherigo de la tradicia sistemo diftonga

Zamenhofo ne konis la koncepton «fonemo», kvankam intuicie li strebis krei skribosistemon laŭfoneman. Apartigo de la litero ŭ tamen rompas tiun principon kaj kreas tenton uzi ĝin pli vaste ol nur en la kombinoj kaj . En alfabeto laŭfonema devus aperi apartaj literoj por kaj , kaj ne devas aperi aparta ŭ. Evidente en ĉi tiu sekcio mi abstrahas pri la netuŝeblo de la Fundamento (kvankam ĝia celo estas ĝuste la konservado de la fundamenta sistemo).

La varianto ĉeĥa-hungara

La plej konservema solvo estas deklari la kombinojn kaj du unuopaj literoj; tiel la ĉeĥoj rigardas la kombinon ch unuopa litero, kiun ili lokas en sia alfabeto inter h kaj i:

a á b c č d ď e é ě f g h ch i í …

kaj sekve en la vortaro

Egypt < echo < ejhle

(evidente, ĉar la ĉeĥa ch = ĥ – kaj laŭ la sonvaloro, kaj laŭ la loko en la alfabeto – tio estas la sama ordo kiel en Esperanto: egipto < eĥo < ejo).

Simile en la hungara alfabeto aperas 7 literoj cs, gy, ly, ny, sz, ty, zs (kaj vortaro listigas vortojn en tiu ordo: cifera cukor csapadék … – kp en Esperanto: cifero < cunamo < ĉambro).

Eĉ pli proksima analogio estus la litero Ы en la rusa alfabeto, kie la literon Ь modifas la ne plu ekzistanta signo (ne plu litero) I.

Alia analogio, bone konata al la esperantistoj, estas la uzo de x en la surogata skribo iksisma: cx, gx, jx … estas en tia skribo nedivideblaj simplaj literoj; kaj simile estus pri aŭ, eŭ.

Tiam la alfabeto de Esperanto iĝus 29-litera:

a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u v z

Tio ŝajnas enkonduki la duliteraĵojn, kontraŭ kiaj Zamenhofo tiom energie protestis en LR n-ro 70; tamen logike tio estas uzo de iom komplikita diakritilo ŭ, simila al la ĉapeloj en ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ; nemulte gravas, ke ĝi aperas en postpozicio, dum la ĉapeloj, en la supera pozicio. Obĵeto kontraŭ la literoj kaj estas egalvalora al obĵeto kontraŭ la supersignoj.

La nomoj de tiuj du literoj povus esti kaj , kiel konvenas al la vokaloj; la nomo por la grafika elemento ŭ ne plu estas afero alfabeta (samkiel la supersigno de ŭ en la Fundamento ne estas difinita).

Ĉe tia difino la aspekto de la normalaj vortoj esperantaj neniel ŝanĝiĝas; ŝanĝiĝas la alfabeto kaj sekve la aranĝo de kelkaj artikoloj en la vortaroj:

atuto < avo < Azio < aŭdi < aŭtuno < babili

Ĉe vortodivido la literoj kaj estas same nedivideblaj, kiel la rusa Ы: kontraŭ-agi, neniam kontra-ŭagi.

Ankaŭ la du uzojn de ŭ en interjekcioj necesos ŝanĝi: kŭakskvaks, ŭaua.

La ĉefa problemo de tiu solvo konsistas en tio, ke restas la tento ekstrakti la diakritilon ŭ en apartan literon kaj reveni al la fundamenta alfabeto de la Ekzercaro – la kaptilo kiun Zamenhofo mem ne sukcesis eviti. (Oni cetere atentu, ke la nuna uzo de la alfabeto devias de tiu en UV: UV traktas supersignojn simile al la lingvoj okcidentaj kaj listigas: ĉe < ced⋅ < cedr⋅ < ĉef⋅ … La nuna leksikografio esperanta sekvas la tradicion orienteŭropan, en kiu c kaj ĉ estas tute apartaj literoj.)

Uzi super- aŭ subsignon

Alia memtrudiĝanta ideo estas uzi la tradician ĉapelon: â, ê:

 â: Âgusto, âtoro, ĉirkâ; hodiâ â morgâ matene.
Ê ê: Êropo, lêtenanto, nêtrala, ênuko; psêdoêropa.

Tio estus logika, sed tio tro devias de la internacia idealo latineca. Tiu varianto ŝajnas tute senŝanca.

Cetere, mi dankas al kolego Kiselman pro la informo, ke simila fenomeno ekzistas en la lingvo islanda: kelkajn diftongojn oni signas per dekstra korno sur la litero prezentanta la diftongokernan sonon: á [aŭ], ó [oŭ], é [ĭε]. Samkiel en la lingvoj orienteŭropaj kaj Esperanto, la diakritaĵojn oni rigardas apartaj literoj, kun aparta loko en la alfabeto:

a á b d ð e é f …

Tio devas bone funkcii en la islanda, ĉar en tiu lingvo, pro ĝia ekstrema purismo, la latinecaj internaciaĵoj malmultas.

IFA-a ligilo

En la praktika uzo de IFA-transskriboj oni plej ofte lasas al la leganto la zorgon distingi inter hiato kaj diftongo:

Haut /haʊt/;

aŭ markas la nesilaban elementon per diakritilo indikanta mallongecon – samkiel en Esperanto (ekz‑e «haŭto»). Tamen tio estas ne tute ĝusta maniero, kaj ne en ĉiuj lingvoj por ĉiu diftongo eblas indiki la ĉefan kaj la kroman elementon. Tial pli ĝusta maniero estas uzi eksterlinian arkan ligilon, superlinan (a͡u), aŭ sublinian (e͜u):

A͡ugusto, a͡utoro, ĉirka͡u
E͡uropo, le͡utenanto

aŭ respektive

A͜ugusto, a͜utoro, ĉirka͜u
E͜uropo, le͜utenanto

Tio evidente prezentas tipografiajn malfacilaĵojn, kaj aspektas aĉe.

Alfabeta aberacio

La problemoj de la ĵuse priskribitaj manieroj koherigi klarigas kiel aperis la problemo pri la fonemeco de ŭ.

Unuflanke, Zamenhofo strebis al evidenta internacieco de la leksiko:

En la nuna tempo nenia esploranto jam dubas, ke la vortaro de lingvo internacia ne povas konsisti el vortoj arbitre elpensitaj, sed devas konsisti nepre el vortoj romana-germanaj en ilia plej komune uzata formo («Esenco kaj estonteco», ĉap. 7ª)

Sekve necesis ke la vortoj latinaj, multaj el kiuj entenas la diftongon , aspektu kiel eble plej internacie. Tial la unuliteraj diakritaĵoj kiel âtoro estis neakcepteblaj. Ni tuj notu, ke tio ne koncernis la konsonanton w, kiun Zamenhofo kaj pliparto da postaj esperantistoj anstataŭigas aŭ per v (kiel en Vaŝingtono, Kornvalo, Kromvelo, Otavo, Delavaro, Havajo, Halovino, Vikipedio, Vindozo), aŭ per u (kiel en vualo, Baldueno, mueli, kuiri, buduaro, dueli, Eduardo, ekspluati, jaguaro, jezuito, Luizo, Pantagruelo, repertuaro, Ruando, silueto, suomo, tualeto, Uagaduguo, zuavo …).

Aliflanke, Zamenhofo volis konstrui koheran kaj facile lerneblan sistemon, en kiu ne estu ambiguaĵoj similaj al la polaj zaufany [za.u…] (kp praulo) kaj zautomatyzowany [za͜ŭ…] (kp aŭtomato).

Principe eblis tre ŝparemaj manieroj por malambiguigo:

  • uzi dividan streketon en nediftongaj au-kombinoj: pra-ulo, bala-u;
  • uzi tremaon por marki plenvokalan [u] en tiaj kombinoj: praülo, balaü (kp la francajn naïf, Noël aŭ la greka-latinan poëta).

Se Zamenhofo estus elektinta iun el tiaj malambiguigoj, neniu ekpensus pri aparta fonemo /ŭ/ – samkiel oni ne imagas apartan fonemon /ʊ̯/ por la germana. La ideo, ke la litero ŭ signas fonemon, estas ŝuldata ne al la reala sonsistemo de la lingvo, sed al la doktrino, ke Esperanto havas strikte fonologian alfabeton.


Nelatina alfabeto

La problemo do estas grandparte ŝuldata al la tradicio de la latina alfabeto. Kiel la afero status ĉe alibaza alfabeto? Nu, iuj el tiaj alfabetoj egale bone povas priservi ambaŭ solvojn. Estkiel nelatinan alfabeton mi kutime konsideras la Ŝava-Starlingan.

En sia Starlinga formo, la alfabeto bonege realigas la unuan alternativon: ŭ=w, kaj eĉ grafike sugestas la ideon pri tio, ke /j/ kaj /w/ estas aferoj samspecaj (la signobildo de unu estas la signobildo de la alia, turnita je 180°). Alivorte, ĝi prezentas la avantaĝon de unueca skribo awtoro, Waŝingtono – sed sen la ĝeno pri nekutimeco de aw (ĉar nenio estas apriore kutima en tia skribo).

Tamen ankaŭ la duan alternativon tiu signaro povas bonege realigi. La Starlinga adaptaĵo permutis (kompare kun la anglalingva originalo) la signojn por /j/ (yea) kaj /w/ (woe); tio efektive pli oportunas en Esperanto. Daŭrigante tiun modifon, oni povas uzi la diftongo-literojn ice kaj age por kaj . Rezultos jena alfabeto (kun ekzemplaj vortoj kaj ĉiuliteraĵo):

Mi preparis kelkajn specimenajn tekstojn en tiu diftonga alfabeto, interalie la bitlibrojn

  • Unuel: Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.
  • Luyken: Pro Iŝtar. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.

En ambaŭ verkoj, samkiel en mutltaj aliaj, nenie aperas libera respondaĵo de ŭ. Ĉe la bonaj aŭtoroj tia ŭ estas je pluraj grandoordoj malpli ofta, ol la malofta ĥ, kiun iuj volas ekstermi pro ĝia malofteco.

[w] kiel alofono de /v/

La angla lingvo havas la du fonemojn /v/ kaj /w/. Tamen pli ofte lingvo havas ne pli ol unu el ili: la germana kaj rusa posedas nur la fonemon /v/; la klasika Latino, la ukrajna, la ĉina posedas nur /w/. La diftonga alternativo ebligas uzi la sonon [w] kiel alofonon de /v/; por la rusa orelo tio sonus kiel ukrajna akĉento en ruslingva parolo: ĝi kaŭzas nenian problemon en komunikado. Tia permesemo ne plu eblos ĉe la emancipa alternativo, oni devos distingi la du parolsonojn kiel apartajn fonemojn.

Verdire, tiu postulo jam ekzistas ĉe la liternomoj: ŭovo. Nu, mi plu opinias, ke fonologie la liternomo ŭo estas kontraŭsistema eraro. Ĝia kroma problemo estas, ke en la rusa prononco la liternomo o egale sonas kiel [ŭo] (vd supre).

(Oni povus prezenti kelkajn aliajn parojn, kiuj tamen ne estas veraj opozicioj pro malsamaj silabadoj: laŭilavi, kvankam ja laŭ-i kaj la-vi; malgraŭemalgrave, kvankam malgraŭ-e kaj malgra-ve; naŭonavo, kvankam naŭ-o kaj na-vo ktp. La lasta paro tamen redukteblas al naŭnav’ – ĉu ĉi tio sufiĉas kiel konvinka opozicio?)

Konkludo

La Fundamento entenas du tavolojn: ĝi prezentas la lingvon Esperanto per tekstoj kaj vortaro (la objekta tavolo); kaj ĝi entenas certan teorion pri tiu lingvo (la meta-tavolo). La objekta tavolo estas la viva korpo de la lingvo; la teorio estas speco de pakaĵo, la vestoj en kiuj Zamenhofo prezentis sian verkon.

La teorio apartenis al la 19ª jc, kiam la funkcia fonetiko ankoraŭ estis naskiĝanta, kaj ĝia koncepto pri parolsonoj estas iom simplisma (cetere, tia ĝi restas ĉe la ĝenerala publiko ĝis nun). Tio influis la difinon de la alfabeto (kaj interalie, la liternomojn). Estiĝis malkohero inter la propra, interna strukturo de la objekta tavolo, unuflanke; kaj la ne tute adekvata teorio, aliflanke. Resume, la vesto ne estis bone almezurita (tio apenaŭ eblis ĉe la tiama modo).

Tiu malkohero kaŭzis streĉon, kiu restas fonto de provoj ŝanĝi la fonologian sistemon de la lingvo laŭ la teorio. Parte tion kaŭzas la reala bezono esprimi la fremdan sonon [w] per la rimedoj de Esperanto; sed tiaj mankantaj parolsonoj abundegas, sufiĉas indiki la angla-hispanajn [θ] kaj [ð]; tamen neniam tiu manko kaŭzis eĉ malplejan provon modifi la fonologian sistemon de Esperanto. Necesis kombino de la ekstera bezono kaj de la interna fendo, kian prezentas la teoria difekto en la difino de la alfabeto.

Estas du manieroj koherigi la tuton: konsekvence apliki la teorion, emancipante la literon ŭ, kio iom post iom ŝanĝos la objektan lingvon; aŭ koherigi la teorion al la interna strukturo.

Probable venkos la emancipo: ĝi bezonas nenian ŝanĝon en la ideologio, ĉiuj priskribaj vortoj restos la samaj (ŝanĝiĝos la interna strukturo, sed tion malmultaj rimarkos). Alivorte, korekto en la vesto post pli bona almezurado estus afero okulfrapa, kiun rimarkos ĉiuj – kaj kiu nepre kaŭzos protestojn pri la netuŝebla Fundamento. Politike pli facilas apliki ĥirurgion al la korpo, ŝanĝi la vivan organismon adaptante ĝin al la malnova vestaĵo; tion la publiko ne rimarkos.

Notoj


1. «Iuj volas uzi Ŭ en ĉiaj pozicioj. Ili kreas vortojn, kiuj havas komencan aŭ postkonsonantan Ŭ: Gŭatemalo, ŭato, ŭesto k.s. Tiaj vortoj estas eraraj, oni uzu Gvatemalo, vato kaj okcidento» [PMEG].

2. Dante tr. K. Kalocsay: Infero. Literatura Foiro, 1979. P. 274.

3. И.А. Бодуэн де Куртенэ: Некоторые отделы «сравнительной грамматики» славянских языков. – Русский филологический вестник. Varsovio, 1881. Vol. 5. («Endas divergentojn [= alofonojn] ĝeneraligi en fonemojn». – Панов, 111)

4. Post la Revolucio, respondante demandaron en la Petrograda universitato, la demandon pri la «socia deveno» Bodueno respondis per «de la imperiestroj Bizanciaj». Tamen li ne longe tiel provokis la novan reĝimon, kaj en la jaro 1818ª revenis Varsovion.

5. Панов М.В.: Фонетика. М.: Высшая школа, 1979. С. 10–11.

6. Samkie (5), p. 152.

7. Tia ŝanĝo tute regule okazas ankaŭ en pruntitaj radikoj, ekz-e предыстория (antaŭ-historio) aŭ подынтегральный (sub-Integrala). La apero de Ы en latina radiko ŝokas iujn, kaj ili preferas skribi (nenorme) предъистория, подъинтегральный; per tio ili fakte reinventas la praan formon de la litero Ы, kiu slavone estis la kombino ЪИ (tiel en multaj manuskriptoj), kaj kiun la tipografia ŝparemo transformis en la malpli larĝan (kvankam kontraŭsencan) kombinon ЬІ.

8. John Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. UEA, 1989. P. 19, piednoto 6.

9. Bertilo Wennergren: La fonologio de Esperanto. «Akademiaj studoj 1988–1990». Bailieboro: Esperanto Press. P 203.

Ĉu siĥo aŭ siko?

En la Plena Ilustrita Vortaro de 2006 (PIV2005) oni trovas la kapvorton “siĥ/o, sik/o” kun la difino “Membro de hinda komunumo, fondita en Panĝabo ĉ 1500 kiel monoteisma sekto”.

En PIV2002 la kapvorto estis “Siĥ/o” – majuskle kaj sen la formo “[Ss]ik/o”. Se mia memoro ne trompas min, en la origina eldono de PIV el 1970 estis “Sik/o”, sed en posta eldono oni aldonis erarotabelon, kiu “korektis” tion al “Siĥ/o”.

La aŭtoroj de PIV do grave ŝanceliĝis pri la dua konsonanto de tiu vorto. Jen aperis “siko”, jen “siĥo”, kaj jen ambaŭ. (La usklodemandon mi nun lasos flanken.) Kio do estas ĝusta? Ĉu estus Ĥ aŭ K en tiu vorto?

Daŭrigi legi Ĉu siĥo aŭ siko?

Silabo kaj silabado

1. Enkonduko

Estas paradokse esei pri silabo, se konsideri, ke en Esperanto tiu ĉi nocio apenaŭ estas utila. La nuntempe plej populara gramatiko, t.e. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko [Wennergren 2005], ĝin zorge evitas, kaj la verkoj, kiuj penas ĝin difini, faras tion en maniero tre surpriza, por ne diri tute fuŝa. Kiel konsolo ni rimarku, ke ankaŭ en ne-Esperanta lingvo­scienco la fakuloj neniam vere interkonsentis pri la naturo de la objekto silabo, kaj emas pri ĝi teoriumi diverscele, ne tro zorgante pri eventuala aplikado de sia teorio al konkretaj problemoj.

Daŭrigi legi Silabo kaj silabado

Neeblaj sonsinsekvoj en la Esperanta poezio

En mia unua, tro longa kaj tro balastoplena retartikolo “Limigoj al esperanta elizio” (ĉe http://www.sunflower.com/~miner/), mi prezentis nur unu vere gravan trovaĵon, sed ĝi meritas reemfazon: per senzorga eliziado, esperantistaj poetoj fojfoje kreas parolorgane neprononceblajn sonsinsekvojn.

Daŭrigi legi Neeblaj sonsinsekvoj en la Esperanta poezio