Grafemo

Studaĵo de Sergio Pokrovskij

Enhavo

Problemo

Ĉi tiu studaĵo koncernas nur la alfabetajn skribojn iom proksimajn al la esperanta; mi nenion scias pri la ideogramoj de la Sud-Orienta Azio.

Verkante pri esperantigo de vortoj el naciaj lingvoj kaj diversaj skribosistemoj (ekz‑e francaj kaj germanaj), mi fojon post fojo bezonis la terminon grafemo; tamen ĝiaj difinoj en la aŭtoritataj fontoj esperantaj estis por miaj bezonoj absolute senutilaj, ili nenion aldonis al la komunlingva litero.

Ekz‑e NPIV difinas:

grafem/o Λ Baza elemento de la skribsistemo:

  • en Esperanto estas 28 grafemoj;
  • la literoj a, a, A, A reprezentas la saman grafemon «a».

La terminon kreis J. N. Bodueno (pole Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, ruse Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ) en sia verko pri la skribosistemo de la rusa lingvo1. La termino poste populariĝis kaj disvastiĝis, tiel ke nun ĝi aperas ankaŭ en teĥnikaj fakoj (ekz‑e en la difino de Unikodo).

Iom da semiotiko

Ĉiuj difinoj de grafemo karakterizas ĝin kiel elementon de skribosistemo. Skribosistemo estas traktebla kiel formala lingvo, io kion studas semiotiko. Semiotiko havas plurajn manierojn studi formalajn lingvojn, inter kiuj elstaras sintakso kaj semantiko.

Sintakso studas internan aranĝon de la lingvaj tekstoj senrilate al io ajn ekstera, interalie senrilate al ilia signifo. Tipa sintaksa demando estas «Ĉu jeno apartenas al la lingvo?». Oni ankaŭ povas demandi, ĉu konkretaj signoprezentoj aŭ vortoprezentoj egalas, ĉu ili estas aperoj de unu sama signo aŭ vorto. Lingvon oni povas koncepti kiel aron da ĉiuj tekstoj al ĝi apartenantaj.

Semantiko studas rilaton inter signanto kaj ties signato; do, estas du tavoloj, la aro da tekstoj, kaj la aro da valoroj. Ekz‑e la aro da grafemoj kaj la aro da fonemoj; skribaj signoĉenoj kaj la respondaj sonaj vortoj voĉlegataj.

La signifo de la nocio grafemo konsiderinde varias depende je tio, ĉu oni difinas la «skribosistemon» plate-sintakse aŭ profunde-semantike:

  1. Difino surfaca (plata): Sortimento da devige distingeblaj skribsignoj.
  2. Difino profunda (signifa, valorhava, volumena): La sama sortimento, plus la legoreguloj (la rilato inter la grafemoj kaj la fonemoj).

La grafemo plata

Evidente, Bodueno kreis la terminon grafemo laŭ la modelo

«Xemo : aloXo», precipe «fonemo : alofono»;
do, «grafemo : alografo».

Ripetante la fonologian rezonadon, oni povas pruvi, ke ‹b› kaj ‹d› estas malsamaj grafemoj, ĉar «bono» estas alia vorto ol «dono». Aliflanke, la malsamtiparaj ‹g›, ‹l› kaj respektive ‹g›, ‹l›, estas alografoj — ja «aglo» kaj «aglo» estas unu sama vorto.

En tia uzo la lingvoscienca «grafemo» estas sinonimo de la programista «signo» (angle character); la kontrasta termino estas «signobildo» (angle glyph, ruse-tradicie начертание2); la fonetika analogio estas do

fonemo : parolsono = {grafemo|signo} : signobildo

Ĉi-sube la terminojn grafemo (en ties plata, «sintaksa» signifo) kaj signo (en la signifo de la komputoscienca “character”) mi uzos sinonime.

Ortografio kaj kaligrafio

Alia maniero esprimi la diferencon inter signo (grafemo) kaj signobildo estas paroli pri ortografio (kiu temas pri la signoj) kaj kaligrafio (kiu temas pri signobildoj). Signo estas unuo teksta; signobildo estas unuo kaligrafia.

Grafemoj formas finian aron da klare distingataj elementoj; signobildoj estas kontinuumaj (ℝ², ℵ1), oni povas fari diversajn transformojn geometriajn, variante la formon, la oblikvecon, la dikecon ktp. (Tute analogie al la rilato inter la fonemoj kaj la parolsonoj.)

Kiam instruisto kontrolas diktaĵon3, li komparas la presitan tekston diktitan kun la manskribaĵo de lernanto. Tiuj du tekstoj povas havi neniom da komunaj signobildoj; sed ideale la signoj devas esti egalaj (kio ne signifas, ke ili estu identaj). Cetere, imageblas problemoj kaligrafiaj: la lernanto povas insisti, ke signobildo kiun la instruisto mislegis kiel «o» estas ne tute klare skribita «a»; sed malprobablas ke la lernanto kontestos, kiu signo estas konvena en la koncerna loko.

Similajn «kaligrafiajn» problemojn prezentas multaj tiparoj, kiuj nesufiĉe klare kontrastigas la literojn l, I, O kontraŭ la ciferoj 1, O.

Krom la ciferoj, ankaŭ la signoj interpunkciaj rolas en la diktaĵo, kaj estas traktendaj estkiel grafemoj. Tia estas ankaŭ la programista vidpunkto: la signoj interpunkciaj aperas en la normaj signaroj, komencante per la minimuma Askio.

Literoj

Alia leciono lernenda el la diktaĵa ekzemplo koncernas la usklecon. Kvankam historie la diferencigo de la uskloj estiĝis el kaligrafio, nun ilian uzon regulas ortografio. Troa uzo aŭ neuzo de majusklo en «zamenhofo» aŭ komence de frazo estas ortografia eraro; «esperanto» kaj «Esperanto», «revo» kaj «ReVo» estas malsamaj vortoj.

Ni jam vidis, ke NPIV rigardas «A» kaj «a» kiel alografojn. Nemalmultaj lingvistoj same opinias. Tian konfuzon evidente motivas la strebo izomorfigi la grafemaron kaj la fonemaron (ĉe la «semantika» difino de la grafemoj, kion ni ekzamenos poste). Tamen tiu simplisma koncepto rompas la logikon de paralela difino per «minimumaj paroj»; kaj krome, rezultas ke ortografio regulas uzon de alografoj, kio malakordas kun la koncepto ke la ortografio traktas la esencaĵojn (alivorte, afero ortografia iĝas afero kaligrafia).

Evidente, en komputado ni aliĝas al tiuj lingvistoj, kiuj vidas en «A» kaj «a» malsamajn grafemojn (en Askio 'A' = 65, 'a' = 97, ili do estas malsamaj signoj).

Tamen estas vera, ke la rilato inter «A» kaj «a» estas pli speciala, ol la rilato inter «a» kaj «b». En iuj pozicioj (frazkomence) «A» kaj «a» povas alterni; en iuj formoj (tutmajusklaj) ilia diferenco povas neŭtraliĝi. Alivorte, en Esperanto estas 56 grafemoj kiujn oni povas rigardi kiel 28 literojn. Literoj kaj grafemoj estas du malsamaj nocioj.

La apartigo de la literoj estas ŝuldata ne sole al la uskleco; ankaŭ por la skriboj senusklaj sencas apartigi la subklasojn «literoj»,
«ciferoj», «signoj interpunkciaj». Uskleco estas speciala, sed ne sola, apartaĵo de la literoj.

Limoj de la koncepto plata

Ĉe la plata koncepto de skribosistemo la difino de signoj kaj signobildoj estas afero apriora-konvencia. Por kelkaj skriboj, ekz‑e por la presitaj tekstoj en novlatina alfabeto, oni povus provi izoli signobildojn kiel koneksajn desegnaĵojn; tamen tiam oni devus vidi en i kaj j po du signobildojn: la malsupran bazon kaj la superan punkton. En Esperanto al tio aldoniĝas la literoj ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ – ankaŭ ili ne estas koneksaj. Ne estas koneksaj kelkaj signoj interpunkciaj: ! ? ; : …

Aliflanke, en manskribo oni ofte ligas najbarajn literojn de unu sama vorto, kaj kelkaj tiaj ligaĵoj penetris eĉ la presarton:
ae → æ, oe → œ, fi → fi (simile pri ff fl ffi ffl st …).

Kaj iujn kromsignojn oni skribas konekse al la baza signo: ç, ş, ą, ę, ł, ø, ħ …

Fakte en diversaj skribosistemoj sencas diversaj interpretoj. Por Esperanto konvenas rigardi ĉ kiel unu signon; same pri æ en IFA; sed en sciencaj notacioj tute konvenas rigardi la simbolojn x̅, y̅, z̅ kiel analizeblajn signokombinojn (ekz‑e «la konjugitoj de x, y, z»). Praktike oportunas (kvankam teorie eble riproĉindas) la fonetikista uzo de kromsignoj por marki molecon aŭ nazigon aŭ (mal)longecon aŭ akcentojn (kiel en la greka, hispana, itala).

La ĝusta klasado de la signobildoj kaj signoj dependas do je la interpreto; ĉe la plata traktado oni devas ĝin akcepti kiel eksteran decidon. En komputado tian decidon por ĉiu specifa skribosistemo oni esprimas per «lokaĵaro», pli ĝuste, per ties parto LC_COLLATE, priskribanta leksikografian ordon, propran al koncerna lingvo. Por usonano ŝ estas iel modifita s, do io klasenda inter la aperoj de s; por esperantisto ŝ estas tute aparta litero:

$ echo -e "sumo\nŝafo\nsako" | LC_COLLATE=en_US.UTF-8 sort
ŝafo
sako
sumo
$ echo -e "sumo\nŝafo\nsako" | LC_COLLATE=eo.UTF-8 sort
sako
sumo
ŝafo
$

Tial en principe plata signaro, kia ekz‑e estas Unikodo – signaro superlingva, kiu celas ĉiujn lingvojn ĝenerale, kaj sekve neniun specife – tian decidon oni fari ne povas. Sekve en Unikodo oni akceptas ambaŭ variantojn:

  • Oni akceptas la literojn ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ kiel simplajn signojn integrajn4 (kun la signonumeroj Ĉ=264, Ĝ=284, Ĥ=292, Ĵ=308, Ŝ=348, Ŭ=364, ĉ=265, ĝ=285, ĥ=293, ĵ=309, ŝ=349, ŭ=365).
  • Oni povas uzi la kombinojn de la baza litero (C, c, G, g, … U, u) kun aliĝema signo5 « ̂» (la signonumero 770=0x302) aŭ respektive « ̆» (la signonumero 774=0x306).

Tiuj du manieroj prezenti signon (= grafemon) estas ekvivalentaj en Unikodo, t.e. la koncernaj signoĉenoj devas esti same vidigataj, la aplikaj programoj devas same trakti ilin ĉe ordigo aŭ serĉo, kaj praktike ili devas esti interŝanĝeblaj.

Certagrade tia ekvivalento estas realigita en modernaj programoj, kiaj la retumiloj aŭ linuksaj konzoloj. Kp:


$ echo "ĉiuĵaŭde" | od -An -c
  304 211 i u 304 265 a 305 255 d e \n
$ echo "ĉiuĵaŭde" | od -An -c
  c 314 202 i u j 314 202 a u 314 206 d e \n
$

Espereble via legilo vidigas la ĉi-suprajn aperojn de "ĉiuĵaŭde" idente; tamen interne ili estas malsamaj: la unua uzas signojn integrajn (ekz‑e la okumaj bajtvaloroj 0304 kaj 0211 prezentas la simplan signokodon 265 en UTF-8); dum por la dua ni vidas 2 aperojn de la bajtvaloroj 0314 0202, respondaj al la signonumero 770 (aliĝema ĉapelo) kaj unu aperon de 0314 0206, respondan al la signonumero 774 (la bovlo de ŭ).

Atentindas, ke la ĉapelo ne estas simple metita super la signobildon de j; fakte, ties superpunkto estas forprenita, kaj la ĉapelo estas metita super la trunkon, tiel ke ni vidas la saman ĵ, kiel ĉe la prezento de la signo integra.

La grafemo legebla

La novlatina alfabeto estas fenomeno nenormala, ĉar ĝi estas komuna bazo de multaj skribosistemoj inter si malkoheraj; sed en normala situacio (kia estis interalie tiu de la latina alfabeto rilate al la lingvo latina) la skribosistemo havas interpreton de siaj signoj. La novlatinaj literoj akiras sencon nur kadre de specifa skribosistemo de specifa lingvo.

Plej evidente tia interpreto povas esti sona; ideale al ĉiu litero devas respondi unu, kaj nur unu, parolsono (pli ĝuste, fonemo). Esperanto tre proksimas al tiu idealo, kaj ni jam vidis, ke NPIV oferas la funkcian difinon de grafemo al izomorfeco kun la fonologia sistemo.

Tia izomorfisma koncepto iel povas funkcii por regula lingvo kiel Esperanto; sed ĝi plene fiaskas por la malsimplaj skribosistemoj, kiaj la angla aŭ la franca. Interalie, laŭ tia koncepto la francajn i kaj y oni probable devus trakti kiel alografojn, kio estus tute netradicia konkludo.

Pli prudenta koncepto estas allasi la ekziston de grafemoj samsonaj6.

Grafemoj plurliteraj

Ĉe la sonvalora interpreto de grafemoj ni nature devas rigardi la ĉapelitajn literojn de Esperanto kiel integrajn signojn, ne malpli integrajn, ol la signoj i kaj j. Alivorte, en

Eĥoŝanĝo ĉiuĵaŭde

estas 17 grafemoj (kun la spaceto). En la senĉapela varianto egale eblas skribi

E‹hh›o‹sh›an‹gh›o ‹ch›iu‹jh›‹au›de

Nu, se ‹ĝ› kaj ‹ŝ› estas grafemoj, tiam ankaŭ ‹gh› ‹sh› logike devas esti grafemoj. Tiom pli, ke la sonvaloro de ‹gh› estas ne /gh/ (malkiel en «flu‹g›‹h›aveno»), kaj la sonvaloro de ‹sh› ne estas /sh/ (malkiel en «bu‹s›‹h›altejo»). Necesas agnoski, ke en la surogata skribo fundamenta ‹g›, ‹gh›, ‹h›, ‹s›, ‹sh› estas apartaj grafemoj, respondaj al apartaj fonemoj /ɡ/, /ʤ/, /h/, /s/, /ʃ/.

Por eviti ambiguecon de la h-skribo oni rekomendas enŝovi streketon okaze de negrafema literkombino: flug-haveno ktp. Cetere, la skribo angla tiajn ambiguaĵojn ignoras: Holinshed [ˈhɒlɪnzhɛd] ktp.


Ekskurso pri la esperantaj grafemoj ‹aŭ› kaj ‹eŭ›

La Fundamento permesas anstataŭigi la ĉapelon ^ per h (ĉ = ch); sed la literon ŭ ĝi permesas anstataŭigi per la nura u. Tio povas iel funkcii en la literkombinoj kaj (autoro = aŭtoro, Europo =
Eŭropo); kaj ĝis nun en la vortoj oficialaj la literon ŭ ĉiam antaŭas ae (la sola escepto estas la liternomo ŭo). Tio signifas, ke praktike Zamenhofo pensis pri la aperoj de ŭ nur en la duliteraĵoj kaj , kiuj iĝus, respektive, grafemoj ‹au› kaj ‹eu› (kun kelkaj esceptoj, kiaj pra-ulo kaj poste-ulo, kompareblaj al flug-haveno). En tio mi vidas argumenton favoran al mia teorio8, ke ŭ ne signas apartan fonemon en Esperanto, ke ĝi estas nur parto de duliteraj grafemoj ‹aŭ› kaj ‹eŭ›, signantaj la diftongajn fonemojn /aŭ/ kaj /eŭ/. Tio signifas, ke la esperanta skribo ne estas strikte fonologia (unu litero, ŭ, signas nefoneman parolsonon; kaj du fonemojn, /aŭ/ kaj /eŭ/, reprezentas duliteraj grafemoj).

Kompleksaj grafemoj en aliaj lingvoj

Averaĝa lingvo havas pli ol 26 fonemojn, kaj la 26 literoj de la novlatina alfabeto ne sufiĉas por esprimi fonemaron de plimulto da latinalfabetaj lingvoj. Tial ili bezonas kompleksajn grafemojn, similajn al la surogatoj de la ĉapelitaj literoj de Esperanto.

Kompleksa grafemo estas literkombino kies sonvaloro ne egalas al kombino de la sonvaloroj de la literoj kiuj ĝin komponas: ekz‑e la germana sch /ʃ/, la franca eau /o/, la angla th, la pola cz /ʧ/ ktp.

Jen estas kelkaj anglaj duliteraj grafemoj, kiuj kompensas la mankon de konsonantaj literoj:

/θ/ = th; /ð/ = th; /ʃ/ = sh; /ʧ/ = ch; /ŋ/ = ng; /ʍ/ = wh

Estas trompo laŭdi la anglan skribon pro ties minimumismo, ke «ĝi uzas nur 26 literojn»; pli ĝusta karakterizo estas, ke ĝi uzas 144 grafemojn. (En komputilo ĉiuj datumoj estas prezentataj eĉ pli minimumisme, per la nuraj bitoj 0 kaj 1.)

Cetere, grafemo povas esprimi kombinojn de fonemoj; ekz‑e x en la angla sex, samkiel chs en la germana se‹chs›, esprimas la kombinon /ks/.

Reguloj grafemaj kaj ortografiaj

La angla lingvo havas proksimume 48 fonemojn (la nombro varias laŭ dialektoj kaj klasifikaj principoj); la angla alfabeto havas 26 literojn, kio malebligas uzi po unu literon por ĉiu fonemo; tial reale la angla skribosistemo uzas 144 grafemojn (26 unuliteraĵoj + 118 plurliteraĵoj); sekve, multaj fonemoj havas plurajn reprezentaĵojn. Ekz‑e /f/ = {f | ff | ph | gh} (fine, stuff, physics, enough).

L. V. Ŝĉerba, laŭ la maniero de Bodueno, distingis «regulojn grafemajn» (правила графики) kaj «regulojn ortografiajn»8. Por la germana skribo la unuaj indikas, ekz‑e, ke ‹aa› kaj ‹ah› ambaŭ signifas /a:/; kaj la duaj postulas, ke en la vorto Aal (angilo) aperu ‹aa›, dum en kahl (kalva) aperu ‹ah›. L. V. Ŝĉerba ilustras tion per ekzemplo (p. 149) pri la germana (eblus same fari pri la angla aŭ franca, sed ties skribsistemoj estas multe pli redundaj, kaj la ekzemploj estus ege pli ŝvelaj):

{Ess | Äss} {scheint | schaint} {jedoch | jehdoch | jeedoch}, dass {er | ehr} {seinen | sainen} {drei | drai} Kindern {seine | saine} {Kleinodienn | Klainohdienn | Klainoodienn}, dass Schwert, dass Horn unt {den | deen | dehn} Ring {zurückließ | zuhrückließ | zuurückließ | zurückliß}.

En la germana ortografio (kiu validis dum la vivo de Ŝĉerba) tio estis:

Es scheint jedoch, daß er seinen drei Kindern seine Kleinodien, das Schwert, das Horn und den Ring zuhrückließ. – Heine.

(La nuna ortografio en unu okazo akceptis la «naivan» skribon dass.)

En iuj vortoj reguloj ortografiaj povas kolizii kaj superregi regulojn grafemajn. Ekz‑e en la franca vorto monsieur /məsjø/
(sinjoro) la ortografio preskribas uzi la grafemon ‹on›, kies grafema sonvaloro normale ne estas /ə/; kelkaj el la konjugaciaj formoj de plimulto da francaj verboj finiĝas je kaduka -ent /ə/ (ils parlent, parlaient, parleraient, parlassent), kio egale estas atribuenda al ortografio. Kp la anglan gaol /ʤeɪl/ = jail ktp.

Ĉi-rilate Ŝĉerba parolas pri eventuala lingvo «sen ortografio», kies ĉiuj reguloj estas «grafemaj»; nu, Esperanto ja estas preskaŭ tia lingvo (preskaŭ tia, ĉar la uskleco kaj interpunkcio ja restas aferoj ortografiaj).

Trajteca skribo

Krom la grafemoj sonvaloraj ekzistas signoj kun alispecaj signifoj. Apartajn grupojn formas la signoj interpunkciaj, la ciferoj, la miensimboloj; tamen por ne tro devii disde la prononcaj kaj alfabetaj aferoj, mi nun parolos pri tiaj signokonstruaj skribelementoj, kiuj esprimas ecojn fonetikajn.

La historio de la supersignoj en la eŭropa tradicio komenciĝas per la malnovgrekaj akcentosignoj ` ´ ^ (~), kiuj markis ne fonemajn, sed suprasegmentajn ecojn, kaj sekve ne rolis en la alfabeta ordo. Ili markis apartan econ, havis klaran apartan signifon, kaj sekve konvenas rigardi ilin apartaj grafemoj.

Simile estas pri la klasika tremao, kies funkcio estis disigi literojn, kiujn oni erare povus kombini en unu grafemon: poeta = poëta ≠ pœta, p‹oe›ta; do, la klasika funkcio de tremao estas la sama, kiel tiu de la divida streketo en flug-haveno.

Tiu logiko plu validas por la hispana, kie la dekstra korno markas akcenton, kaj la tremao avertas pri malkombineblo.

Iom malpli simple estas en la ĉeĥa (kaj la slovaka, la hungara…): tie la dekstra korno markas longecon de vokalo: drahá /’draɦa:/ (kara) – dráha /’dra:ɦa/ (vojo). Fakte ĉi tie ‹á› kaj ‹a› signas malsamajn fonemojn; tamen la dekstra korno konsekvence markas unu saman fonetikan econ: ke la vokaloj ‹á›, ‹é›, ‹í›, ‹ó›, ‹ú›, ‹ý› estas longaj; do, egale al tio, kiel la signo « : » en IFA kombiniĝas en la respondaj fonemaj grafemoj /a:/, /ɛ:/, /i:/….

La skribosistemojn kies grafemojn oni konstruas el signeroj, markantaj fonetikajn ecojn, oni nomas trajtecaj (angle featural alphabet). La longecindikoj en la skriboj ĉeĥa, hungara, IFA estas trajtecaj.

Aliflanke, la esperantaj ĉapeloj de ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ne interpreteblas kiel ia ajn trajto fonetika; tial en Esperanto neniel sencas malkomponi tiujn grafemojn en la literon bazan kaj supersignon (tio jes sencas kiam temas pri tipografia dizajno; sed tio estas afero ekstera; same oni devas trakti la signobildojn de dbqp, kiuj havas unu saman formon diversmaniere turnitan; cetere, en la ŝava alfabeto tiaj turnoj havas signifon fonetikan, do tie ili estas trajtecaj).

La bovlon de la esperanta ŭ evidente inspiris trajteca supersigno, kiel tiu de la latinista skribo ínsŭla (kvankam en tiu latinista skribo ŭ estas plena silabofara vokalo, ne duonvokalo; la diftongojn latinistoj preferas signi per kuniga arko: a͡udio, esence kiel IFA-a a͜udio kaj nia ‹au›dio; tial la rusa й probable estas pli taŭga modelo). En Esperanto tia supersigno aperas nur en unu signobildo, kio apenaŭ sufiĉus por paroli pri sistemo; aliflanke, en la fundamenta h-skribo ŭ identiĝas kun u. Tio tamen eksplikeblas per la implicitaj grafemoj ‹aŭ›, ‹eŭ›.

Leksikografia ordo

Sekve de la dirita, la esperantaj grafemoj ĉapelitaj estas apartaj literoj, kaj tio influas la leksikografian ordon, kiel mi jam demonstris ĉi-supre; la ĉeĥa tradicio simile traktas siajn č, ř, š, ž. Tamen la dekstra korno apartajn literojn ne kreas, kiel mi eksplikis ĉi-supre (kaj ankoraŭ pli frape, la moliga hoketo de Ď, Ň, Ť, klare fonetika, kondutas simile al Á, do malkiel Č). Eĉ pli interese, la duliteraĵo ch (kiu en la ĉeĥa havas la sonvaloron de ĥ, do signas puran apartan fonemon, neredukteblan al sumo de la valoroj de c /ʦ/ kaj h /ɦ/) prezentas apartan grafemon, leksikografie lokitan inter h kaj i. Tial la interpretitaj grafemoj en la ĉeĥa ordo aranĝiĝas alie ol en la plata ordo sensenca (ekz‑e la usona):

t="čaj car egyptský cár echo carevič ej"
$ echo -e $t | tr ' ' '\n' | LC_COLLATE=cs_CZ.UTF-8 sort
car
cár
carevič
čaj
egyptský
echo
ej
$
$ echo -e $t | tr ' ' '\n' | LC_COLLATE=en_US.UTF-8 sort
čaj
car
cár
carevič
echo
egyptský
ej
$

Alfabeta loko de grafemoj

La diritan resumas la oficiala alfabeto ĉeĥa:

a b c č d e f g h ch i j k l m n o p q r ř s š t u v w x y z ž.

Krom la jam klarigitaj enesto de č ř š ž kaj foresto de á ň ktp, aparte atentindas la grafemo ch. Similajn grafemojn entenas la alfabeto hungara:

a=á, b, c, cs, d, dz, dzs, e=é, f, g, gy, h, …

Ĝis la jaro 1994ª similan sistemon havis la hispana, kun apartaj lokoj por la grafemoj ch kaj ll: credo < ‹ch›ispa < luz < ‹ll›ama. Tamen nun la hispanlingvanoj adoptis fremdan rigardon sur sian skribon; el la malnova tradicio tamen restas aparta loko por la litero ñ.

Tia grafema aranĝo de sia alfabeto apenaŭ eblus por la angla aŭ franca, ĉar la nombro de iliaj grafemoj estas tro granda – neniel komparebla kun la racia skribosistemo ĉeĥa.

Aldono

Difinoj el la Unikoda glosaro:

Abstract Character. A unit of information used for the organization, control, or representation of textual data.

Decomposable Character. A character that is equivalent to a sequence of one or more other characters, according to the decomposition mappings found in the Unicode Character Database … It may also be known as a precomposed character or a composite character.

Character.

  1. The smallest component of written language that has semantic value; refers to the abstract meaning and/or shape, rather than a specific shape (see also glyph), though in code tables some form of visual representation is essential for the reader’s understanding.
  2. Synonym for abstract character.
  3. The basic unit of encoding for the Unicode character encoding.
  4. The English name for the ideographic written elements of Chinese origin.

Grapheme.

  1. A minimally distinctive unit of writing in the context of a particular writing system. For example, ‹b› and ‹d› are distinct graphemes in English writing systems because there exist distinct words like big and dig. Conversely, a lowercase italiform letter a and a lowercase Roman letter a are not distinct graphemes because no word is distinguished on the basis of these two different forms.
  2. What a user thinks of as a character.

Notoj


1. И. А. Бодуэн де Куртенэ: Об отношении русского письма к русскому языку. СПб, 1912 (t.e. «Pri la rilato de rusa skribo al la rusa lingvo», Peterburgo, 1912).
Введение в языковедение. Петроград, 1917, §36, 40 («Enkonduko en lingvosciencon», Petrogrado 1917).
La terminon fonemo Bodueno kreis pli frue, ĉ. 1887 – vd en mia studaĵo «Duonvokaloj kaj diftongoj».

2. А.А. Зализняк: О понятии графемы. M. 2002.

3. Ekzemplo de A. A. Zaliznjak el la verko indikita ĉe (2).

4. signo integra: tiel mi tradukas la anglan precomposed character; kp la terminon integra cirkvito (cirkvito sintezita en monolita kristalo, kontraste al cirkvito muntita el apartaj pecoj).

5. aliĝema signo: angle combining character.

6. Pli «scienca» termino estus «homofonoj». Min ĉiam ĝenis la konfuza h de la grekdevena scienca prefikso homo-, tiom pli, ke eblas facile ĝin eviti per forigo de tiu konfuza h, kiu mutiĝis jam antaŭ jarmiloj, kaj malaperis en iuj nacilingvoj:
itale omonimo, omofono, omografo …
ruse-bulgare омоним, омофон, омограф …
novgreke: ομώνυμο, ομόφωνο, ομοιογράφο …
Mi estis tajponta grafemoj omofonaj – tamen juĝis ke la pli simpla grafemoj samsonaj estas ankoraŭ pli bona.

7. S. Pokrovskij: Duonvokaloj kaj diftongoj.

8. Л. В. Щерба: Теория русского письма. – В: Л. В. Щерба: Избранные работы по русскому языку. М. 1957.

Okazo kaj kazo

Antaŭe publikigita en «La ondo de Esperanto», n‑ro 234–235 (2014:4–5), p. 16–19; n‑ro 236, p. 16–17; n-ro 237, p. 12–14.

Unu el la malstabilaj aferoj en la leksiko de Esperanto estas la semantika limo inter la vortoj okazo kaj kazo. Ambaŭ estas fundamentaj, la klasika uzo estas sufiĉe klara – kaj tamen pro la nacilingva premo (kaj misprezento de la oficialaj signifoj en la vortaroj) la provoj redifini la kazon laŭ la modelo de la angla case regule reaperas. Iuj esperantistoj opinias, ke la klasika signifodistribuo estas primitiva, spegulas subevoluintan pensmanieron ruslingvan, kaj en la moderna mondo estas ŝanĝenda. Mi mem cedis al tiu opinio en la unua periodo de mia vivo esperantista.

Tamen kiam mi provis redifini la limon inter la du vortoj, kaj apartigi la «modernan» signifon de kazo, mi baldaŭ konstatis, ke rezultas kaprica ĥaoso, malpli kohera kaj pli malsimpla ol ĉe la difino zamenhofa. Tiun mian sperton mi resumas en ĉi tiu studaĵo.



0. La Fundamento

En la Fundamento la vorto «kazo» aperas nur en la Universala vortaro, difinite per tradukoj:

kaz⋅(o)
cas ¦ case ¦ Kasus ¦ падежъ ¦ przypadek.

Tiuj tradukoj malsame impresas diverslingvajn esperantistojn: la tradukoj rusa kaj germana indikas signifon gramatikan (la kazo deklinacia); dum por la esperantistoj francaj kaj anglalingvaj la deklinacian signifon (por iliaj hejmlingvoj neaktualan) tute eklipsas la signifo kiun Zamenhofo esprimis per okazo (kaj kiun li neniam atribuis al kazo).

Aliloke en la Fundamento kazo ne aperas; en la cetera verkaro zamenhofa ĝi ĉiam havas la signifon deklinacian; interalie, 4-foje en la esperanta traduko de la «Plena gramatiko»:

Kazoj ekzistas nur du: nominativo kaj akuzativo [PG]

ktp.

Sekve de tio en la Akademiaj korektoj [AK] (preparitaj antaŭ la Unua Mondmilito, sed plene ne publikigitaj ĝis 1922) aperis precizigoj:

kaz⋅(o)
cas (gram.) ¦ case (gram.) ¦ Kasus, Fall ¦ падеж (грамматич.) ¦ przypadek (gramat.)
okaz⋅(i)
avoir lieu, arriver ¦ happen ¦ vorfallen ¦ случаться ¦ zdarzać się.
okaz⋅o
occasion ¦ occasion ¦ Fall, Ereignis, Gelegenheit ¦ случай ¦ wypadek, zdarzenie.
okaz⋅a
accidentel ¦ accidental ¦ zufällig ¦ случайный ¦ przypadkowy.

La vorto okazo havas 3 aperojn en la Fundamento, tamen nur la rusa traduko bone konvenas por traduki ilin:

ni devas tion ĉi fari ne facilanime, sed nur en okazoj de efektiva neceseco [AF];

Leĝan sankcion ili ricevos nur en tia okazo, se ili estos akceptitaj de la unua internacia kongreso de esperantistoj [AF].

tiel same ni ankaŭ diras: «la birdo flugis en la ĝardenon, sur la tablon», kaj la vortoj «ĝardenon», «tablon» staras tie ĉi en akuzativo (…) ĉar ni volis esprimi direkton (…); en tiaj okazoj ni uzus la finiĝon «n» tute egale ĉu ia prepozicio starus aŭ ne [Ekzercaro, §28].

1. Ĉu rusaĵo?

Nur la rusaj tradukoj de la indikitaj vortoj estas kontentigaj; kaj nur en la rusa lingvo la verbo, substantivo kaj la adjektivo respondaj al okaz⋅ estas samradikaj, samkiel en

La lasta okazo de endemia variolo en la mondo estis registrita en oktobro 1977, en Somalio, kaj en aŭgusto 1978, en Anglio, okazis du pliaj okazoj pro infekto en laboratorio [Monato].

Kp la tradukojn anglajn kaj francajn:

okazi
avoir lieu, arriver [GW] ¦ happen, occur [JW]
okazo
événement; cas; occasion [GW] ¦ event; case; occasion; opportunity [JW]
okaza
accidentel, occasionel, fortuit [GW] ¦ casual, occasional.

Eĉ se la rusa lingvo inspiris al Zamenhofo ĉi tiun unuecigon, eĉ tiam temas pri trajto propre esperanta, kp

  • Petro aperis, venis, falis, sukcesis … → la apero, veno, falo, sukceso de Petro;
  • se okazos inundo, incendio, ĥolero → en okazo de inundo, incendio, ĥolero.

Oni obĵetas, ke «okazo = tio, kio okazas» estas nekutima maniero substantivigi, ke normale deverba substantivo signifas aŭ objekton (aĉeti → aĉeto), aŭ «la agon ~i»:

veno = la ago veni
apero = la ago aperi, ktp.

Tamen la modelo «tio, kio ~as» ja ekzistas en Esperanto:

  • kovro: tio, kio kovras (neĝo kovras la teron – la neĝa kovro blankas sur la tero)
  • difekto: tio, kio difektas (makulo difektas diamanton – la difekto de tiu diamanto estas flava makulo)
  • indiko: tio, kio indikas (la finaĵo „n“ indikas akuzativon – la finaĵo „n“ estas indiko pri akuzativo)
  • rezulto: tio, kio rezultas.

Ankaŭ «apero» povas indiki objekton aperantan: «Substreku la lastan aperon de a en abrakadabra».

Cetere, similan fenomenon prezentas la angla to occur → occurrence, ekz‑e unusual occurrence, occurrence of skin cancer.

Alia riproĉo koncernas la uzon de okazo por la signifoj, kiujn la PIV-oj aldonis al la fundamenta kazo (cititaj ĉi-sube).

Tamen tiu kombino ne estas fenomeno specife rusa – tute male, ĝi prezentas la ĉefan evolulinion de la penso eŭropa, kiel montras analizo de la signifoj de la latina casus, el kiu devenas la angla case, la franca cas (kaj la koncernaj signifoj de la germana Fall).

2. La latina casus

La angla case, la franca cas devenas de latina casus. La germana Fall kaj la pola przypadek estas ties paŭsaĵoj. La latina vorto havas ĉiujn signifojn de la rusa случай kaj de la esperanta okazo, kaj ankoraŭ multajn aliajn.

(Almenaŭ en la gramatika signifo la latina termino ŝajnas esti paŭsaĵo de la greka πτῶσις, novgreke πτώση, «falo»; la metonimiajn signifojn de la situacia okazo ricevis ties derivaĵo περίπτωση.)

Latine casus estas derivita de verbo cado (fali), kaj posedas ĉiujn signifojn de falo. Tio estas ĝia kroma difekto (kompare kun okazo), sed ĉi tie tio nin ne interesas – ĉar la falo-signifoj klare apartiĝis, kaj en la novajn lingvojn ne penetris (krom en la germanan paŭsaĵon Fall). La hazardluda metaforo pri tio, kiel falis ĵetkuboj, donis la metaforon sence egalan al okazo, kaj tiu okaza casus ekvivis sian propran vivon. Ĝi evoluigis ĉiujn signifojn de la skolastika kazuistiko, surbaze de tiuj okazo-signifoj, kiuj ŝokas la kazulojn en la abstraktaj uzoj de okazo. Jen iom da tiaj komunlingvaj signifoj:

casus

  • okazo (evento, akcidento):
    • propter casus navigandi Cic.
      pro akcidentoj de marvojaĝo
    • communem cum reliquis belli casum sustinere Cæs.
      elteni kun la aliaj la okazojn militajn
    • casus secundi, casus adversi
      (favora, malfavora okazo)
  • hazardo:
    • cæco casus Cic.
      per blinda hazardo
    • sive casu sive consilio deorum immortalium Cæs.
      ĉu hazarde, ĉu per la volo de la senmortaj dioj
  • ebliga cirkonstanco, ŝanco:
    • fortunam illis præclare facinoris casum dare Sall.
      Fortuno donis al ili okazon por bela glorago
    • ætas illa multo plures quam nostra casus mortis habet Cic.
      en ĉi tiu aĝo estas multe pli da okazoj por morti, ol en la nia.

3. Logiko zamenhofa

En la epoko zamenhofa, kaj certagrade eĉ ĝis nun, Latino estis modelo de lingvo internacia. Ŝajnis ke sufiĉas simpligi la fleksian sistemon de Latino – kaj rezultos ideala lingvo internacia; en la jaro 1903ª Peano nomis do sian projekton Latino sine flexione; ni memoras la frapfrazon de E. Boirac «l’Espéranto est le Latin de la démocratie».

Latinon tiam lernis ĉiuj gimnazianoj, do ankaŭ Zamenhofo kaj liaj kamaradoj bone konis la vorton cado (kaj ties derivaĵon casus):

Malamikete de las nacjes
Kadó, kadó, jam temp’ está !

En Esperanto tamen la signifon de cado transprenis la germandevena fali; la signifojn de casus Zamenhofo distribuis inter falo, okazo kaj kazo. (Poste la 2ª OA apartigis la signifon hazardo.)

Probable tio estas la kaŭzo, kial en la germanaj tradukoj de UV la vorto Fall mankas en la tradukoj de kazo kaj okazo: Zamenhofo volis eviti eventualan konfuzon kun falo. Dudek jarojn poste, kiam tia konfuzo ne plu eblus, en la germana parto de la Akademiaj korektoj ja aperis la ĝustigo:

okaz⋅o: Fall, Ereignis, Gelegenheit

Ankaŭ estas sufiĉe komprenebla, kial en la partoj angla kaj franca Zamenhofo uzis la tradukon occasion: li elektis vorton kies ekstera formo plej similas al okazo, eĉ malgraŭ tio, ke la traduko esprimis nur parton de la intencitaj signifoj. Propaganda truko, kiu en la posta epoko sekvigis merititan punon en la formo de hezitoj pri la signifodistribuo inter okazo kaj kazo.

La reviziantoj de la partoj franca kaj angla estis malpli atentaj ol la germanoj, kaj la tradukoj angla kaj franca ankaŭ post la Akademiaj korektoj restas misaj (kaj nesufiĉaj eĉ por traduki la Antaŭparolon de la Fundamento).

4. Okazo kiel situacio

Reala aŭ imagata okazo implicas situacion:

  • La lingvo internacia (…) povos bone atingi sian celon nur en tiu okazo, se ĉiuj uzos ĝin plene egale [Z, Antaŭparolo al FK]
  • En okazo de efektiva milito la malamiko povus ataki vin de tiu flanko
    [Faraono, vol. 1ª, ĉap. 1ª]
  • En la kontraŭa okazo (se la situacio estos inversa) ni devus rigardi lin kiel perfidulon … [Faraono, vol. 3ª, ĉap. 12ª]

Kp la anglajn in event of war, in event of force majeure, in the event of non-payment (of death, of disability, of an accident, of a fire) ktp.

Tiu signifo de la substantivo okazo akordas kun la maniero uzi la verbon okazi por demandi aŭ paroli pri atentinda situacio:

Kio okazis? – kriis li minace. – Kial vi trumpetas alarmon, anstataŭ marŝi? [Faraono, vol. 1ª, ĉap. 4ª]

Kio okazis? Okazis, ke programistoj uzantaj tiun program-lingvon konstatis, ke io ne estas en ordo: (…) [Francisko Simonnet: «Ĉu la lingvoj devas evolui?»]

Linda: Tom, kara! Kio okazas al vi? Eble vi laboras tro multe, kaj…

Tom: Nenio speciala okazas al mi. Kaj mi ne laboras tro multe. Fakte, mi laboras malmulte nun. La vera demando estas: kio okazas al vi, Linda?
[Gerda malaperis, ĉap. 1]

«Situacio» estas maniero priskribi ion kio okazas aŭ povas okazi, esence do speco de okazo:

Dum la atakado (…) povas okazi situacio, kiun oni nomas ofsajdo [Tibor Ujlaky-Nagy: La sporta lingvo en Esperanto. HEA, 1972].

Situacion oni povas taksi kaj eventuale profiti laŭ siaj planoj kaj bezonoj:

  • en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze [PIV];
  • en ekstremaj okazoj (en situacioj de ekstrema bezono) oni uzas la specifan imunoglobulinon [Monato];
  • okazo (favora situacio) kreas ŝteliston [Proverbaro];
  • kaj de tiam li serĉis okazon, por transdoni lin [Mateo 26:16];
  • kapti [Z], profiti la okazon [PV].

Eble la malakcepto de la abstrakta signifo de okazo fare de iuj esperantistoj estas ŝuldata al malvasta interpreto de responda vorto nacilingva (ekz‑e de la angla event), kontraŭ kiu avertas lernolibro pri Loĵbano:

The final selbri form we cover here isn’t found very often in selbri in their most basic form. However, it turns out to be one of the most important constructs in the language (…) The word nu indicates an event abstraction, the most common kind of abstraction found in Lojban (…) The term event should not be misconstrued. In Lojban, it can refer to a momentary occurrence, or to a situation lasting hours, days, or even an indefinite period of time. nu can stand for any of these kinds and durations of events. Other words may substitute for nu when you need to be specific and indicate particular event contours, such as a point event in time (mu’e) or a steady, unchanging state (za’i) of indefinite duration.

Kp la rezonadon de Zamenhofo en la «Aldono al la Dua Libro de l’ Lingvo Internacia»:

… ĉar la kongreso povas ankoraŭ ne efektiviĝi, kaj se ĝi efektiviĝos, povas ankoraŭ okazi, ke ĝi donos neniajn praktikajn rezultatojn.

Temas pri hipoteza kongreso, dum kies okazigo povas okazi, ke io ne okazos. Do, okazo, kiu konsistas en neokazo. Simile:

Sed ankaŭ povas okazi ke ni nek ĝojas nek malĝojas.
[Platono, tr. D. Broadribb: La Respubliko]

Ne rajtas okazi, ke ni ne solidariĝu en ĝusta tempo kaj ke ni ne montru tiun komprenon, seriozon kaj kuraĝon, kiun postulas la rekta rigardo al la realo. [A. Schweitzer, tr. Ferenc SZILÁGYI: Averto. «Norda Prismo», 57:3]

5. Okazoj faklingvaj

Plej ofte, la fakaj uzoj de komunlingva vorto prezentas du specojn de tropoj: metonimion kajaŭ metaforon.

Kuracisto aŭ natursciencisto observas fenomenojn; fenomeno estas speco de okazo; do, la uzo de okazo rilate al manifestiĝo de malsano estas sufiĉe simpla metonimio.

Rezonado, kian oni trovas en teksto filozofia aŭ matematika, ofte aperas kiel metafora vojaĝo: «la deira punkto de nia rezonado», «ni transiru al sekva temo» ktp. En tiu metafora vojaĝo oni povas renkonti disvojiĝojn, alternativojn; povas okazi tia aŭ alia situacio (principe oni devas esplori ĉiujn eblojn ĉe ĉiu disvojiĝo: x<0; aŭ x=0; aŭ x>0 ktp); al tiuj alternativaj situacioj kaj ebloj respondas la metafora uzo de la vorto okazo.

Kaj fojfoje tiuj du tropoj povas kombiniĝi.

5.1. Ano de klaso da fenomenoj (okazo klasifika)

En la sciencoj naturaj kaj sociaj ofte temas pri klaso da fenomenoj, kiujn oni esploras, komparas, klasas, eksplikas ktp.

Fenomeno povas esti konkreta fakto, okazo observita en specifaj loko kaj tempo (ekz‑e la hieraŭa fulmotondro aŭ malsano ĉe la najbaro); aŭ ĝi povas esti ĝeneraligita fenomeno (kompreninte la fenomenon fulmotondro oni elpensis fulmosuĉilon; la malsano de la najbaro estas okazo de ĥolero).

Metonimie oni povas uzi nomojn de aĵoj aŭ eĉ personoj por paroli pri rilataj fenomenoj:

la libro «La fenomeno Esperanto» de William Auld

Miguel Fernández (…) prezentas la fenomenon Federico García Lorca sur 6 paĝoj
[LOdE] (t.e. liajn verkojn kiel parton de la literatura procezo, la biografion kiel parton de la socia vivo ktp)

la personoj, kiuj nepre deziras diferencigi la francajn «instruire» kaj «enseigner», povas tre bone en la unua okazo uzi «instrui» kaj en la dua «lernigi» [LR 12/120A]

Prave vi diras, ke la frazoj «ŝi kutimas havi ĉe sia zono ĉu rozon, ĉu diamanton» kaj «diru tion ĉu al la kapitano, ĉu al la leŭtenanto» estas ne tre bonaj; en la unua okazo mi preferus «jen», en la dua «aŭ» [LR 21/122]

Mi same konservis la formojn kun ĥ, kvankam en pluraj okazoj (ekz. ĥemio, meĥanismo) la nuna uzado pli kaj pli decideme preferas la formojn kun k.
[G. Waringhien: Antaŭparolo al PIV, p. xii] (okazoj = vortoj)

ekz. oni ne povas uzi komenci anstataŭ komenciĝi, ĉar en ambaŭ okazoj temas pri la sama procezo. [G. Waringhien: Antaŭparolo al PIV, p. xiii]

Aliflanke, oni povas rilatigi konkretan okazon kun okazo (aŭ fenomeno) abstrakta (klasi okazon):

― Tio estas kurioza okazo de la malsano nomata: la monomanio de la memmortigo, diris la sanoficiro patose [KP]

tio estis bela okazo de hemiplegio [Kabe, citite laŭ PIV]

La terminoj «speciala okazo», «ĝenerala okazo», «degenera okazo», «lim-okazo», «ekstrema okazo» implicas du nivelojn de la nocio «okazo»: la pli abstraktan tipa-klasan, kaj la konkretan; laŭ NPIV,

lim⋅okazo: okazo, troviĝanta ĉe la limo inter la efikzonoj de du reguloj, leĝoj ks, el kiuj jen unu jen la alia povus aplikiĝi:
tiu estas limokazo inter murdo kaj senintenca mortigo.

Evitante la metaforon pri «limo» eblus diri, ke «limokazo» estas konkreta okazo kiu kombinas trajtojn de du (aŭ pluraj) tipaj okazoj. Reala ekzemplo:

kunskriboj de O-vortoj kaj A-vortoj estas limokazoj inter apartaj kaj kunmetitaj vortoj [PMEG].

Noto etimologia

Etimologie kaj signife fenomeno kaj fakto estas specoj de okazo.

La greka φαινόμενον signifas apero; laŭ NPIV,

fenomen¹o: (…) 2 [KOMUNE] Natura aŭ eksperimenta okazaĵo, aparte rimarkita k klasigita:
astronomiaj, fizikaj, spiritaj fenomenoj;
ĉiu, por klarigi la fenomenon, elpensis sian teorion [Z];
perioda, neperioda fenomeno.
apero, efiko.

La difino estas fuŝeta, ĉar samkiel okazo, fenomeno povas esti ne nur individua apero (kion probable celas «okazaĵo»), sed la tuta klaso, la ĝenerala tipo da samspecaj «okazaĵoj». Kiam oni diras, ke Neŭtono esploris la fenomenon ĉielarko, oni ne celas individuan «okazaĵon, aparte rimarkitan» en la 1718ª jaro.

La latina factum origine signifis faro, faritaĵo, kaj en la moderna lingvo iĝis

Reala, nefikcia okazo, evento, fenomeno, pri kiu oni fidinde scias kaj kiun oni povas uzi kiel bazon por konkludo, rezonado aŭ pruvo.

5.2. Okazo disjunkcia (dilemа, alternativa)

En matematiko, logiko, filozofio, inĝenierado oni ofte devas analizi alternativojn, rezoni surbaze de la derivregulo nomata dilemo (pli sistemema, pli matematikeca termino estus du⋅lemo – kaj ankaŭ tri⋅lemo, kvar⋅lemo, … plur⋅lemo):

AB; AC; BCC

Vorte:

  1. Veras «AB» (ekz‑e z<0 aŭ z≥0);
  2. Veras, ke «se A, tiam C»;
  3. Veras, ke «se B, tiam C»;
  4. Sekve, veras C.

Ekzemple:

  1. La kastelon eblas penetri nur per la ponto transnaĝante la fosaĵon.
  2. Se fremdulo iros per la ponto, la gardistoj lin vidos.
  3. Se fremdulo naĝos trans la la fosaĵon, la gardistoj lin vidos.
  4. Sekve, fremdulo ne povos penetri la kastelon nerimarkite.

En ĉi tiu ekzemplo (2) kaj (3) estas eventualaj okazoj kaj rektasence, kaj metafore; simile programisto verkanta programon konsideras eventualajn okazojn kaj indikas konvenajn preskribojn por ili, ekz‑e en difino de signum-funkcio:

FUNKCIO sg(reela: x): entjera;
STARTO
  SE x < 0.0 TIAM sg := -1
  ALIE SE x > 0.0 TIAM sg := 1
  ALIE sg := 0;
FINO;

Vorte:

  • Ekzamenu la valoron de x. Eblas tri okazoj:
  • povas okazi, ke x estas negativa; en tia okazo liveru -1;
  • povas okazi, ke x estas pozitiva; en tia okazo liveru 1;
  • en la cetera(j) okazo(j) liveru 0.

5.3. La sinonima vorto eblo

En la ĵusa sekcio plurfoje aperis la vortoj «povas» kaj «eblas». Tio ne estas hazarda, la vorto eblo ofte estas interŝanĝebla kun la vorto «okazo». ReVo ĝin jene difinas:

eblo: Io kio povas okazi, io kion oni povas profiti …

kaj pri la signifo kiu nin interesas (kaj kiun la PIV-oj perdis) donas ekzemplon el akademia klarigo pri la refleksivoj:

deverbaj substantivoj ofte povas montri egale aŭ la agon aŭ rezulton de la ago … la du lastaj ekzemploj … ilustras la unuan eblon.

Similan sinonimecon prezentas aliaj lingvoj, ekz‑e la angla:

Now there are two possibilities: either b divides cn or not; in the latter case, it divides m. In the first case, we are done. Otherwise, set = (r—q)m. Then …

En ĉi tiu ekzemplo la vorton possibility (t.e. eblon, t.e. «tion, kio povas okazi», t.e. okazon) referencas kiel sinonimo la vorto case, responda al okazo.

6. La nedeklinacia kazo

La plej grava leksikografia antaŭanto de PV, la sencodifina «Vortaro de Esperanto» fare de Kabe (unue eldonita en 1911), difinas por kazo la signifon deklinacian kaj nenion alian. Nedeklinacia signifo de kazo aperas en PV (unue eldonita en 1930).

6.1. La Plena vortaro (PV)

PV difinas:

*kazo

  1. (G) { kazo deklinacia }
  2. Difinita aparta okazo:
    • en tiu kazo mi prenas pluvombrelon;
    • la leĝo ne antaŭvidis tiun kazon.

La kapvorto estas markita per steleto, kiel vorto fundamenta – kaj la uzanto de PV apenaŭ povas rezisti la eraran impreson, ke ambaŭ indikitaj signifoj estas fundamentaj.

Nu, la dua signifo estas nefundamenta, kaj ties difino estas fuŝa. Kion signifas «difinita»? Kion signifas «aparta»? La difino neniel sufiĉas por kompreni, kiajn okazojn oni nomu «kazo», ĝi estas uzebla nur por esperantistoj kiuj konas la celatan signifon el alia lingvo.

Ankaŭ la ekzemploj malkoheras kun la difino:

En tiu difinita aparta okazo mi prenas pluvombrelon

– ĉu ĉi tiun strangaĵon oni celis?

La leĝo ne antaŭvidis tiun difinitan apartan okazon

– normale leĝo ne temas pri «apartaj okazoj», normale ĝi difinas abstraktan situacion. Eblus korekti anstataŭigante tiun per tian; tamen «tiun» ne estas hazarda, ĝi esprimas la ideon de la ekzemplo kiun kutimas doni la francaj vortaroj: la leĝo ne antaŭvidis ĉi tiun situacion (abstraktan). Ĉi tiun probable celatan signifon la difino maltrafas.

Ĝin tamen ebligas la dua signifo de okazo :

*okazo

  1. Tio, kio okazas …
  2. Difinita aparta cirkonstanco; = kazo 2

Rimarkindas, ke ĉe kazo.2 estas nur du ekzemploj, ambaŭ neatribuitaj; dum ĉe okazo.2 aperas (apud tri aliaj) du ekzemploj zamenhofaj kaj unu fare de Kabe.

6.2. PIV

La PIV-a difino de kazo konsiderinde limigis la negramatikajn signifojn, tiel ke la pluvombrela PV-ekzemplo ne estas per ĝi klarigebla:

*kaz/o

  1. Λ { la deklinacia kazo, ĉi tie neinteresa }
  2. jur Difinita, aparte studinda okazaĵo:
    • la leĝo ne antaŭvidis tiun kazon;
    • difini jurajn sankciojn en konkretaj individuaj kazoj.

    ☞ kazuo.

  3. med Manifestiĝo de malsano, konsiderata ĉe difinita individuo:
    • ne ekzistas du identaj kazoj;
    • tio estas kuranta kazo de gripo;
    • benigna, maligna kazo.

militkazo jur Ago, kiu per si mem povas pravigi militproklamon (casus belli).

La steleto plu misprezentas ĉiujn signifojn kiel fundamentajn.

6.2.1. La jura kazo

En la jura difino anstataŭ okazo nun aperas malklara vorto okazaĵo (difinita kiel «io, okazinta pli-malpli hazarde»; la vortaro franca-esperanta klarigas, ke la celata signifo estas incident, fait). Min tio impresas kiel koncepta ŝanĝo: la juran ekzemplon de la PV-difino mi interpretus kiel abstraktan stiacion, okazon tipan; PIV transformas ĝin en individuan okazon konkretan; la leĝa ekzemplo povus do esti precizigita kiel «La leĝo ne antaŭvidis lian hieraŭan trafikakcidenton». Por mi tio sonas strange.

Iuj vidas en tiu ekzemplo tion, kion en la normala Esperanto oni nomas «juĝafero» aŭ simple «afero» (kaj angle tio estas unu el la signifoj de case):

*afero

4 jur Tio, kio estas diskutata antaŭ juĝisto(j):

  • defendu aferon de vidvino (Jesaja, 1:17);
  • havi aferon kun iu [Z];
  • kiam oni estas maljusta kontraŭ homo en lia juĝa afero … [Z];
  • mi esperas, ke mia afero venos baldaŭ antaŭ la tribunalon;
  • krima, sensacia afero.

☞ proceso.

Nu, eĉ kun tia interpreto la ekzemplo aspektas iom strange: «la leĝo ne antaŭvidis tiun juĝaferon». Supozeble okazis mallerta redaktado pro miskompreno de la celata signifo de kazo: ekzemplon celantan signifon francan redaktis persono pensanta anglosakse.

La francan signifon (kaj tiun de PV) eblas ilustri per la ekzemplo [KP]:

– Sed, via markiza Moŝto, mi troviĝis en okazo de rajta defendo

(la leĝo antaŭvidis tipan situacion, en kiu oni rajtas sin defendi per armilo). Dum la anglosaksan signifon povas ilustri la ekzemplo el «Monato»:

la juĝisto ekzamenis 60 kazojn dum 28 tagoj kaj nuligis 54 el ili.

La supraĵa internacieco de la termino ne nur ne klarigis la uzon, ĝi kaŭzis miskomprenon.

La 2ª jura PIV-ekzemplo ne lasas dubon ke temas pri individuaj okazoj; parenteze mi notu la skizofrenian uzon de la vorto sankcio, kiu ĉe Zamenhofo ĉiam signifas aprobon, sed ĉi-okaze aperas kun preskaŭ kontraŭa signifo, proksima al puno. Mi notas tion, ĉar tia senpripensa uzo interlingvaeca kompletigas la fetiĉisman uzon de kazo – ambaŭ estas trajtoj de unu sama lingva sinteno. (Por la puna signifo de la internacia vorto mi aliloke proponis la vorton «sankciumo».)

6.2.2. La medicina kazo

La difino kaj la 1ª ekzemplo temas pri individuaj okazoj; la 2ª ekzemplo tamen malakordas kun la difino, kaj prezentas tion, kion mi nomus ne «kazo», sed formo de gripo (ekz‑e la epidemia stamo A H5N1).

Ĉe Zamenhofo kaj Kabe, ambaŭ medicinistoj, la medicina termino estas «okazo»; ekz‑e [KKK]:

La konjunktivo estas glata kaj ne ŝvelinta; nur en malnovaj okazoj aperas hipertrofio de la konjunktivo kun ĝia dikiĝo kaj velursimila karaktero …

En kelkaj okazoj la sekrecio, anstataŭ esti pliigita, ŝajnas eĉ malpliigita. Pro la tre malgranda aŭ eĉ tute mankanta pliiĝo de la sekrecio kelkaj aŭtoroj difinas multajn okazojn de kronika kataro ne kiel tian, sed kiel hiperemion de la konjunktivo …

Oni uzas ĝin nur en tiuj okazoj, en kiuj la kataro estas akompanata de pli forta sekrecio kaj do malfirmiĝo de la konjunktivo …

6.2.3. Kazuistiko kaj case study

La jura paragrafo de la PIV-a difino de kazo referencas la ekzotan vorton kazuo (kiun, verdire, mi neniam vidis aŭ aŭdis en la reala uzo).

Tiu kazuo evidente estas retroformita el kazuistiko; probable, estas senutile ekzameni ties latinan etimologion. (En Latino casu formale estas ablativo de casus. La latina Casus Ablativus konfuzas tri pralingvajn kazojn: la lokan, la deiran – t.e. la proprasencan «ablativon» – kaj la ilan. Por «kazuistiko» plej konvenus la signifo lokkaza, t.e. casu = «en okazo», kvankam fakte tiu ablativo adverbiĝis kun la signifo «hazarde».)

En la naciaj lingvoj la vortoj respondaj al kazuistiko havas ĝenerale malaproban nuancon, proksiman al sofistiko kaj harfendado. Ĝenerale temas pri analizo de ekzemplaj okazoj, kiujn do PIV proponas nomi kazuoj; principe tiuj kazuoj povus aparteni al diversaj fakoj; ruse kaj angle temas precipe pri «kazuoj» juraj, dum por PIV, laŭ la tradicio franca, temas nur pri la problemoj moralaj.

Laŭ la Ĉeĥa Vikipedio, kazuistiko plej evidente funkcias en

  • medicino, kiel «okazostudado» (případová studie)
  • klinika psiĥologio, psiĥiatrio, «sociala laboro» ktp
  • juro, precipe en la precedenca anglosaksa Case Law kaj la islama Ŝario
  • etiko – tio sola, kion priskribas la PIV-oj.

La pola Vikipedio referencas kiel medicinajn ekzemplojn la librotitolojn Kazuistyka gastro­enterologiczna u dzieci (Infana kazuistiko gastroenterologia) kaj Kazuistyka psychiatryczna (Kazuistiko psiĥiatria).

Kazuo povus signifi «okazon uzatan kiel objekto de studado aŭ lernado»; do, kiel faka sinonimo de «ekzemplo»; tamen la vorto «kazuistiko» estas tro kompromitita. Por ties moderna versio the case study iuj preferas transskribi la anglan vorton kaj paroli pri кейс-метод (kejs-metodo), kiu konsistas en studado de kejsoj (ekzemplaj okazoj).

6.2.4. Casus belli

Preskaŭ ĉiuj esperantistoj, kiujn mi demandis pri la PIV-a militkazo, deklaris ĉi tiun uzon de kazo stranga kaj neregula. Tamen malfacilas korekti tiun misaĵon per esprimo pli trafa.

La problemo konsistas en tio, ke en Esperanto (samkiel en la angla) mankas vorto sence egala al la jura signifo de la rusa «повод» aŭ de la germana „der Anlass“. Temas pri formala kialo, formala pravigo, kiu akompanas juran pretendon, apelacion, … militproklamon. Tiu formala kialo povas esti la vera motivo de la koncerna ago – sed eventuale nur preteksto, ebliganta ja juran procedon:

  • кассационный повод (pravigo por kasacio) — ground for cassation
  • повод к разводу (preteksto por divorco) — ground for divorce
  • повод к войне (deklarita kialo de militproklamo) — casus belli (the stated reason for war)

La francoj uzas por tiu signifo la saman vorton cas (cas de divorce ktp – vd ĉi-sube), sed por Esperanto tio ne konvenas. En Esperanto oni devas uzi plurvortajn ĉirkaŭfrazojn, ekz‑e «formala pravigo».

6.3. La franca cas

Laŭ la vortaro Le petit Robert:

1. cas

  1. (komunlingve)
    1. cas = kio okazas aŭ kion oni supozas okazi (ce qui arrive ou est supposé d’arriver):
      • cas de force majeur (superforta okazo)
      • cas spécial, général, particulier (okazo speciala, ĝenerala, aparta)
      • cas limite (limokazo)
      • cas type (tipa okazo)
      • c’est le cas de + inf.,
        c’est le cas ou jamais
        (favora cirkonstanco: jen okazo por, jen la [unika] {okazo|ŝanco} aŭ neniam)
    2. en cas (= se, kiam)
      • (pluvombrela ekzemplo)
    3. un grand cas (gravaĵo; arkaike)
  2. (faklingve)

    1. jur situacio difinita en kriminala kodekso:
      • cas prévu par la loi (la leĝo antaŭvidis tian {situacion|okazon})
    2. rel cas de conscience (morala problemo)
    3. med un cas grave, bénin, désespéré

2. cas gram (…)

Similan dispartigon prezentas Le petit Larousse.

T.e. la grupigo estas alia ol en PIV. La francaj vortaroj rigardas la okazo-signifojn kiel unu grupon semantikan, kune kun la signifoj juraj kaj medicinaj; kaj la gramatikan kazon kiel ties homonimon; PIV inverse, movas la fakajn signifojn sub «kazo»n.

La vortaro de Littré aldonas kelkajn instruajn ekzemplojn:

  • Un cas de guerre, de divorce (événement, fait pouvant entraîner la guerre, le divorce)formala pravigo por milito, divorco (kp «militkazo»)
  • On trouvera toujours un cas d’annulation (oni ĉiam trovos kialon por nuligo – kp «kasacio» ĉi-supre)
  • mat Cas d’égalité, de similitude des triangles(kriterioj pri {egaleco ¦ simileco} de trianguloj)

Kp la tradukojn en la franca-esperanta vortaro (J. Le Puil, J.-P. Danvy: Grand dictionnaire Français–Espéranto. Parizo, 1992):

cas

  • (ce qui arrive) okazo, okazaĵo, evento.
  • (circonstance, conjoncture) okazo, cirkonstanco, situacio.
  • cas d’espèce aparta okazo; aparta kazo.
  • au cas où, au cas que en la okazo se.
  • c’est le cas de + inf. oportunas + inf.
  • dans le cas présent nunokaze, ĉi-okaze.
  • en tout cas, dans tous les cas ĉiaokaze, ĉiuokaze; ĉiukaze.
  • en ce cas tiuokaze. (…)
  • cas de divorce kazo de divorco.
  • cas de groppe kazo de gripo.
  • cas de guerre (casus belli) militkazo, militkaŭzo (…)

6.4. La angla case

Por kompreni la negramatikajn signifojn de la kazula kazo anglalingvaj vortaroj ofte pli utilas ol la esperantaj.

Ekz‑e jen frazo el «Monato» (prezentita de kazuloj kiel modela):

En unu kazo, juĝisto ekzamenis 60 kazojn dum 28 tagoj kaj nuligis 54 el ili.

Ĉi tie «unu kazo» estas simple «unu okazo», kiel en la plej unua ekzemplo de la ĉi-suba difino (In some cases people have had to wait…). La «60 kazoj» rilatas al la signifo 5ª (juĝafero) – sed kion signifu «nuligi juĝaferon»? Oni povas nuligi juĝan decidon, ne aferon. Retrotradukante mi supozas, ke temas pri to dismiss a case, t.e. «fermi, ĉesigi, malakcepti aferon».

Jen la difino de case laŭ Oxford Advanced Learner’s Dictionary :

case

  • SITUATION (Situacio)
    1. a particular situation or a situation of a particular type
      • In some cases people have had to wait several weeks for an appointment
        (en iuj okazoj homoj devis atendi akcepton dum kelkaj semajnoj)
      • The company only dismisses its employees in cases of gross misconduct
        (la kompanio maldungas siajn dungitojn nur en okazo de grava miskonduto)
      • It’s a classic case of bad planning
        (tio estas tipa ekzemplo pri misa planado)
    2. the case (that…) the true situation:
      • If that is the case, we need more staff
        (se tiel estas, tiam necesas pligrandigi la personaron)
      • It is simply not the case that prison conditions are improving
        (tio, ke la malliberejaj kondiĉoj pliboniĝas, estas simple malvera)
    3. a situation that relates to a particular person or thing
      • In your case, we are prepared to be lenient
        ({en via okazo | rilate al vi} ni pretas esti indulgemaj)
      • I cannot make an exception in your case
        (mi ne povas fari escepton { en via okazo | en via afero | pri vi } )
      • Every application will be decided on a case-by-case basis
        (ĉiu peto estos traktata aparte)
  • POLICE INVESTIGATION (Enketo)
    1. a matter that is being officially investigated, especially by the police
      • a murder case (murdo, murdo-afero, murdodosiero, enketo pri murdo)
      • a case of theft (ŝtelo, ŝtel-afero, ŝteldosiero)
  • IN COURT (Juĝafero)
    1. a question to be decided in court
      • The case will be heard next week (la afero estos aŭdata sekvasemajne)
      • a court case (juĝafero)
      • to win/lose a case ({gajni|malgajni} proceson, juĝaferon)
      • When does her case come before the court?
        (kiam ŝia afero estos traktata en la tribunalo?)
      • case law (precedenca juro)
  • ARGUMENTS (Argumentaro)
    1. (for/against sth) a set of facts or arguments that support one side in a trial, a discussion, etc
      • the case for the defence/prosecution
        (defenddosiero, akuzdosiero; versio de la defendo, versio de la akuzo)
      • Our lawyer didn’t think we had a case
        (nia juristo opinias, ke nia argumentaro estas nesufiĉa ĉe juĝo,
        ke nia pozicio ne estas jure defendebla)
      • the case for/against private education (la argumentoj {por|kontraŭ})
      • The report makes out a strong case for spending more money on hospitals
        (la raporto prezentas konvinkajn argumentojn favore al financado de malsanulejoj)
      • You will each be given the chance to state your case
        (ĉiu el vi havos okazon {pledi|prezenti vian pozicion})
  • CONTAINER (Ujo) (…)
  • OF DISEASE
    1. the fact of sb having a disease or an injury; a person suffering from a disease or an injury
      • a severe case of typhoid (grava {formo|okazo} de tifojdofebro)
      • The most serious cases were treated at the scene of the accident
        (la plej seriozajn okazojn la kuracistoj traktis surloke)
  • PERSON (Paciento, kliento)
    1. a person who needs, or is thought to need, special treatment or attention
      • He’s a hopeless case (lia okazo estas nekuracebla)
  • GRAMMAR (Gramatika) (…)

La anglaj difinoj malpli klare ol la francaj prezentas la okazan signifon (tio, kio okazas), tamen ankaŭ la angla vorto ĝin retenas en la signifoj case¹ kaj case², kiujn eblas traduki per okazookazi:

  • Is it the case that he has lost his job? – Ĉu vere tiel okazis, ke li perdis la laboron?
  • if that’s the case – se tiel okazas (= se tiel estas = se tio veras)
  • as the case may be, as the case may require – laŭokaze (laŭ la cirkonstancoj, laŭ tio, kio okazas)
  • should this be the case – se tio okazos

Ankaŭ en la vortaro de J. Wells [JW] la okaza signifo aperas unue:

case 1 kovrilo, (…)

case 2 (event) okazo; (med, gram, instance) kazo; (lawsuit) proceso (…)

Evidente, la juraj signifoj de la angla case kaj de la franca cas diferencas (kelkajn el la multaj anglaj signifoj france esprimas cause: «plaider une cause», «gagner sa cause» ktp). Aliflanke, la anglalingvanoj preferas aliajn rimedojn por esprimi jurajn signifojn de la franca cas.

Multaj dokumentoj ekzistas en du paralelaj versioj angla kaj franca (en Kanado, ĉe UN ktp). Jen kelkaj ekzemploj pri tio, kiel la angla teksto esprimas la francan juran kliŝon cas prévu par … (kiu evidente inspiris la PV-ekzemplon, hereditan de la PIV-oj):

[…] mais qu’il n’est pas possible, comme dans le cas prévu par la règle expliquée auparavant, de déterminer la province participante […]
[…] but it is not possible, as it is in the situation addressed by the previously explained rule, to determine the participating province […]

Sauf dans le cas prévu à l’alinéa 4 de cet article, toute réserve devra être formulée au moment du dépôt […]
Except as provided in paragraph 4 of this article, any reservations must be made at the time of depositing […]

L’alinéa i) prévoit le cas où le délinquant a reconnu sa responsabilité […]
Subparagraph (i) deals with whether the offender has accepted responsibility […]

Le commentaire prévoit le cas où les États réagissent dans le cadre d’une organisation internationale […]
The commentary considers that States may resort to an international organization for their response […]

La koncerna franca signifo ne maleblas por la angla case, sed oni evidente ĝin evitas en jura teksto – supozeble pro aliaj juraj signifoj de case, kiuj ĝenus en la teksto angla, sed kiuj ne ekzistas (kaj tial ne ĝenas) en la franca.

6.5. Okazaj kazoj

Konsciaj uzantoj de negramatika kazo defendas sian uzon argumentante ke

  1. «Okazo» implicas, ke io okazas. Tio estas malvera en disjunkciaj rezonadoj matematikaj kaj logikaj.
  2. «Okazo» estas konfuza: oni ne scias, ĉu temas pri donita konkreta okazo, aŭ pri hipoteza okazo (t.e. situacio), aŭ pri disjunkcia okazo plurlema.

Mi tuj diru, ke mi ne opinias ke tiuj obĵetoj indikas seriozajn problemojn. «Indiko», «apero» ktp perdas ĉian verbecon en scienca kunteksto. Anstataŭ «apero de litero» oni povus diri senmetafore «ekzemplero de litero». Anstataŭ la metonimiajn «kvadrato»n, «kubo»n oni povas uzi terminojn kun nekonfuzeblaj «potencoj» – sed oni ja preferas tiujn metonimiojn, eĉ en kuntekstoj geometriaj. Kaj mi neniam spertis problemon en pri la rusa случай (kiun paŭsas la esperanta «okazo») en la tekstoj matematikaj.

6.5.1. Okazoj probabloteoriaj

Kuriozan okazon prezentas la uzo de la termino okazo en la probabloteorio, kie ĝi tradicie estas uzata responde al

de: Ereignis,
en: event,
fr: événement,
pl: zdarzenie losowe,
ru: случайное событие.

Tiaj «okazoj» funkcias kadre de hazarda eksperimento – ekz‑e ĵetkuba ludo. Tia eksperimento konsistas el ripetaj provoj, produktantaj provrezultojnsimplajn okazaĵojn; en la ĵetkuba ekzemplo la rezultoj estas anoj de la universo

U = {1, 2, 3, 4, 5, 6}

Nu, okazo estas ajna subaro de U; ekz‑e (p = rezulta poentaro):

  • okazo A: p estas para; t.e. iu el {2, 4, 6};
  • okazo B: p > 3; t.e. iu el {4, 5, 6};
  • okazo C: p = 6; t.e. la elemento de {6}.

Kvankam tiu probabloteoria okazo estas ligita kun okazaĵoj, tamen koncepte ĝi pli proksimas al tiaj klasifikaj-logikaj-filozofiaj okazoj, por kiuj la kazuloj postulas la terminon kazo. Tion ankaŭ subtenas la arteoriaj operacioj kaj rilatoj super la okazoj: AB; AB; CB; ktp.

Tial ne mirindas, ke kolego kazulo diris, argumentante por negramatikaj «kazo»j: «En statistika tabelo oni povas havi tri mil okazojn sed nur tri kazojn». Tamen la firme establita termino matematika estas okazo (kontraste al «simpla okazaĵo»). Tiel estas en «EK-Vortaro de matematikaj terminoj», en la «Matematika vortaro» de M. Bavant ktp. Tio bone harmonias kun la internaciaj terminoj ĉi-supre listigitaj. Kaj tio konvene spegulas la duoblan naturon de la koncepto, kiu estas kaj okaza, kaj logika.

Bedaŭrinde, la logika kromsignifo iam ĝenas, se oni bezonas uzi «okazo»n por nomi logikan branĉon en matematika pruvo. Sed oni ja ĉiam povas elturniĝi. La uzo de angleca «evento» tiun ĝenon forigus; tamen (almenaŭ por mi) tio kreus ankoraŭ pli grandan ĝenon stilan: ja «evento» estas vorto stile kaj logike malkonvena. La esperanta «okazo» estas vorto koncepte plej konvena.

Cetere, iuj kazuloj uzas la vorton kazo ankaŭ en la signifo, proksima al tiu de la probabloteoria simpla okazaĵo:

Ebrio rolas en 60 % el la seksperfortoj; … en 50.1 % el la kazoj de mortigo (do en unu kazo el du); en 39.4 % el la kazoj de ŝtelo; en 35.8 % el la kazoj de krima incendio; en 33.5 % el la kazoj de damaĝo kontraŭ privata proprieto; en 35.8 % el la kazoj de murdo (do en unu kazo el tri); kaj krome en multaj kazoj de vundoj, raboj, insultoj, rompoŝteloj, perfortoj, kaj nature en la grandega kampo de trafikakcidentoj.
Tazio Carlevaro: Alkoholo kaj krimfarado. Scienca Revuo, Vol. 39 (1988) ]

Alivorte, kazo nenion plibonigas: la vorto aperas en ambaŭ signifoj, kiujn la kazuloj pretendas per ĝi distingigi.

Cetere, por reekvilibrigi la prezenton, jen estas simila peco kun medicina statistiko, zamenhofece uzanta okazojn (el Norda Prismo, 1957:05):

Komplete paralizita muskolo reiĝos normala nur en 1,4 % de okazoj. En proksimume 20 % de malsaniĝoj, kiam la muskoloj estis grave, sed ne komplete paralizitaj, ili funkcias fine denove normale. Kaj en pli ol 50 % de la okazoj ili fariĝas denove uzeblaj, kvankam ne en sama maniero kiel antaŭe.

6.5.2. Ĉu negramatika kazo precizigas ion?

Se ni tamen akceptos la indikitajn obĵetojn kiel atentindajn problemojn, ĉu la anstataŭa uzo de kazo solvos ilin kaj precizigos la sciencan lingvaĵon?

Tiuj argumentoj atribuas al la ekstergramatika kazo precizon kian ĝi ne havas.

Antaŭ ĉio, ties signifo ne estas kontentige difinita. La difino de PV estas tro vasta, la difino de la PIV-oj estas tro malvasta por granda parto de la realaj (mis)uzoj. Fakte la kazuloj uzas la vorton paŭzante la kutimon de nacia lingvo, precipe de la angla aŭ de la franca. Sed en tiuj lingvoj la vorto cas(e)

  • ne estas pli preciza ol okazo, kaj
  • povas enteni la semantikan eron «tio, kio okazas» (kion, cetere, malimplice indikas la francaj vortaroj).

Interalie, cas(e) havas ĉiujn tri signifojn, listigitajn obĵete al okazo:

  • «konkreta okazo» aperas en la PIV-difinoj medicina kaj jura (kaj “In some cases people have had to wait …”)
  • «hipoteza okazo» (“The company only dismisses its employees in cases of gross misconduct”)
  • la disjunkcia okazo (Proof: There are two cases to consider: …)

Kp ankaŭ la modelan ekzemplon el PV: «en tiu kazo mi prenas pluvombrelon» – ĉu temas pri abstrakta alternativa rezonado, aŭ pri ĉi-minuta, kuranta situacio?

La PIVa ekzemplo «en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze» evidente temas pri plej bona el la eblaj okazoj – kaj ĝiaj kliŝaj tradukoj angla kaj franca estas “in the best case kaj «dans le meilleur des cas».

Mi koncedas, ke estas signifoj de okazo, kiujn case normale ne havas – ekz‑e la signifo opportunity. Tamen tiu signifo nature sekvas el la signifo situacio, kiu estas por ili komuna: profiti okazon = profiti la situacion. Tio ne estas difekto de okazo, tio estas kaprico de case (kaj la franca vorto tiun signifon ja povas havi: «c’est le cas ou jamais», «c’est le cas de le dire»; vd ankaŭ ĉi-supre la samsencajn ekzemplojn pri la latina casus).

Cetere, strangas tiu maniero apartigi signifojn, kroĉante ilin al signife senrilata termino gramatika (kiun Zamenhofo konscie izolis por eviti homonimion).

6.6. Disaj rompopecoj

Flegante latinaĵojn, en sia longa historia evoluo la okcidentaj lingvoj akumulis multe da pruntitaj vortoj, kies kernan signifon ili ne bezonis, kaj tial pruntis nur kelkajn signifojn periferiajn. Senigite je la trunko, tiuj tigoj, ofte tre malproksimaj, ne plu prezentas konceptan unuecon kaj aspektas kiel kapricaj homonimoj. Ekzemploj estas jam menciita sankcio, kaj la vortoj akuta, solvi. Mi prezentu ilin pli detale, kiel analogion por la angla case (sur kiu estas bazitaj la negramatikaj uzoj de kazo).

6.6.1. Akuta

Tiu vorto estas milda okazo de homonimio, oni ja ankoraŭ klare perceptas ĝian ĉefideon. Jen estas la PIV-a difino de la vorto akuta :

akut²a

  1. ∆ (pp angulo) Malpli granda ol orto …
  2. med Prezentanta fortajn simptomojn, rapide graviĝanta …
  3. (pp sono) havanta altajn frekvencojn: akuta voĉo de knabino

Ĉu el tiuj difinoj eblas kompreni, kiun ideon esprimas la kapvorta adjektivo? Kio estas la komunaĵo de angula speco, karaktero de malsano, kaj tembro de voĉo? Kial tiujn malsamajn signifojn oni esprimu per unu sama vorto?

Historie temas pri metaforaj signifoj de la nocio akra, kaj en multaj lingvoj tiujn signifojn oni esprimas per tiuj metaforoj. Ankaŭ en Esperanto ĝin uzas bonaj aŭtoroj:

  • akrangula supraĵo [Auld];
    akra nazo [J. Modest], mentono, barbeto;
    akraj montpintoj [E. Privat] …
  • tiaj periodoj de akra malsaniĝo ofte okazas en la daŭro de ĉiu kronika kataro [KKK];
    akraj internaj krizoj [LOdE] …
  • eksonis virina voĉo akra kaj penetranta [Marta];
    la akra voĉo de la virino [Pro Iŝtar];
    ŝriko tiom terura kaj akra [Usher-domo] …

La metaforaj uzoj de akra prezentas konceptan unuecon, ili estas facile lerneblaj kaj kompreneblaj. La signifoj de akuta estas disaj ŝirpecoj, lernendaj aparte, al kiuj mankas komuna kerno. Tiaj vortoj estas insulto al sistemema menso, ili senbezone malfaciligas la lingvon.

La 3ª signifo de akuta ĉi-supre evidente respondas al la metafora signifo de akra: «Malagrable kaj ofende impresanta la sentojn». Simile al akra voĉo oni povas paroli pri akra gusto, akra tono, akra kritiko … Ĉu eblas en tiuj okazoj uzi akuta? NPIV tion ne ebligas. Nur kelkaj el la metaforaj signifoj de akra estas elektitaj, kaj eĉ tiuj subsignifoj nur en kelkaj kapricaj kombinoj.

Paradokse, sed ĝuste pro tiu difekto (manko de kerna signifo kaj kaprica kombineblo) la vortaristoj devas listigi ĉiujn kombinojn de tiaj vortoj (dum por la vortoj konceptaj la formadon de tiaj kombinoj oni povas lasi al la inteligento de la uzanto). Tial lernanto (aŭ eĉ pli malbone, la redaktoro) trovas pretajn kombinojn ĝuste en la malesperantecaj kombinoj metastazaj – kaj tio puŝas la lingvon al plua degenero.

6.6.2. Solvi

Pli frapa ekzemplo estas la vorto solvi. Laŭ NPIV:

*solv/i (tr)

  1. ĥemio Homogene kaj stabile miksi kun likvo solidon, alian likvon aŭ gason:
    solvi salon en akvo [B] (…)
  2. Trovi la nekonataĵon de problemo, la respondon al demando, la rimedon al malfacilaĵo: solvi enigmon (…)

Estas nenio komuna inter tiuj du signifoj, kaj (ekz‑e) ruse aŭ turke ilin esprimas tute senrilataj vortoj. Ĉi tie la kerna ideo estas tute forgesita.

Fakte la kerna ideo de la latina solvo estas malplekti, disigi. Oni disigas salon en akvo; oni malplektas, malkomponas enigmon (kp la sammetaforan grekan analizi). Sed tiu liganta (!) ideo malaperis, kaj oni ne plu povas, imitante Ovidion, «solvi la geamantojn» (kvankam anglalingve ankoraŭ eblas to dissolve Parliament, to dissolve a marriage etc).

La negramatikaj signifoj de kazo estas simile fragmentigitaj rompopecoj sen klara koncepta unueco. Tiun konglomeraĵon tenas kune nur kaprica ekstera tradicio de iuj okcidentaj lingvoj.

6.6.3. Ekskurso pri la Akademiaj korektoj

Cetere, la okazo pri solvi estas interesa ekzemplo pri la manieroj de la Akademiaj korektoj. Ja la Fundamenta difino de solv⋅ estas malkohera:

solv⋅(i)
résoudre ¦ loosen, dissolve ¦ auflösen ¦ рѣшать, разрѣшать ¦ rozwiązać.
  • fr = ru rilatas al problemo, enigmo, malfacilaĵo;
  • en rilatas al disigo, aŭ specife al disigo en likvo;
  • pl rilatas al problemo aŭ malkompono (sed ne al solvado en likvo)
  • de konfuzas ĉiujn ĉi tiujn signifojn.

Estas nenio komuna inter en kaj fr + ru:

en ∩ (frru) = Ø

Oni do elektis la konfuzan kunaĵon germanan, el kiu tamen oni forĵetis la signifon de la forigita en loosen (komunan al en ∩ de ∩ pl de la originala UV-difino); kaj oni aldonis:

  • fr: résoudre, +dissoudre
  • ru: +растворять в жидкости; решать задачу, загадку

En la okazo pri «kazo» la Akademiaj korektoj elektis la komunaĵon de la tradukoj (la plej malvastan signifon, tiun de Kasus kaj падеж); sed pri «solvi» oni elektis la kunaĵon.

7. Lingvopolitiko

Statuta tasko de la Akademio estas konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de Esperanto. Kiam ĝi per la Akademiaj korektoj precizigis la UV-tradukojn anglan, francan kaj polan de la vorto kazo, aldonante la markon gramatika, tio estis konforma al ĝia devo. Ĝi ankaŭ devus aldoni la tradukojn cas, case por la vorto okazo en la partoj franca kaj angla (kiel Fall estas aldonita en la parton germanan).

La Akademio ankaŭ devus protesti kontraŭ la apero de la negramatikaj signifoj ĉe kazo en PV. Ĝi tamen ne protestis; eĉ pli malbone, tio okazis sub la prizorgo de la direktoro de la akademia sekcio pri la komuna vortaro Groĵan-Mopeno (Grosjean-Maupin), kiu ankaŭ estis la ĉefredaktoro de PV. (Oni povus obĵeti, ke plena vortaro devas registri la faktan uzon; konsentite, sed en multaj okazoj PV komentas lingvajn erarojn, aŭ simple markas misuzojn per «Ev»itinda; nenio simila aperas ĉe kazo.2, kaj eĉ male, ĉe okazo.2 aperas referenco al tiu misa kazo.2, kio aspektas kiel rekomendo – oni ja normale ne referencas el norma uzo al misuzo.) Resume, PV sankciis uzon similan al la parodia «Karaj papo kaj mamo».

(Alia simila misaĵo estas la PIVa uzo de la vorto morta por tio, kion Zamenhofo kaj la Fundamento esprimas per malviva. La supraĵa simileco inter morta kaj la latinida adjektivo mort[e] en «elle est morte» ktp kondukis al tiu malregula misuzo – ja regule morta respondas ne al mort[e], sed al mortel[le]. Ŝtono estas objekto malviva, sed ĝi neniel rilatas al morto – krom eventuale kiel mortigilo, en kiu okazo ĝi efektive estas mortelle.)

La rekomendon de PV transprenis la tradukvortaroj (menciindas, ke antaŭe Groĵan-Mopeno en siaj vortaroj esperanta-franca kaj franca-esperanta donis al kazo nur la signifon gramatikan). Post tio la lernantoj (kiuj plejparte havis nur tradukvortaron) ne povis ne konkludi, ke case = kazo (resp. cas = kazo). Verdire, tio koliziis kun la klasikaj tekstoj; nu, oni facile pardonis al Zamenhofo kaj Kabe ilian orienteŭropan malkleron.

PIV provis iom ripari la troan misuzon de kazo, redukti ĝin al faka terminaro. Tiu provo plene fiaskis, ĉar

  • ne eblas klare disigi la signifojn de cas(e) kaj okazo, ĉar la semantika kampo de cas(e) plejparte koincidas kun la klasika okazo;
  • en la tradukvortaroj la fakajn markojn «medicino, juro» oni perceptas ne kiel limigilojn, markojn de faklingvo – sed kiel indikilojn pri la celata subsignifo; t.e. ke ekz‑e case temas ne pri skatolo aŭ uskleco, sed pri la signifoj uzataj interalie en juro kaj medicino.

La lasta estas komparebla kun la tradukvortaroj nacilingvaj, kp:

[eo→en] kaz/o case (gram; med; law; instance) [JW]

[de→en] Fall m (Sturz) fall, tumble; (Gram, Med, Jur) case

La koncerna vortaro germana-angla estas 4-oble pli granda ol JW; la germana Fall ankaŭ komunlingve ofte respondas al case (kiel en la neniom faka pluvombrela ekzemplo für den Fall, dass es regnet, habe ich einen Schirm dabei); sed tiujn respondaĵojn la vortaro aludas nur per la samaj fakmarkoj, kiel JW kaj PIV.

Tamen ne ĉiuj cedis al la supraĵa simileco, kaj la zamenhofa tradicio plu vivas ĉe lingve atentaj aŭtoroj. Ekz‑e en la «Matematika vortaro» de M. Bavant (2003) konsekvence aperas okazo:

Tiun difinon oni vastigas ankaŭ al la okazo, kiam la du „unuaj“ rektoj ne estas paralelaj [050.2, p. 34].

En PMEG aperas neniom da negramatikaj kazoj, sed jes ja «en tiaj okazoj», «specialaj okazoj», «limokazo», «ekstremaj okazoj» ktp.

En la Akademia dokumento pri vortfarado:

Rilate la vortfaradon, oni devas distingi du okazojn: en la unua, la finaĵo troviĝas post unu radiko de la sama kategorio kaj sekve aldonas nenian signifon en la vorto (ekz‑e: patro, egala, ami); en la dua okazo, la finaĵo troviĝas post unu radiko de alia kategorio kaj tiam ĝi aldonas al tiu radiko sian signifon (ekz‑e: patra, egali, amo).

La kunekzisto de la du tradicioj kaŭzas perpleksiĝon kaj hezitojn ĉe diversaj aŭtoroj. En unu sama artikolo (fare de hungaro) mi vidas:

… tiam devus esti la ebeno de la aksoj y, z paralelaj al la bildebeno. En tiu okazo la projekciaĵo de la angulo y, z estus orta …

Kaj kelkajn alineojn poste:

Pli malfacila demando estas la dua kazo pri la linioj.

Jen verkas franco, kaj sur unu sama paĝo aperas:

G. Scheffers konsideras unue la ĝeneralan okazon kiam oni havas same dΦ = dw . Φ′
sed poste limigas sin per la okazo pli interesa, kiam la multiplikado estas komuta. (…) Same Scheffers starigis nian fundamentan teoremon, laŭ kiu paraanalitika funkcio de paraanalitika funkcio estas paraanalitika, nur en specialaj kazoj.
(Maurice Fréchet: La kanonaj formoj de la 2, 3, 4-dimensiaj paraanalitikaj funkcioj. «Compositio Mathematica», Vol. 12, p. 95.)

Kp ankaŭ:

  • [tia talento] en la plej bona okazo estas kapabla krei nur objektojn kriplajn, ĥaosajn kaj nekompletajn [Marta]
  • la tiam indikita abonprezo kovris tiam en la plej bona okazo niajn elspezojn
    (Ferenc SZILÁGYI)
  • en plej bona okazo ni povos alveni nur noktomeze [PIV, NPIV]
  • eĉ kleraj personoj havas preskaŭ nenian aŭ, en la plej bona kazo, nur mankan kaj tial deformitan bildon [I. Lapenna: «Por pli efika informado»]

La provoj kompromisi, limigante ekstergramatikajn «kazo»jn al la signifoj fakaj fiaskis. La sola praktika maniero ĝin nemiskompreneble limigi kaj ĉesigi la hezitojn estas marki la «kazo»n per unu sola marko: gramatiko – t.e. reveni al la saĝa dispartigo zamenhofa.

Laŭ la prudenta rekomendo de kamarado Ĉe, «Estu realisto, postulu la maleblan!»

8. Konkludo

Miajn obĵetojn kontraŭ la ekstergramatikaj uzoj de kazo motivas ne religia kulto de la Fundamento aŭ Zamenhofo, sed la malracieco de tiaj uzoj. Kontraste, mi senhezite aprobas la enkondukon de hazard²o, vorto kiu utile kaj klare transprenis unu el la eksaj signifoj de la zamenhofa okazo. Nun hazarda renkontiĝo, sukceso prave forpuŝis la adjektivon okaza el tiu signifo; hazardigi (eksperimenton, serĉon) havas tute alian signifon (= to randomize) ol okazigi (eksperimenton, serĉon) ktp.

Same akceptindaj kaj utilaj estas kelkaj aliaj precizigoj, klaraj kaj unusignifaj: akcident²o, event8o, eventual¹a, fakt¹o, fenomen¹o …

Ne tiel estas pri la ekstergramatikaj signifoj de kazo. Ili ne prezentas unu klaran koncepton, kaj iliajn multajn signifojn plejparte kaj pli klare kovras la fundamentaj vortoj okazo kaj afero.

Iuj plendas, ke la rekomendo de kelkaj vortaroj «2. kazo = okazo.2» ne ĉiam taŭgas. Efektive tiel estas, kaj plej ofte tio signifas, ke por esprimi la celatan signifon oni prefere serĉu alian, pli ĝustan esprimmanieron. La kaŭzo estas facile komprenebla:

«Okazo» havas konceptan unuecon, kaj tial estas imuna kontraŭ kapricaj kromsignifoj (alia vorto, riĉa je figuraj signifoj, kaj tamen koncepte unueca, estas aranĝo). Case tian unuecon malhavas, kaj tial se oni trudas iujn el ties signifoj al kazo, mankas kriterio, kiujn el ili oni akceptu en Esperanton: tio estas tute arbitra decido. Por iuj esperantistoj estos akcepteblaj (ekz‑e) «forta kazo», «se tio estas la kazo»; dum la francecan-PIVan «militkazo»n (kiu en la angla case malhavas bazon) la samaj personoj juĝos malakceptebla. Kio ŝajnas akceptebla por unuj, estas malakceptebla por aliaj.

Okazo havas kelkajn signifojn kiujn case normale ne havas. Tamen tiuj signifoj sekvas el la koncepto okazo, kaj estas logika difekto de case ke ĝi ilin ne havas. Ekz‑e se case (kaj la ekstergramatika kazo) povas havi la signifon situacio, tiam la eblo profiti ĝin aŭtomate sekvas el la eblo profiti situacion. Matematike parolante, la zamenhofa okazo estas kohera tegaĵo rilate la metaforigon, dum case kaj la ĝin paŭsanta ekstergramatika kazo ne estas tiaj.

Ĉu ekzistas ŝanco reveni al la zamenhofa uzo? Plu estas bonaj aŭtoroj kiuj zamenhofe uzas tiujn vortojn, kaj supozeble ili opinias tion ebla. Granda plimulto da esperantistoj simple ne estas informita – kvankam neeviteble spertas ĝenon kaj hezitojn pri la uzo: ĉu kazookazo? La zamenhofa uzo konsiderinde simpligas la aferon:

  • Krom se temas pri gramatika termino, preferu «okazo»n.
  • Se «okazo» ne bone konvenas, serĉu alian vorton, ekz‑e juĝafero, esploro, skandalo, ekzemplo, fakto, formo, kriterio, paciento, kliento …; se, do … Kutime tia pli preciza vorto konsiderinde pliklarigas la tekston.

La zamenhofa tradicio ja plu vivas, eĉ se reduktita al la uzado de konscia malplimulto. Ĝin ĉiam komprenis kaj praktikis ne nur orientanoj, kiel Zamenhofo kaj Kabe, sed ankaŭ okcidentanoj, kiel Henri Vallienne en la jaro 1907ª, kaj Marc Bavant en la jaro 2003ª.

Granda plimulto da esperantistoj simple ne konscias pri la problemo, erarigite de la vortaroj kaj nacilingva inercio. Nur parto da kazuloj preferas kazon pro konscia vorta fetiĉismo. Ankoraŭ restas ŝanco, ke konsciigo pri la problemo revenigos nin al la racia uzo zamenhofa.

9. Referencoj

AF
L. Zamenhof: Antaŭparolo al la Fundamento.
AK
Akademiaj korektoj de la Universala Vortaro. En: L.L. Zamenhof: Fundamento de Esperanto. 10ª eldono. Red. A. Albault. Edistudio, 1991. P. 237–283.
FK
Fundamenta Krestomatio.
GW
G. Waringhien: Grand dictionnaire Espéranto-Français.
JW
J.C. Wells: Concise Esperanto and English Dictionary.
KKK
tr. Zamenhofo: Kronika katara konjunktivito. [FK].
KP
Henri Vallienne: Kastelo de Prelongo.
LR
Zamenhofo: Lingvaj respondoj.
Marta
Eliza Orzeszkowa, tr. Zamenhofo: Marta.
PG
Zamenhofo: Plena gramatiko de Esperanto. [FK]

Nombrosistemo por Esperanto

Ĉi tio estas matematike senbrida analizo pri la nombronomoj de Esperanto kaj pri la eblaj manieroj koherigi ilin. Min interesas logikaj aspektoj, kaj mi ne ĝenis min senhezite enkondukante volapukaĵojn por pli facile esprimi la ideojn.

Enhavo


Enkonduke

Multajn esperantistojn ĝenas la malkohero de la nombrosistemo de Esperanto.

Unuflanke ni havas:

987 = naŭcent okdek sep,

tio estas pli sistema ol en la lingvoj eŭropaj:

eleven, twelve, twenty, thirty
dek unu, dek du, dudek, tridek …

kaj simila al la lingvoj tjurkaj:

bir, iki, üç, dört … on (1, 2, 3, 4 … 10)
on bir, on iki, on üç, on dört … (11, 12, 13, 14 …)

Tio estas kontraŭa al la germanaj vierzehn, fünfzehn (4+10, 5+10); ankaŭ kp la anglajn twenty-three (20+3, unuvorte), sed two hundred (2×100).

Matematikisto tuj divenas la regulon esperantan: «Kunskribu multiplikojn, disskribu adiciojn».

Sed aliflanke —

Ho ve, tiu bela sistemo paneas por la miloj:

9876 = naŭ mil okcent sepdek ses.

Mankantaj potencoj

Kial tiu malregulaĵo pri mil ? Ĉar en Esperanto mankas radikvortoj por 104 kaj 105.

La multipliko-regulo bone funkcias se la unua faktoro estas malplia ol 10. La dua faktoro estas potenco de 10:

101 = dek
102 = cent
103 = mil
104 = dek mil (simpla vorto mankas).

Iom malregule oni ankoraŭ povus multipliki «dekmil» (kvankam oni ja ne diras «dekdek» por 100, nek «dekcent» por 1000; tial «dekmil» ja estus malregula). Sed tio plene fiaskas ĉe 11000, t.e. (dek unu)mil, en kiu disskribo de la adicia «dek unu» kolizias kun la kunskribo kiun postulas multipliko per «mil».

La potenco orientazia

En la tradicio orientazia tamen ekzistas cifero kaj simplaj nomoj por 104; ekz‑e la japanaj 万 kaj «man» (la ĉina nomo mandarena estas wàn, kantone maan; koree mangol).

Simile sonas la tjurka numeralo tumán, kiun Slavono asimilis en la formo тьма (responda al la greka μυριάς, miriado); ĝin heredis la rusa (ekz‑e «смешивать два эти ремесла есть тьма искусников»).

Se Esperanto havus tian numeralan radikon (en ĉi tiu studaĵo mi donas al ĝi la nomon nam, volapukece permutante la konsonantojn, ĉar la radiko man jam estas okupita en Esperanto), tiam mil povus esti tute regula numeralo:

mil, dumil, trimil, … naŭmil, nam

sed la problemo reaperus ĉe «(dek unu)nam» = 110000: eĉ la ĉinoj malhavas vorton por 105.

Tia numeralo tamen ekzistas en la hinda tradicio: lākh, sanskrite lakṣá. Kvankam [kʰ] ne estas la esperanta «ĥ» [x], tamen por eviti homonimecon kun «lako» mi uzos laĥ:

328’000 = trilaĥ dunam okmil.

Tiel ni atingas la sekvan potencon, 106 – sed por ĝi Esperanto jam havas radikvorton, kaj eĉ fundamentan: miliono. Ekde miliono la nombrovortoj draste ŝanĝiĝas: ili iĝas substantivoj (miliono, miliardo, triliono ktp).

Nombrovortoj substantivaj

La manieroj paroli pri la nombroj estas eklektaj en la lingvoj eŭropaj (kaj ankaŭ en Esperanto). La franca un, une estas genrohava adjektivo kaj pronomo (same en la rusa kaj pola); million, milliard estas substantivoj (posedantaj plurnombron, ruse kaj esperante deklinacieblaj); dum la nomoj de 2, 3, … en la franca kaj Esperanto estas «veraj numeraloj», aparta parolelemento, kiel konstatas la «Plena gramatiko»:

4) La numeraloj fundamentaj (ne estas deklinaciataj) estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil [FK].

Kio estas «numeralo»?

NPIV difinas:

numeral/o [Z]:

  1. Λ Vortospeco uzata por indiki precizan kvanton aŭ kvantan rilaton:
    la bazaj numeraloj (unu, du, tri ktp);
    la ordaj numeraloj (unua, dua ktp).
  2. KOMP Prezentaĵo de nombro per ciferoj k eventuale interpunkcio.
    ☞ komo.

Se mi ĝuste komprenas, laŭ ĉi tiu difino «dudek tri» ne estas numeralo. Kaj la ekzemplo
pri la «ordaj numeraloj» malakordas kun la difino.

Pli taŭgan difinon donas ReVo:

numeralo

  1. GRA Vorto aŭ grupo da vortoj indikanta nombron aŭ numeron, nombronomo:
    unu, du, cent estas bazaj numeraloj;
    «mil sepcent tridek dua» estas orda numeralo.
  2. KOMP En programlingvo, teksta ĉeno indikanta nombron aŭ numeron laŭ nombrosistemo:
    3,14 estas reela numeralo, 1999 estas entjera numeralo.
    PRT: cifero, signumo, onpunkto.

Fakte la nombronomoj formas aŭtonoman sublingvon kun sia aparta sintakso. La kutimaj sintaksaj kategorioj (subjekto, epiteto, predikato ktp) neniom sencas en konstruado de nombronomo; ĝin regas la aritmetika malkompono de la nombro laŭ la potencoj de 10. Por traduki en Esperanton la francan quatre-vint-dix-sept necesas kalkuli: 4×20+10+7 = 97; fakte tian kalkulon ĉiu franco aŭtomate faras por cifere skribi «97».

Laŭ la kutimo de kelkaj lingvoj iuj esperantistoj preferas skribi numeralojn kune, kiel unu vorton. Tio neniom pli bonas, ĉar ankaŭ la komunajn regulojn de esperanta vortkunmeto tiaj kunmetaĵoj ne obeas. Logike neniu el la du manieroj estas pli bona; sed praktike la disa skribo estas multe pli facile legebla. Krome, la kunskribo de miksitaj numeraloj, kia ekz‑e «du milionojn tricent tri mil» per «dumilionoJNtricenttrimil» estus tro stranga.

La kontraŭaj regoj

La substantivaj nombrovortoj imitas la modelon de la mezuraj substantivoj: «miliono da enloĝantoj» similas «roton da soldatoj» aŭ «botelon da ĉampano» aŭ «metron da ŝtofo». Fakte tio estas atavismo de pli frua ŝtupo en la evoluo de numeraloj.

Tiaj substantivoj estas integrigitaj en la sintakson de la komuna lingvo, tamen per maniero kontraŭa al la veraj numeraloj:

  • li pagis du dolarojn (la ĉefvorto «dolarojn» regas la kvantindikon «du»)
  • li enspezis milionon da dolaroj (la kvantindiko «miliono» regas la «dolaro»jn).

La du manieroj kolizias ĉe miksitaj numeraloj:

Li enspezis $3’300’000.

(Mi dirus «li enspezis tri milionojn tricent mil da dolaroj», ĉar la da-komplemento eblas kaj ĉe la substantivaj, kaj ĉe la veraj numeraloj; kp «Da ĉevaloj ili havis sepcent tridek ses» [Neĥ. 7:68].)

La truozaj vicoj

Tamen la substantivaj nomoj ekzistas ne por ĉiuj potencoj de 10:

106 = miliono
107 – (dek milionoj)
108 – (cent milionoj)
109 = miliardo
1010 – (dek miliardoj)
1011 – (cent miliardoj)
1012 – ?

Ĉe 1012 ni venas al la disbranĉiĝo de la eŭropaj sistemoj nombronomaj:

  • la sistemo miluma, bazita sur la potencoj de 1000 (speco de miluma nombrosistemo); kaj
  • la sistemo milionuma, bazita sur la potencoj de miliono.

Pli svage oni nomas ilin resp. «sistemo mallongskala» kaj «sistemo longskala».

La sistemo miluma

Ĉ. la jaro 1200ª (kaj interalie en la «Abaklibro» Fibonaĉia de la jaro 1202ª) aperas la tradicio grupigi po 3 la ciferojn de longaj numeraloj – kion Fibonaĉio ilustras per la numeralo

678’935’784’105’296

— fakte, Fibonaĉio uzis por grupigo suprajn arkojn: Fibonaĉiaj arkoj.

Matematike tio respondas al la nombrosistemo miluma: ĉiu grupo havas pezon, egalan al potenco de mil:

296×10000 + 105×10001 + 784×10002 + 935×10003 + 678×10004

Oni uzas serion da latinecaj nomoj por la potencoj de mil:

1000³ = biliono
10004 = triliono
10005 = kvadriliono

1000101 = centiliono

La latineca etimologio de tiuj nomoj malbone akordas kun ilia signifo (-iliono pensigas ne pri milo, sed pri miliono; n-iliono respondas ne al 1000n, sed al 1000n+1). Tiel okazis, ĉar la nomoj estis kreitaj por alia nombrosistemo, kiun ni tuj ekzamenos.

La sistemo milionuma

La francoj ĝis 17ª jc ial preferis grupigi la ciferojn po 6. Kiel klarigis (en la jaro 1484ª) Nikolao Ŝuketo (Nicolas Chuquet),

Et de ce en est pose ung exemple nombre divise et punctoye ainsi que devant est dit … Exemple : 745324’804300’700023’654321.

Tio implicas la milionuman nombrosistemon, kaj tial la koncernaj nombronomoj implicas potencojn de miliono (106):

(106)2 = biliono = duiliono (bi ← bis = «duoble» ≈ 2)
(106)3 = triliono = triiliono
(106)4 = kvadriliono = kvariliono (kvadr ← quadri– = 4)

(106)100 = centiliono

Ĝuste por tiu sistemo Ŝuketo forĝis la terminojn byllion, tryllion, quadrillion, quyllion, … nonyllion. La latinaj numeraloj respondas al la eksponentoj, la finparto aludas milionon.

Esperantigitan formon de la ŝuketa serio jene priskribas la Suplemento al PV :

ilion MAT Sufikso proponita de pluraj fakuloj, por eviti la dusencecon de la internaciaj vortoj «biliono, triliono» ktp; ĝi signifus tiun potencon de miliono, kiun montras la radiko (se n estas la nombro-radiko, la valoro de la derivaĵo estas 106n).

La iliardo-flikaĵo

Nuntempe eĉ la milionumuloj dividas la ciferojn en grupojn po 3. La tradicia britia voĉlego tamen restis pure ŝuketa: 109 = mil milionoj; 1015 = mil duilionoj ktp. Sed en Francio, dum la francoj hezitis inter la sistemoj milionuma kaj miluma, Jakobo Peletario (Jacobus Peletarius = Jacques Pelletier) proponis (1560) por la interaj potencoj tion, kies esperantigo estas -iliard-:

-iliard/ MAT Sufikso almetebla post la numeraloj kaj signifanta
«milo da -ilionoj»:
duiliardo (= mil duilionoj = 1015),
triiliardo (= mil triilionoj = 1021),
kvariliardo (= mil kvarilionoj = 1027) [PIV].

Fakte tiu eklekta sistemo estas esence miluma, malgraŭ ke ĝi ŝajnigas sin «longskala»:

miliono duiliono triiliono kvariliono
10002 1000³ 10004 10005 10006 10007 10008 10009
miliardo duiliardo triiliardo kvariliardo

Mi jam diris, ke en la usona-miluma sistemo la numeralaj nomelementoj estas ŝovitaj je 1;
kaj ke tiurilate la ŝuketa sistemo estas pli simpla logike – kvankam la milionumaj grupoj
6-ciferaj maloportunas por homa leganto. Peletario solvas tiun duan problemon je la kosto
de la simpleco; lia kompromiso estas pli malavantaĝa, ol la usona:

  • Usone: 1000n → (n+1)-llion
  • Peletarie: 10002n → n-llion kaj 10002n+1 → n-lliard

La unueca regulo n → n+1 estas pli facila ol la alternativaj reguloj por n/2 kaj (n+1)/2.
Tamen tiu malracia miksaĵo nun regas en Eŭropo kaj en la PIV-oj.

La zigzagoj historiaj

La ŝuketa sistemo enradikiĝis en Britujo, kie ĝi regis ĝis la mezo de la 20ª jc. Sed la francoj mem komence de la 17ª jc adoptis la pli homecan 3-ciferan sistemon fibonaĉian – kaj sekve, transportis la jam akceptitajn terminojn biliono, triliono, kvadriliono … al la miluma potencoserio, kiel priskribite ĉi-supre.

Tiaj sencoŝovoj ne maloftas en la lingvoj. Simile SEPTEMbro, OKTObro, NOVEMbro, DECEMbro evidente entenas la numerojn sep, ok, naŭ, dek (respondajn al la eksa marta novjariĝo) – malgraŭ ke ĉe nia nuna januara jarkomenco ili estas resp. naŭa, deka, dek unua kaj dek dua monatoj.

La miluma sistemo disvastiĝis en Eŭropo, kaj kun aliaj francaĵoj ĝin adoptis la usonanoj post sia revolucio. Laŭ la Suplemento al PV (1953ª jaro), p. 60 (kaj same en PIV1, 1970ª jaro):

triliono [Z]. Vorto kun internacia formo sed sen internacia signifo:

  1. (angla-germana sistemo) miliono da angla-germanaj bilionoj: 1018 (= triiliono).
  2. (amerika-franca-itala sistemo) mil miliardoj: 1012 (= duiliono).

Tamen en la dua duono de la 20ª jc okazis kurioza aroko, kiu amuze malvalidigis la ĉi-suprajn atribuojn (la 1ª ne plu estas «angla», la 2ª ne plu estas «franca-itala»):

  • en la jaro 1960ª Francio ial oficiale revenas al la sistemo peletaria, Italio ĝin sekvas;
  • kaj Britujo en la jaro 1974ª aliĝas al la usona kaj eksfrancia sistemo miluma.

Nuntempe la miluma sistemo regas en Anglalingvujo, Ekssovetio, Brazilo, Turkio, Israelo, plimulto da landoj arabaj.

En la kontinenta Eŭropo (kaj ties ekskolonioj) regas la peletaria miksaĵo.

En la Orienta Azio plejparte estas uzata sia hejma «namuma» sistemo.

La vorto miliardo

Ekde la 1ª OA la vorto miliardo estas oficiala. Helmuto Velger vidas en tio implican aprobon de la milionuma biliono kaj eĉ de ties tuta sistemo (li ignoras la diferencon inter la ŝuketa sistemo eksbrituja kaj la peletaria sistemo germana):

18 (19?). Miliardo, biliono

Laŭ la angla-germana sistemo de nombronomoj «bilion´» signifas «miliono da milionoj», laŭ la usona-franca-itala sistemo «milo da milionoj». Kiu el la du sistemoj validas en Esperanto? Ĉar la Akademio de Esperanto jam oficialigis la radikon «miliard´», ĝi implicite oficialigis la angla-germanan sistemon de nombronomoj: «Bilion´» do signifas «miliono da milionoj».
Kontribuoj al la norma esperantologio, 1999 ]

Tio estas misa konkludo, malakorda kun la lingva realo. La vorto miliardo ne estas ekskluziva apartenaĵo de la peletaria sistemo, ĝin uzas ankaŭ multaj nacilingvaj nombrosistemoj milumaj. Konsideru du nombronomajn vicojn:

(a) thousand, million, billion, trillion, quadrillion,
(f) mil, million, milliard, trillion, quatrillion,

La vico (a) egale bone povas aparteni kaj al la miluma sistemo usona, kaj al la ŝuketa sistemo eksbrituja. La vico (f) egale taŭge prezentas kaj la francajn nombronomojn milumajn de la epoko zamenhofa, kaj la nuntempajn milionumajn. La reformoj ŝovas la interpretojn, sen ŝanĝi la formojn.

Ĉe tiuj variadoj la vortoj miliono kaj miliardo konservas kaj siajn formojn, kaj sian signifon. La Akademio oficialigis «miliardo»n kaj ne oficialigis «biliono»n; per tio ĝi neniel esprimis preferon al sistemo milionuma aŭ al la specife peletaria «miliardo»; pli ĝuste estus diri, ke ĝi klare rekomendis la ĉiusisteman «miliardo»n, kaj implice malaprobis ajnsisteman «biliono»n per ties nemencio. Ĉiel ajn, malaprobo de «biliono» por la signifo 109 ne signifas ties aprobon por la signifo 10¹²; se mi ne kredas ke la papoj estas erarimunaj, tio ne nepre signifas, ke mi kredas je la kalvinisma antaŭdestinismo.

Tamen oni ja oni povus vidi en tio implican malaprobon de la milionuma sistemo ŝuketa-eksbrituja, kiu esprimas la nomojn de 10002n+1 per «mil 10002n» (thousand million ktp).

Noto historia

Multaj lingvoj kombinas «miliardo»n kun la miluma sistemo por la sekvaj mil-potencoj, t.e. 106=miliono, 109=miliardo, 10¹²=triliono, ktp.

Interalie, tia estis la sistemo franca en la tuta 19ª kaj en la unua duono de la 20ª jc. Tia restas la sistemo de la landoj Ekssovetiaj, Turkio, Rumanio, pliparto da landoj arabaj. Fakte, la kombino «miliardo + 10¹²=triliono» probable estas pli ofta ol la usona «biliono + 10¹²=triliono».

La staton de franca nombrosistemo en la epoko de la 1ª OA (la 1909ª jaro) priskribas la tiama vortaro de Littré:

milliard : Mille fois un million, ou dix fois cent millions ; c’est le synonyme de billion.

billion: Terme d’arithmétique. Dix fois cent millions ou mille millions, un milliard, qui [la vorto milliard] est plus particulièrement usité dans le langage de la finance et dans le langage ordinaire.

Do, «milliard» estis komunlingva kaj financista sinonimo de la formale-aritmetika «billion». Same restas ĝis nun en la rusa kaj aliaj lingvoj kiuj konservis tiun sistemon.

«Miliardo» ne estas ŝuldata al Peletario kaj lia sistemo, la vorto estas atestita pli frue. Fakte, en la sistemo peletaria tiu mil-potenco devus esti ne «miliardo», sed «uniliardo» aŭ simile. Ĝia formo mem pruvas ĝian pli fruan kaj sendependan devenon.

Kritiko de la sistemo esperanta-PIVa

La nombrosistemo de Esperanto tute ne estas racia; ekzistas etnaj lingvoj (ekz‑e la tjurkaj) kies nombrosistemo estas pli kohera. Kp (turke–esperante):

  • $1 = bir dolâr = unu dolaro
  • $18 = on sekiz dolâr = dek ok dolaroj
  • $4’702’345’218 =
    dört milyar yedi yüz iki milyon üç yüz kırk beş bin iki yüz on sekiz dolâr =
    kvar miliardoj sepcent du milionoj tricent kvardek kvin mil ducent dek ok da dolaroj

En la turka ĉiuj nombrovortoj estas veraj numeraloj; en la subevoluinta Esperanto aperas miksite nombrovortoj substantivaj (miliono, miliardo), veraj numeraloj (du, ok, dek…) kaj unu vorto transira (mil).

La sufiksoj -ilion- kaj -iliard- restas kabinetaj elpensaĵoj; ekz‑e en la Tekstaro de Esperanto tiaj numeraloj malestas, dum «biliono» kaj «triliono» ja enestas.

La peletaria miksaĵo, kiun la PIV-oj rekomendas, estas insulto por sistemema menso. Ĝi implicas miluman koncepton, sed la potencojn oni ial nomas per alternantaj derivaĵoj: duliono, duliardo; triliono, triliardo; kvarilono, kvarilardo; … Du sufiksoj por unu sama funkcio (nomi potencojn de mil) – tio estas malraciaĵo.

Kiel eblus mildigi malraciecon de tiu missistemo?

Koherigo miluma

Evidenta malraciaĵo de la usoneca sistemo estas la hibrida statuso de la vorto mil. Ĝi estas la unua vorto en la serio de la mil-potencoj; ĝia multiplikanto povas varii de 1 ĝis 999; ĝi do kondutas samkiel la ceteraj mil-potencoj, sed ĝi sola inter ili estas vera numeralo kaj estas regata kiel numeralo. Ĝi formas escepton inter la nombrovortoj, kaj la sistemo estus malpli malkohera, se ankaŭ ĝin oni uzus substantive (tiu escepta vorto iĝus regula ano de la substantiva klaso). Marĝene tia uzo aperas en Esperanto (probable pro la slavlingva influo):

La katolikoj en Bulgario estas inter 60 kaj 70 miloj, el kiuj almenaŭ 29 miloj estas unianoj [Monato].

Mi amis Ofelion; kvardek miloj
Da fratoj kun ilia tuta amo
La amon mian kune ne atingus [Hamleto].

Kaj neniu povis lerni la kanton krom la cent kvardek kvar miloj, la elaĉetitoj el la tero [Apo. 14:3].

Per tiu ŝanĝo nenio nova estas enkondukata; sed inverse, la ĝis nun ĉefa (kaj fundamenta) uzmaniero de mil iĝas evitinda.

Cetere, tio estus konforma al la sistemo de Latino kaj de la lingvoj slavaj:

duo milia scholarum = du miloj da lernejoj.

Tamen malprobablas ke oni volos tiel koherigi la lingvon, ĉar la ĝenerala tendenco estas ne substantivigi numeralojn, sed kontraŭe, numeraligi substantivojn; tion klare demonstras la evoluo de la angla million en la tjurka direkto: four million people.

La numeraligan koherigon mi prezentos ĉi-sube.

Koherigo milionuma

Unue, oni tuj forĵetu iliardojn; tio estas bastarda maniero esprimi la miluman sistemon per eklekta almikso de ŝovita bazo, per malnecesa duobligo de rimedoj.

Due, necesas enkonduki nomojn por la mankantaj potencoj – nam, laĥ, aŭ ekvivalentajn.

Rezultos sufiĉe kohera realigo de la ŝuketa ideo:

745324’804300’700023’654321 =
seplaĥ kvarnam kvinmil tricent dudek kvar triilionoj
oklaĥ kvarmil tricent duilionoj
seplaĥ dudek tri milionoj
seslaĥ kvinnam kvarmil tricent dudek unu.

Por la eŭropanoj estos iom malfacile rearanĝi la malkomponon, anstataŭigante sian malsimplan

(sescent + kvindek + kvar) × mil

per la koncepte pli simpla

seslaĥ + kvinnam + kvarmil;

sed oni konsideru, ke por la orientanoj ankoraŭ pli malfacilas transiri de la kvarciferaj grupoj al la triciferaj.

Tiel la vorto mil iĝos tute regula numeralo; kaj kun ĝi la nomoj de ĉiuj nombroj el la granda intervalo [1…106–1] iĝos tute regulaj numeraloj.

Ekskurso pri la duum-dekuma nombroprezento

Mia uzo de la adjektivoj «miluma» kaj «milionuma» povas ŝajni stranga al la leganto: oni ja scias, ke en Esperanto ni uzas la dekuman nombrosistemon. Nu, tio estas eksterdube vera pri la numeraloj ĝis mil; kaj tio estas almenaŭ dubinda pri la nomoj de la nombroj pli grandaj.

Por la pli aĝaj programistoj mi provu klarigi tion per analogio kun la duum-dekuma nombrosistemo (angle BCD, binary-coded decimal).

Temas pri tia prezento de nombroj en kalkulilo, komputilo, cifera horloĝo ktp, en kiu oni duume kodas dekumajn ciferojn, unu post la alia kaj sendepende unu de la aliaj, per kvaropoj da bitoj (duonbajtoj). Ekz‑e la dekuma nombro 29 iĝas "0010 1001" en la duum-dekuma prezento (dum en la propre duuma nombrosistemo ĝi estas 1D(16) = 11101(2)).

Kiam oni legas la fibonaĉian ekzemplon

678’935’784’105’296

kiel

sescent sepdek ok
naŭdek tridek kvin
sepcent okdek kvar
cent kvin
ducent naŭdek ses,

oni fakte voĉlegas 5 milumajn ciferojn; kaj la eventuale enŝovataj vortoj «trilionoj», «miliardoj», «milionoj», «mil(oj)» estas disigiloj de tiuj milumaj ciferoj, kiuj krome (kaj logike redunde) indikas la pezon de la ĵus antaŭa miluma cifero.

Simile la orientazia nombrosistemo kun 4-ciferaj grupoj estas dekum-dekmila (aŭ dekum-namuma).

Tiuj sistemoj estas «duetaĝaj»; la milionuma-ŝuketa sistemo en Esperanto estas logike pli komplikita, ĝi estas trietaĝa (la milionumajn ciferojn oni prezentas dekum-milume). Tamen post enkonduko de la du mankantaj potenconomoj (ekz‑e nam kaj laĥ) ankaŭ ĝi iĝas duetaĝa.

Sed ĉiel ajn, por la tradicia eŭropa pensmaniero la dekum-miluma nombrosistemo kun la triopaj cifergrupoj estas la plej konvena.

Koherigo per numeraligo

Por definitive koherigi la esperantajn nombronomojn necesas disponigi sufiĉan sortimenton da veraj numeraloj, kiuj povas anstataŭi la substantivajn nombrovortojn. Kaj antaŭ nelonge aperis serio da internaciaj vortelementoj, kiuj donas konvenan materialon por tio.

La pezoj kaj mezuroj

En la jaro 1948ª Francio submetis al la 9ª Ĝenerala Konferenco pri Pezoj kaj Mezuroj projekton de rekomendo pri (interalie) uzado de la sistemo peletaria (ĉi tiun dokumenton mi ne vidis – kvankam mi tre scivolas, kiajn argumentojn oni povus prezenti favore al tiu malracia propono).

La franca Vikipedio asertas, ke la Konferenco «proponis» tion:

1948: La neuvième Conférence générale des poids et mesures propose de revenir à l’échelle longue.

La anglalingva Vikipedio diras, ke la Konferenco nur komisiis al la Internacia komitato esplori la demandon surbaze de la franca projekto, kaj ke nek tiam, nek poste esprimis preferon:

The question of long scale versus short scale was not resolved and does not appear in the list of any conference resolutions.

Efektive, la teksto de la oficiala Résolution 6 de la 9e réunion de la CGPM (1948) atestas ke la anglalingvanoj pli ĝuste komprenis la franclingvan rezolucion:

… charge le Comité international: d’ouvrir à cet effet une enquête officielle sur l’opinion des milieux scientifiques, techniques et pédagogiques de tous les pays (en offrant effectivement comme base le document français) et de la pousser activement.

Anstataŭe en la jaro 1960ª la 11ª Ĝenerala Konferenco rekomendis uzi la obloprefiksojn méga-, giga- téra– por resp. 106, 109, 1012, kiujn poste sekvis péta- kaj exa- (1015, 1018), kaj poste (1991) zetta- kaj yotta- (1021, 1024).

La esperantigitaj formoj, laŭ NPIV, estas mega-, giga-, tera-, peta-, eksa-, zeta-, jota-. Tio koincidas kun miaj pli fruaj tradukoj en la Komputika leksikono (1995, p. 234) – krom pri exa-, kiun mi esperantigis per ekza-, por pli klara kontrasto kontraŭ la fundamenta eks-; nun mi eĉ pensas, ke indas ankoraŭ plifortigi la kontraston uzante egza-, kio cetere entenus ombron de eg- (ja temas pri «ega nombro»; krome, la voĉa z pli facile kombineblas kun bi en la duuma variaĵo egzbi-exbi = Ei = 10246).


Veraj numeraloj

La ĵus menciitaj obloprefiksoj nomas sinsekvajn potencojn de mil, ekde 106 ĝis 1024 (kvariliono). Ni povus facile fari el ili verajn numeralojn, iom modifante la finparton tiel, ke ĝi ne koliziu kun la gramatikaj finaĵoj de Esperanto, ekz‑e:

10002 10003 10004 10005 10006 10007 10008
megaŭ gigaŭ teraŭ petaŭ egzaŭ zetaŭ jotaŭ

Tiam la Fibonaĉia ekzemplonombro:

$678’935’784’105’296

iĝus

sescent sepdek ok teraŭ naŭcent tridek kvin gigaŭ sepcent okdek kvar megaŭ cent kvin mil ducent naŭdek ses dolaroj

Oni ne plu bezonas uzi da antaŭ la nombrataj objektoj (malkiel en «miliono da dolaroj»: ĝi iĝas «megaŭ dolaroj»).


Ĉu la kunskribo estas esenca por numeraloj?

Unu malkoheraĵo tamen restas: «du teraŭ» estas skribendaj dise, samkiel «du mil», kaj malkiel «ducent» aŭ «dudek».

Principe tiun malkoheraĵon eblus eviti per disskribo de la multiplikoj, ŝanĝante «dudek», «ducent» en «du dek», «du cent». Ĉar la regulon pri la aritmetika valoro de numeraloj malpli grandaj ol mil eblus vortumi jene:

Ekzamenu sinsekve la parojn da najbaraj nombrovortoj. Por ĉiu paro (a, b) kalkulu a + b, se a > b (ekz‑e «dek du» → 10+2), aŭ a × b, se a < b (ekz‑e «tri dek» → 3×10; la okazo a=b maleblas en bonforma numeralo). Adiciu la rezultojn.

Tiel oni povas kalkuli la milumajn ciferojn. Ĉe apero de mil-potenco oni multipliku ĝin per la valoro de la miluma cifero, adiciu, kaj komencu sekvan iteracion.

Do, matematike oni egale bone povus skribi «sescent sepdek ok mil» aŭ «ses cent sep dek ok mil»; tamen gramatike tio povus ŝanĝi la akcentadon (séscent povus iĝi ses cént). Konsekvenca disskribo do estas logike ebla, kaj iomete simpligus la lingvon; sed mi opinias ke tiu ŝanĝeto ne penvaloras.

Ĉar, unue, la milumaj ciferoj (la numeraloj malpli grandaj ol mil) ja estas esence alia afero ol la numeraloj milumaj; kaj due, la kunskribo de multiplikoj estas iom pli facile legebla, kp «tridek tri» kaj «tri dek tri».

Konkludo

En sia nuna formo la esperantaj numeraloj prezentas konfuzan miksaĵon de pluraj malakordaj principoj – samkiel en multaj lingvoj eŭropaj. Ekzistas nacilingvoj (ekz‑e la tjurkaj), kiuj havas pli koheran sistemon.

La ĉefa problemo estas la kunekzisto de la veraj numeraloj kaj surogataj substantivoj, rudimentoj de subevoluinta koncepto pri nombro.

Mi konscias, ke reale la problemon oni plej ofte solvas per «la scienca notacio»: «la nombro de la atomoj, konsistigantaj Teron, estas ≈1,33·1050». Tamen oni decidu: ĉu ni havu grandajn numeralojn en la lingvo, aŭ ne. Se ni havu ilin, ni havu ilin koheraj. Cetere, en iuj fakoj oni preferas uzi grandajn numeralojn: «La usona ŝtatŝuldo estas proksimume 17 trilionoj 152 miliardoj da dolaroj» (aŭ «17 duilionoj» aŭ «dek sep teraŭ cent kvindek du megaŭ dolaroj»). Ial oni ne uzas la eblon diri «17 teradolaroj».

La ĵuse aperinta kaj jam sufiĉe disvastiĝinta SI-serio da obloprefiksoj prezentas al ni ŝancon koherigi la numeralojn de Esperanto surbaze de la matematike klara koncepto pri dekum-miluma nombrosistemo, kiun fakte implicas ĉiuj eŭropdevenaj tradicioj, eĉ en ilia nuna malperfekta formo.

Tiun studaĵon necesus kompletigi per ekzameno de la negativaj potencoj kaj poziciaj onnombroj (decimaloj). Unue mi volis fari ĝin en ĉi tiu verketo – sed eble ĝi meritas apartan traktadon.

Duonvokaloj kaj diftongoj

La studaĵo temas pri la fonetika kaj fonologia valoroj de la parolsonoj signataj per la literoj j kaj ŭ en Esperanto.

La problemo

Praktika demando, kiu instigis min verki ĉi tiun studaĵon, estas la problemo pri kombineblo de la litero (aŭ «parolsono») ŭ, kaj la eblo uzi ĝin por transskribi la fremdan konsonanton [w]; ekzemple, ĉu konvenas transskribi la fremdajn vortojn Washington, Nikaragua, Okinawa per Ŭoŝington, Nikaragŭo, Okinaŭo? En la tradicia Esperanto tiaj uzoj estas malaprobataj1. Kiel eblas klarigi tian malaprobon?

Jen kiel PIV prezentas la aferon:

ŭ
1. La 26a litero de la E-a alfabeto.
2. Malantaŭa duonvokalo, aŭdiĝanta nur post alia vokalo (ekz.: aŭdi, leŭtenanto).
RIM. Tiun literon oni uzas ankaŭ por la fonetika figurado de la konsonanto, kiu aŭdiĝas komence de ceteraj anglaj, japanaj k.s. vortoj (ekz. en: ŭajt-insulo, ŭagadugu, ŭu-han ktp), k kiu estas propre voĉa duonfrikativa labialo. La normala E-a transskribo estas v (Vaŝington), sed por pli ĝusta prezentado de propraj aŭ teknikaj nomoj k evitado de kelkaj homonimoj Moch, Vérax, Tellini k.a. provis enkonduki novan literon, w (wato, westo).

(Bedaŭrinde PIV ne informas nin, kiel la probatalantoj de w proponis ĝin voĉlegi.)

Priskribo fonetika

Komunlingve oni karakterizas la sonojn prezentatajn per la literoj ŭ kaj j kiel duonvokalojn. En la moderna terminaro fonetika tiu termino iel eksmodiĝis; ĉiel ajn gravas, ke fonetike oni povas atribui al tiuj literoj po du parolsonojn:

  • la konsonantojn [w] kaj [j]; kaj
  • la duonvokalojn [ŭ] kaj [ĭ]

(tio ne estas tre moderna terminaro, sed mi ĝin preferas kaj uzos en ĉi tiu studaĵo; krome, mi uzos supersignajn bovlojn por transskribi la duonvokalojn anstataŭ la IFA-e pli tradiciajn subsignojn ĉe u̯ kaj i̯, kiuj malpli ofte disponeblas en la ordinaraj tiparoj).

Evidente inter diversaj lingvanoj ekzistas variado pri la fakta uzo de tiuj 4 sonoj por realigi tiujn ŭ kaj j. Por iel aranĝi la prezenton de la materialo, mi precipe priskribos mian personan uzadon (kia mi ĝin imagas). Tio ne signifas ke mi opinias ĝin la sola ĝusta; tamen tio estos ia komenco kiu cetere ebligos ankaŭ aliajn variantojn priskribi per diferencoj kaj similaĵoj.


La alofonoj de la fonemo /j/

En mia idiolekto (samkiel ĉe multaj aliaj esperantistoj rusdevenaj) la fonemo /j/ realiĝas per ambaŭ alofonoj supre menciitaj:

  • Per la konsonanto [j] antaŭ- kaj intervokale: krajono [kra.jo.no].
  • Per la duonvokalo [ĭ] silabofine: kaj [kaĭ], tuj [tuĭ], fojno [foĭ.no].

Probable tia malsimetrio estas afero sufiĉe komuna; almenaŭ fonologie estas tia malsimetrio eĉ en la anglaj transskriboj yes /jes/ kaj say /seĭ/.

Menciindas, ke la intervokala j kondutas en Esperanto ne kiel en la angla (kie ĝi ofte formas diftongon kun la antaŭa vokalo), sed kiel konsonanto laŭ la modelo rusa. La «Ekzercoj de legado» en la Fundamenta Ekzercaro demonstras tion per la silabado de la intervokalaj j:

Kra-jó-no. Ma-jés-ta. … Má-jo. [§2]

(dum inter vokalo kaj konsonanto j aliĝas al la vokalo: «Prúj-no. Véj-no» [§2]; «Fój-no» [§3]). Male, en la angla, laŭ atesto de J. Wells, fremdlingva /j/ eĉ intervokale ofte kunfandiĝas kun la antaŭa vokalo formante diftongon:

  • Toyota トヨタ [ˈto.jo.ta] angliĝas kiel [tɔɪˈəʊtə].
  • Sayonara さよなら [saˌjoː.na.ˈɾa] iĝas [ˌsaɪ.əˈnɑː.rə].
  • La hispana playa [ˈpla.ja] iĝas [ˈplaɪ.ə], kaj papaya [paˈpa.ja] iĝas [pəˈpaɪ.ə].
  • La franca Bayeux [ba.jø] kutime iĝas [ˌbaɪˈɜː] aŭ [ˈbaɪ.ɜː].

(la ekzemploj estas transskribitaj brite, sed mi supozas ke ankaŭ usonangle la silabado estas simila).

Laŭ mia (ne kompetenta) opinio mia sono [j] – aŭ eĉ pli frota [ ʝ ] – estas normala konsonanto, malsama ol la duonvokalo [ĭ]:

  1. Se mi flustras jida, tio sonas proksimume kiel [çịtạ], kaj [ç] (la norma Ich-Laut) ja estas eksterduba konsonanto.
  2. Mi povas tiri jjjj samkiel mi povas tiri ĵĵĵĵsssssŝŝŝŝ (probable tio maleblas por ĭ, ĉu? Cetere, mi aŭdadis hezitan anglalingvan y-yes.).
  3. La silabado sekvas la konsonantan modelon: pro-jekto, lo-jala, ma-jusklo, ma-joro. Malpli evidentas la silabado de ĝojigi, kiun mi persone en senĝena interparolo emus prononci ĝo-ji-gi.
  4. La ĉeĥaj jsem, jsou (kontraste al la nega nejsem ??).

Mi koncedas, ke pro simpleco ni havas intereson unuigi la alofonojn; nu, se simpligi, tiam mi rekomendus elekti ĝuste la konsonanton [j], kiu estas pli kontrasta, kaj ebligas realigi ĉiujn kombinojn, interalie ji kaj ij – kiel en la francaj vortoj taille [tɑj] (prefere ol en la angla tie [taĭ]), fille [fij], soleil [sɔlɛj], grenouille [grənuj] ktp.

Mi opinias ke unuecigo surbaze de [ĭ] estus malpli taŭga. Mi ne certas, kiel oni prononcus jida, JiftaĥIjob kun [ĭ]; kaj [‘ĭama] lasas min perpleksa, ĉu oni celas jamaiama.

Aliflanke, mi neniam spertis problemon pri mia du-alofona realigo de /j/.

Atesto Kaloĉaja

Ĝis nun mi parolis pri mia propra prononco; por kompletigo mi aldonu ateston de K. Kalocsay el la klarigaj notoj pri lia traduko de «Infero»2. Mi tuj diru, ke mi opinias la de li prezentatan licencon malakceptebla, ke ĝi povas funkcii nur en la frota realigo de /j/, kio certe ne validas por multaj esperantistoj; tamen mi ĝin citas kiel ateston pri tio, ke la frota [j] ne estas io eksterordinara en Esperantujo, ke ankaŭ alilingvaj esperantistoj ĝin uzas (kaj eĉ misuzas; mi forte malkonsentas, ke oni rajtus ĝin profiti por foneme distingi inter [j] kaj [ĭ] kaj uzi tiun lastan kiel alofonon de /i/):

Krome mi uzis t.n. sensilabigon de la neakcentitaj i kaj u apud alia vokalo. Ilia uzo jam havas certan tradicion en Esperanto (Bennemann, Minor, mi mem) kaj mi vere ne vidas seriozan kaŭzon ekstermi ĉi tiun licencon. Ĝi ne signifas, ke anstataŭ i oni prononcu j, sed ĝi elprofitas nur tion, ke ĉi tiujn du «glitajn» vokalojn apud alia vokalo oni povas senpene elparoli tiel, ke la kuna daŭro de du vokaloj egalu la daŭron de unu silabo. Kompreneble, en Esperanto oni ne povas uzi la hiatojn tiel, kiel laŭ la itala prozodio, kie ekzemple 11 silabojn oni kalkulas el la sekvantaj 17 silaboj:
    Con gli altri, innanazi agli altri apri la canna …
ĉar tio estigus neelteneblajn akcentkarambolojn, sed mi kredas, ke en la versoj:
    ni venis lokon, kie orkestro tuta …
aŭ:
    kiel se de l’ kristana iu ekfridas …
estas tute facile doni al la 3 vokaloj i-e-o la daŭron de 2, kaj al la 4 vokaloj a-i-u-e la daŭron de 3 silaboj. Simile nenio malhelpas en la sekvanta verso:
    Jozefon unu akuzis kalumnie …
elparoli proksimume: unŭ akuzis …

La litero ŭ

La gramatikistoj, komencante per Zamenhofo mem, traktas j kaj ŭ kiel fenomenojn samspecajn, kaj la ecojn de j senpripense atribuas al ŭ. Tio estas evidente erara: ekz-e neniam estis dubo, ĉu eblas uzi j en la komenco de silabo, dum por ŭ tio restas afero akre diskutata. La intervokalaj aperoj de j estas abunde atestitaj ene de radikoj, dum nekontestataj similaj aperoj de ŭ okazas nur ĉe morfemaj limoj (naŭa ktp).

Probable Zamenhofo (kaj plimulto da esperantistoj) ne konsciis pri diferencoj inter la konsonantoj (kia [w]) kaj duonvokaloj (kia [ŭ]); tial, kvankam ordinare Zamenhofo traktis ŭ kiel glitantan kromparton de diftongoj, tamen en tri okazoj li cedis al la supraĵa logiko – ekz-e por formi la liternomon ŭo sammaniere kiel la aliajn liternomojn nevokalajn.

Ni ekzamenu la prezenton de la koncerna materialo ĉe Zamenhofo.

En la Fundamentaj gramatikoj nacilingvaj (La sekcio A):

Ruse:

буква ŭ (которая употребляется только послѣ гласной), произносится какъ короткое u въ нѣмецкомъ словѣ kaufen или въ латинскомъ laudo.
– T.e. (traduko mia) «la litero ŭ (uzata nur post vokalo), estas prononcata kiel la mallonga u en la germana vorto kaufen aŭ en la latina laudo

Germane:

u ― wie das kurze u in glauben (wird nur nach einem Vokal gebraucht).
– T.e. « u [preseraro, temas pri ŭ] – kiel la mallonga u en glauben (uzata nur post vokalo) »

Angle:

Ŭŭ, u as in „mount“ (used in diphthongs)
– T.e. « Ŭŭ, kiel u en „mount“ (uzata en diftongoj) »

France:

Ŭŭ, ou bref (dans l’allemand „laut“)
– T.e. « Ŭŭ, u mallonga (en la germana „laut“) »

Pole:

Ŭŭ, u (krótkie)
– T.e. « Ŭŭ u (mallonga) »

La tekstoj atestas, ke evidenta ĉefmodelo por Zamenhofo estis la germana diftongo au, per kiu li klarigas la signifon de ŭ al la parolantoj de la lingvoj kie ŭ malestas (t.e. al la rusoj kaj al la francoj):

  • la rusa lingvo havas nenion similan; Zamenhofo do klarigas per la germana;
  • la franca posedas la konsonanton [w] (ekz-e oiseau [wa’zo], Ouest [wεst], ouïe [wi]) – sed Zamenhofo ne trovis konvena uzi ĝin en klarigo, kaj ankaŭ la francojn li sendas al alilingva ekzemplo;
  • la angla posedas kaj la konsonanton [w], kaj diftongojn kun ŭ – tial Zamenhofo indikas la diftongon el mount, kaj ne mencias la konsonanton;
  • la pola lingvo klerula ja posedas la diftongojn kaj en la pruntvorotoj kiel autorEuropa, do ĝuste tiajn, kiajn Zamenhofo intencis doni al Esperanto; tio estis afero konscie lernata (malsimile ol por la germanoj aŭ angloj), tial li ne bezonis aparte klarigi tion al la poloj (krome, en la moderna pola lingvo la sonvaloro de ł ŝanĝiĝis en [w], sed en la zamenhofa epoko tiu duonvokaligo – pole wałczenie – oficiale ne ekzistis; ĝi ankoraŭ estis rigardata kiel subnorma plebaĵo kaj iĝis norma nur en la mezo de la 20ª jc).

En la ceteraj partoj de la Fundamento

En la Fundamenta Ekzercaro
Malgraŭ la avertoj de la gramatiketoj rusa kaj germana, en §1 aperas la liternomo ŭo. (Ĉiuj ceteraj aperoj de ŭ, 149 entute, estas en la kombino , plus Eŭropo en la ekzerco pri legado.)
En la Antaŭparolo
Nur ene de (40 aperoj).
En la Universala vortaro
68 aperoj en + leŭtenanto.

Posta leksiko

Poste Zamenhofo dufoje uzis antaŭvokalan ŭ (en sonimitoj):

  • Ĉiam la bubeto krias: ŭa! ŭa! ŭa! [Revizoro, 5:5] (originale: Всё будет мальчишка кричать: уа! уа! уа!)
  • «Kŭaks, kŭaks, brekekekeks!» estis ĉio, kion li povis diri (la Fabeloj, «Elinjo-fingreto»; «li» estas bufido)

Tiu sonimito kŭaks estas hapakso; en la aliaj fabeloj Zamenhofo uzas la regulan sonimiton kvak! kaj la verbon kvaki :

  • «Kvak! Estas malseke!» [Malgranda Tuk]
  • … tio estis ranoj, kiuj kvakis en la marĉoj [Anneto]

Malprobablas ke per uzo de kŭaks Zamenhofo volis distingi inter la blekoj ranaj kaj bufaj.

La unika (nezamenhofa) poŭpo (kaj ĝia rivalo pobo) ne estas tiom marĝena kiel ŭesto kaj ŭato.

Sume en la klasika Esperanto

En mia kolekto da komputile legeblaj tekstoj zamenhofaj (sume ĉ. 1’283’000 vortoj, inklude la Malnovan Testamenton) la litero aperas en la regulaj kombinoj aŭ, eŭ 25’832 fojojn; la neregulaj kombinoj estas nur en la 9 aperoj de la tri vortoj ŭo, ŭa, kŭaks en la tri supre cititaj lokoj (mi esceptas la solstarajn aperojn de ŭ en la literlistoj ktp, kaj en la avertoj pri misuzoj, kiel «ne … tróŭ-zi» en la 70ª LR).

Ĉe Kabe da neregulaj uzoj de ŭ mi trovis neniom (en la tradukoj de «Faraono», «Partoj kaj filoj», la fabeloj de la fratoj Grimm kaj kelkaj noveloj, sume ĉ. 391’600 vortoj) – kontraŭ 7’996 regulaj aperoj.


La Lingva Respondo de Zamenhofo pri la duonvokaloj

Ĉi-sube estas citita la «lingva respondo» fare de Zamenhofo, aperinta en Esperantisto (1893, p. 15), kaj numerita kiel la 70ª en la Varingjena eldono:

Pri la literoj U kaj Ŭ, I kaj J. Kelkaj amikoj ne bone komprenas kaj ne regule uzas la literojn u, ŭ, i kaj j. Laŭ ilia opinio (esprimita eĉ en kelkaj lernolibroj) la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras «duoblan vokalon»; ili sekve elparolas au kiel aŭ, ei kiel ej k.t.p. Tio ĉi estas eraro. En nia lingvo ne ekzistas duoblaj vokaloj, sed ĉiu litero estas elparolata ĉiam egale kaj ĉiam aparte. Sekve oni devas legi ba-lá-u, pra-ú-lo, tro-ú-zi, de-í-ri, kré-i, hero-í-no kaj ne bá-laŭ, práŭ-lo, tróŭ-zi, déj-ri, krej, herój-no (kiel faras multaj germanoj, havantaj tiun ĉi kutimon en sia lingvo). La literoj u kaj i devas ĉiam esti elparolataj klare kaj aparte, kiel ĉiu alia litero.

Sed ekster u kaj i en nia lingvo ekzistas ankoraŭ la literoj ŭ kaj j, kies elparolado estas simila al la elparolado de u kaj i, sed pli mallonga kaj ne prezentanta silabon (kiel konsonanto); se ili staras post vokalo, ili estas elparolataj kun ĝi en unu silabo kaj tial faras impreson de duobla vokalo. La literoj ŭ kaj j ĉiam ankaŭ estas elparolataj aparte, sed ili ĉiam estas konsonantoj, tute egale, ĉu ili staras antaŭ vokalo aŭ post vokalo. Sekve oni devas legi ja-ro, jus-ta, kra-jo-no, fraŭ-lo, Eŭ-ro-po, foj-no, paj-lo kaj ne i-a-ro, i-us-ta, kra-i-o-no, fra-u-lo, E-u-ro-po, fo-i-no, pa-i-lo. Se ni la germanajn vortojn Saite, Traube volus skribi per ortografio Esperanta, ni devus skribi Zajte, Traŭbe. La vorto laŭta ekzemple estas dusilaba kaj ne trisilaba, sed ne pro la kaŭzo ke estas kvazaŭ duobla vokalo, sed nur ĉar ŭ estas konsonanto (dum u estas vokalo).

Kelkaj klarigoj pri la respondo

La respondo temas pri literoj. Pli speciale, ĝi temas pri duliteraĵoj kiuj konsistas el du vokalliteroj (literoj kies sonvaloro estas vokalo). Aplikante la kutiman metonimion, Zamenhofo parolas pri «vokaloj» kaj «konsonantoj» celante literojn kun tiaj respektivaj sonvaloroj. (Ekz‑e konsideru la frazon: «la literoj u kaj i kune kun antaŭirantaj vokaloj faras „duoblan vokalon“»; parolsono ne povas antaŭiri literon, tial «antaŭirantaj vokaloj» fakte estas metonimio por «antaŭirantaj vokalliteroj».)

Interalie, la literkombinoj «ei» (kiel en la germana Saite) kaj «au» (kiel en la germana Traube) estas tiaj «duoblaj vokaloj».

Tamen ekzistas ankaŭ alia interpreto (ekz‑e ĝin prezentas akademiano Otto Prytz), kiu vidas en ĉi tiu esprimo «duobla vokalo» paŭsaĵon de la greka δίφθογγος, laŭvorte «dusona» aŭ «dutona»; en la moderna lingvo oni sentraduke transskribas tion: diftongo (termino oficiala ekde la 1ª OA).

Sekve de tiu interpreto de la lingva respondo n‑ro 70 multaj esperantistoj (kaj inter ili PIV) asertas, ke en Esperanto diftongoj ne ekzistas.

Mi opinias tiun fonetikan interpreton de «duoblaj vokaloj» malprobabla kaj malkonvena en la kunteksto de la respondo: ĝi ja temas pri literoj, pri la ortografio kaj voĉlegaj reguloj – kion indikas jam ĝia titolo. Kaj eĉ se la esprimon «duobla vokalo» inspiris la termino «diftongo» (konjekto neniel bezonata por interpreti la respondon), eĉ tiam restas la eblo de la sama metonimio – ekz‑e laŭ la signifo 2a de la difino de la Oksforda vortaro:

diphthong n.
1 a speech sound in one syllable (…)
2 a a digraph representing the sound of a diphthong or single vowel (as in feat).
b a compound vowel character; a ligature (as Æ).

Mi ripetas, ne pri la fonetikaj diftongoj temas ĉi tiu respondo. La ĉeftemo estas averto kontraŭ eraro de iuj esperantistoj, kies hejmlingva skribosistemo trudas pozician mislegon i→/j/ (kiel la franca pied /pje/, kp la esperantan /pi’edo/), aŭ au→/aŭ/ (kiel la misdiftongigo Saud→/saŭd/, malgraŭ la origine akcenta kaj longa /u:/ en la araba nomo). Zamenhofo indikas, ke en Esperanto ĉiu duonvokalo havas apartan literon, kiu sola povas ĝin reprezenti en la skribo.

En tia interpreto ĉio estas tute ĝusta (kaj tute memevidenta kaj absolute senutila por ekz-e la rusoj, kies skribosistemo neniam konfuzas и /i/ kaj й /j/).

Cetere, ni komparu ĉi tiun Respondon kun Respondo konsiderinde pli malfrua.

Dek ok jarojn poste

La ortografian respondon pri la «duoblaj vokaloj» endas kompari kun iom tro liberala lingva respondo fonetika, publikigita 18 jarojn pli malfrue:

Pri elparolado en teorio kaj en praktiko. Kiel en ĉiuj lingvoj, tiel ankaŭ en Esperanto la sono j ordinare moligas la konsonanton, kiu staras antaŭ ĝi; oni sekve ne devas miri, ke ekzemple en la vorto «panjo» la plimulto de la Esperantistoj elparolas la nj kiel unu molan sonon (simile al la franca gn). Tiel same oni ne miru, ke en praktiko oni ordinare antaŭ gk elparolas la sonon n naze, aŭ ke antaŭ vokalo oni elparolas la i ordinare kiel ij. Batali kontraŭ tia natura emo en la elparolado ŝajnas al mi afero tute sencela kaj senbezona, ĉar tia elparolado (kiu estas iom pli eleganta, ol la elparolado pure teoria) donas nenian malkompreniĝon aŭ praktikan maloportunaĵon; sed rekomendi tian elparoladon (aŭ nomi ĝin «la sole ĝusta») ni ankaŭ ne devas, ĉar laŭ la teoria vidpunkto (kiu en Esperanto ofte povas esti ne severe observata, sed neniam povas esti rigardata kiel «erara») ni devas elparoli ĉiun sonon severe aparte; sekve se ni deziras paroli severe regule, ni devas elparoli «pan-jo», «san-go», «mi-a».
(Respondo 56ª, Oficiala Gazeto, IV, 1911, p. 222.)

Se Zamenhofo estus dirinta, ke la molaj konsonantoj sekvataj de j estas alofonoj de la malmola ĉefformo, t.e. ke

  • /panjo/ estas realigebla per [pańjo], aŭ
  • /sinjoro/ estas realigebla per [siɲjoro], aŭ
  • /inko/ estas realigebla per [iŋko] ktp –

tio estus tute bona kaj konforma al la moderna lingvostato. Tamen ĉi-okaze la vervo forportas Zamenhofon al la alia ekstremo, kaj li (se mi bone komprenas ĉi tiun respondon) pretas toleri multe pli seriozajn rompojn de la laŭfonema skribosistemo ol la naivaj diftongoj, kies ekziston iuj negas surbaze de la pli frua respondo: li ŝajnas permesi uzon de simplaj [pańo], [siɲoro], [saŋo], en kiuj koncernaj kromsonoj ne plu interpreteblas kiel poziciaj alofonoj de /n/ (en la pozicio antaŭ /j/); ilin do endus trakti aŭ kiel /pano, sinoro, sano/; aŭ kiel apartajn fonemojn.

Estas tre stranga toleri la misprononcon [saŋo] – kaj samtempe malpermesi la diftongan prononcon de laŭdo. Por mi la angla now (precipe en ĝia britia versio) sonas kiel tute bona realigo de naŭ. Kaj mount estas prezentita en la Fundamento kiel modelo pri ŭ.

Zamenhofo estis homo de sia tempo, kaj la konceptoj de la funkcia fonetiko, la nocioj fonemo kaj alofono estis al li nekonataj. Tamen kurioze, ili naskiĝis tute apude en la spaco kaj tempo.

Esperanto kaj la funkcia fonetiko

Esperanto (unue publikigita en Varsovio en la 1887ª jaro) kaj la konceptoj «fonemo», «funkcia fonetiko» (unue aperintaj en Varsovia publikaĵo de la 1881ª jaro3) estiĝis apude kaj evoluis paralele. Eĉ pli ol tio, Bodueno (Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ, Jan Niecisław Baudouin de Courtenay) persone vizitis Zamenhofon en Varsovio, kaj ĉiam subtenis Esperanton, interalie ĉe la Delegacio.

Tiuj homoj, socie tiom malproksimaj4 bone komprenis kaj estimis unu la alian. Tamen la fonetikaj ideoj de Bodueno evidente restis nekonataj al Zamenhofo – kaj la eŭropa scienco konatiĝis kun ili jardekojn poste, per la Praga lingvoscienca skolo, kien elmigris kelkaj disĉiploj de Bodueno.

La teorio

Mi pardonpetas pri tiu prezento de konataĵoj, tamen en la diskutoj pri diftongoj kaj similaj aferoj mi konstante vidas saltadon de unu nivelo en alian, konfuzon de aferoj fonologiaj kaj akustikaj ktp. Tial mi almenaŭ menciu la neceson distingi tiujn nivelojn.

Fonetiko kaj fonologio

La fizikaj, krudaj parolsonoj, formas malfinian kontinuon. Tiajn sonojn eblas studi objektive, per artikulacio (anatomie); akustike; mezuri per instrumentoj ktp. Tion mi nomus «fizika fonetiko».

Tamen en la reala lingvostudo oni kutime reduktas tiun kontinuon al iu finia sistemo da fonemoj; ekz-e estas 34 fonemoj en la rusa lingvo. Estas kiel ciferecigo de analoga teksto, voĉe legita aŭ mane skribita. Tian sistemon studas «funkcia fonetiko» aŭ «fonologio».

La transskribojn de fizika fonetiko oni pakas en rektajn krampojn: [ĭ], [j]. La transskribojn de la funkcia fonetiko laŭ la difino de la Praga skolo oni pakas per oblikvoj: /i/, /j/. Paralele kaj sendepende kun la Praga skolo evuluis ankaŭ aliaj difinoj de fonemo, ekz-e en la Moskva skolo (egale bazita sur la verkoj de Bodueno) – la fonologiajn transskribojn de la Moskva skolo oni metas inter krampojn angulajn: ⟨i⟩ ktp.

Diversaj lingvoj malsame strukturas la realon. Ne temas pri fiziologiaj apartaĵoj, temas pri tradicio kaj sistemo. Konsideru kiel ekzemplan analogion alian kontinuon, la spektrokolorojn.

Kiel difini la fonemaron

Unu el la reguloj kiujn oni aplikas difinante sonsistemon estas jena:

Elemento, kiu ĉiam aperas kiel akompananto de alia elemento, ne estas aparta signo. Se estas A kaj B, kaj B ĉiam aperas post A, tiam B ne estas aparta signo. Ĉe tio, se A povas aperi sen B, tiam A en tiaj okazoj estas aparta signo; dum B, ĉar ĝi ĉiam aperas kun A, estas nur ties «ombro». Alivorte, tiam ni havas du signojn, A kaj
AB, kie AB estas unu integra, neanalizinda tuto5.

La rusa [ŭo]

La validecon de la ĉi-supra regulo (almenaŭ por la ruslingvanoj) bone ilustras la rusa fonemo /o/, kiu fonologie estas diftongo (aŭ «diftongojdo») [ŭo]. Ordinara ruslingvano ne kredas tion kaj ne perceptas tiun [ŭ]: sekve de la indikita regulo la kombinon [ŭo] la rusoj perceptas kiel simplan fonemon. Sed alilingvanoj (ekz-e la francoj) klare perceptas diftongon. Por pruvi la diftongecon de la rusa /o/ al ruslingvano necesas registri vorton kiu ĝin entenas, kaj aŭdigi ĝin retrodirekte (inversigite). Tiam [ŭo] iĝos [oŭ], kaj ĉar tia sonkombino ne estas rusa fonemo, la rusoj bone aŭdos la diftongon. Tiel mi registris la rusan ekkrion «Он, он!» (/on, on/ – t.e. emfaza «Li, (estas) li!») – al kiu mi algluis ĝian komputile faritan inversigon (mi ankaŭ malrapidigis la registraĵon je 30% por pli bone evidentigi la diftongon). Rezultas (alklaku por aŭskulti!) [ŭon, ŭon – noŭ, noŭ].

«Leksike ne atestitaj» kaj «Fonetike maleblaj»

Oni ne tabuu iujn sonkombinojn nur tial, ke ili malestas en la jam establita leksiko. Tion mi ilustru per ekzemplo el la fonetiko rusa: abstrakte parolante, eblas fari liston el 19 kombinoj «ц (= с = /ʦ/) + konsonanto» artikulacie senproblemaj kaj koheraj kun la fonemaro: цк, цл, цн, … цф, цх. La rusa leksiko tamen reale uzas nur 7 el ili. Sed oni facile (sen ia ajn aparta trejnado) prononcas kaj ĝuste perceptas la nereprezentitajn kombinojn el la 19-era listo en fremdaj vortoj: Цфасман (Cfasman), Цхалтубо (Cĥaltubo).

Se anstataŭe konsideri iun maleblan kombinon, ekz-e цщ en imagitaj vortoj Цщокке, цщоккист, tiam per speciala streĉo de la artikulacio oni eble povus ĝin prononci; tamen ordinara aŭskultanto en tia kombino ignorus la komencan ц, kaj se la derivaĵon la lingvo asimilus, ĝi ricevus la sonformon egalan al tiu de (egale imagita) щекист.

Kompreneble oni konsideru la realajn parolsonojn, ne la ortografiajn fantomojn. La vortoj kiel «абстрактный» (abstrakta) aŭ «абсурдный» (absurda) neniel atestas, ke la malfacilega sonkombino [bs] estas fonetike reprezentita en la rusa. Reale tiuj vortoj entenas la laŭsisteman [ps], kaj la ortografio ne respondas al la realo.

La anglalingvaj (kaj esperantaj) artikoloj pri la kombineblo de fonemoj (kutime nomata fonotakso) emas konfuzi la du konceptojn: fakte neatestitajn kaj fonotakse maleblajn kombinojn. Ekz-e la angla artikolo asertas, ke «the sounds /kn/ and /ɡn/ are not permitted at the beginning of a word in Modern English»; tamen latente ili ja eblas, kaj ŝerce defia programista ĵargono tiun eblon realigas per sia GNU, kies defia prononco anglalingva estas /gnu:/. Rusaj vortaroj ne registras la duondecan vorton «взбзднуть» /vzbzdnuť/ kun 6 vortokomencaj konsonantoj (ĝi signifas «ekpiseti pro ektimo», estas tute regule formita, memkoprenebla kaj senprobleme prononcebla por ruslingvano; ĝi estas volonte uzata en vortaj ludoj kiel «Балда» – simila al la angla «Hangman» – ĉar ĝi malgajnigas ties kutiman strategion).


Pri kontraŭekzemploj liternoma kaj sonimitaj

Jen iom simila situacio en la rusa fonetiko, kiam ĝeneralan aserton kontraŭas liternomo kaj sonimito6.

En la rusa lingvo la parolsono [ɨ], signata per la litero ы, estas pozicia alofono de la fonemo ⟨i⟩. Nome, ĝi realigas la fonemon en la pozicio post malmola konsonanto ene de sintagmo:

нить – ныть t.e. [ńiť] – [nɨť] t.e. ⟨ńiť⟩ – ⟨niť⟩
играть → сыграть, отыграть, подыграть7
искра → от [ы]скр (ortografie «от искр») …

Ĉi tiu koncepto, laŭ kiu la aperon de [ɨ] kondiĉas antaŭa konsonanto malmola, estas paradoksa por ruslingvano, ĉar en la rusa skribosistemo la efiko estas inversa: per ы oni signas malmolecon de la antaŭa konsonanto. Tial la fonetika kurso iom detale kaj tre konvinke refutas la komunajn obĵetojn kaj demonstras, kial tiu interpreto rezultigas pli belan kaj koheran sistemon; ĝis fine en petito aperas la du kontraŭekzemploj kiuj nin interesas:

Ankoraŭ unu obĵeto: estas la nomo de la litero «и» kaj la nomo de alia litero «ы» («Операция „Ы“»). Oni povas prononci ilin post paŭzo:
    – Kiu litero estas tiu?
    – И.
    – Kaj ĉi tiu?
    – Ы.
Do, ambaŭ parolsonoj, [i] kaj [ɨ], eblas en unu sama pozicio, post paŭzo; sekve, ne estas pozicia alternado; sekve ili estas malsamaj fonemoj. Ĉu?

Ankaŭ ci tiu rezonado ne estas valida. La liternomoj apartenas al terminologio, ne al la fonetiko de la komuna lingvo. (…) La liternomoj posedas sian propran, apartan fonetikon.

Simile, estas sonimito ы-ы-ы (plorsono):
    Ы-ы-ы … Меня наказал отец …
    Ы-ы-ы … Положите конец! (Лебедев-Кумач)
Tamen la interjekcioj ne estas argumento pri fonetiko de komunlingvaj vortoj.

Efektive, la liternomo Ы estas kiel anatomia preparaĵo, izolita el biologia organismo; oni povas ĝin ekzameni laŭ la celoj de esploro, sed tio ne montras ĝian funkciadon en la organismo. Kaj la sonimitoj evidente estas parolsonaj imitaĵoj de alispeca, ne-parola sono.

Ankaŭ alilingve oni trovas similajn ekzemplojn. La polaj Ą kaj Ę (la nazaj o kaj e) normale ne aperas vortokomence – krom estkiel la nomoj la indikitaj literoj. Simile, laŭ informo de Bertilo Wennergren,

La nomo de la Sveda litero Ä estas elparolata kun vokalsono, kiun oni cetere uzas nur kiam EÄ aperas antaŭ R. Tion oni faras por ke oni povu klare distingi la nomojn de la literoj E kaj Ä.

Pri tiuj ekzemploj oni obĵetis, ke ili prezentas esceptojn vokalajn, kaj ke pli konvinka estus ekzemplo konsonanta. Mi ne konsentas pri tiu obĵeto: ja gravas, ke liternomo estas parolsono elŝirita el la normala parolfluo; tamen ankaŭ konsonanta ekzemplo estas ebla.

Ĉu vi iam pripensis, kial kelkaj konsonantaj literoj en la tradicia alfabeto latina havas nomojn, kiuj komenciĝas per «e» (el, em, en, es …) – dum la pli regula modelo estas, inverse, komenci per la konsonanto, kaj fini per «e» (be, ce, de, ge, pe, te, ve …)?

Tre versimila ekspliko estas, ke iam (ekde la etruskoj, en kies lingvo m, n, l, r povis formi silabon) almenaŭ kelkajn el tiuj poste e-komencaj konsonantoliteroj oni nomis simple per ilia sono: lll, mmm, nnn, sss. Oni tamen ne povas simile izoli la eksplodajn konsonantojn kiel b, p, k, d – tial al ili oni postmetis vokalon.

Tiam do kelkaj liternomoj konsistis el solstara konsonanto, kio en la normala parolfluo maleblas, kvankam kelkaj el ili ja funkcias interjekcie: ruse «(t)sss» ordonas silenton, «mmm» estas uzebla kiel esprimo de hezito (kp ankaŭ «hm…») aŭ sonimito de bovinbleko.

Nu, probable ĝuste tiu eksterodinareco igis postajn gramatikistojn (pli specife, Varonon en la 1ª jc a.K.) aldoni la vokalon; tamen ili ĝin aldonis antaŭen, ĉar tio iom pli bone esprimis la akustikan impreson de tutkonsonanta liternomo, kaj ebligis ĝin «tiri» laŭ la malnova tradicio.

Kio estas diftongo

Ni jam vidis konfuzon pri la signifoj fonetika kaj skriba (grafika) de la termino diftongo en la sekcio pri LR n-ro 70; tamen ankaŭ ene de fonetiko endas distingi inter la signifoj fizika kaj fonologia.

Tiel okazis, ke en la angla lingvo la diftongoj estas, interalie, apartaj parolsonoj kaj fizike, kaj funkcie; sekve de tiu hazardo la anglalingvaj aŭtoroj taksas «veraj» nur tiajn diftongojn, kiuj artikulacie glitas de unu pozicio al alia, ne estas simpla apudmeto de «puraj» parolsonoj; kaj tiun ideon esprimas ankaŭ NPIV:

diftong¹o Λ Vokalo, kiu ŝanĝas unufoje sian tembron dum la eliĝo (ekz. la sono, reprezentata per i en la angla vorto fine); analoge (sed evi) en E., kombino de du malsamaj vokoidoj, unusilabe prononcataj, el kiuj unu estas vokalo k la alia konsonanto, ekz. aŭ, eŭ, aj, ej, oj, uj. ➞ digramo, dierezo.

Atentindas ke neanglaj studoj de diftongeco – ekz-e en la franca Vikipedio, ĉu /wa/ estas traktebla kiel fonologia diftongo – akcentas ĝuste la fonologian aspekton de la koncepto; nenion ili diras pri la akustikaj aŭ artikulaciaj trajtoj, sed ekzamenas la «minimumajn parojn». Kaj tia fonologia koncepto nepre pli konvenas al Esperanto, kies fizika bazo fonetika estas multe pli nebula, ol en la nacilingvoj (eĉ ol en la angla).

John Wells skribis en siaj «Lingvistikaj aspektoj de Esperanto»8:

El fonologia vidpunkto ni rigardas la diftongojn aŭ, eŭ, same kiel ej, aj, oj, uj, kiel vokalon plus konsonanto; la konsonanto en tiuj kombinoj estas ja duonvokalo, do artikulacie vokoida (vokal-simila). En diversaj aliaj lingvoj (ekzemple la angla) tia analizo de diftongoj ne estas kontentiga, kaj por tiaj lingvoj ni rigardas la diftongojn fonologie kiel vokalojn.

Mi nur duone konsentas:

  1. Mi plene konsentas pri la j-serio: mi jam indikis, ke kvankam mi mem fizike prononcas [kaĭ] (kaj), [tuĭ] (tuj), [foĭ.no] (fojno) – tamen fonologie ili estas /kaj/, /tuj/, /fojno/.
  2. Mi malkonsentas pri la ŭ-kombinoj, kiuj fonologie estas traktendaj kiel diftongoj (vd ĉi-supre pri la AB-signo en difino de fonemaro); precipe se ekskludi la fonologie nevalidajn kontraŭekzemplojn liternoman kaj interjekciajn.

Samsence skribis Bertilo Wennergren9:

Mi preferas analizi kaj kiel apartajn fonemojn anstataŭ klasi ŭ kiel konsonanton similan al j. La kialo estas, ke dum j libere kombiniĝas kun vokaloj (ja, je, ji?, jo, ju, aj, ej, ij?, oj, uj), ŭ estas limigita al la kombinoj kaj . ekzistas en nur du radikoj, poŭp’ kaj poŭl, kiujn oni eĉ anstataŭigas per diversaj formoj (pob’, pull’, pool’). Ŝajnas, ke oni ne rekonas kiel eblan kombinon, aŭ almenaŭ ĝin instinkte evitas, same kiel kaj .

Morfenkomenca kaj postkonsonanta ŭ aperas nur esceptokaze, la liternomo ŭo (neevitebla kazo kun tute escepta karaktero …); kaj la onomatopeo ŭa (onomatopeoj tiaj, kielk ŭa, ne vere estas partoj de la lingvo).

Vortojn kiel ŭato, Gŭatemalo ktp, mi konsideras eraraj kaj rekte kontraŭfundamentaj.

En sia tradicia formo la Fundamento entenas internan malkoheron inter, unuflanke, la lingvomaterialo kaj la komenca koncepto, en kiuj ŭ aperis nur kiel kromelemento de la du diftongoj; kaj aliflanke, la emo raciigi la lingvon surbaze de la principo «unu latineca litero – unu sono». Nenio estas pli salutinda, ol la emo raciigi la lingvon; la problemo estas, ĉu la teorio estas adekvata al la materialo. Mi opinias, ke bedaŭrinde Zamenhofo provis kombini du malkoherajn principojn:

  • la tradicie-latinecan prezenton de diftongoj per duliteraĵoj (aŭ, eŭ); kaj
  • apartigon, memstarigon de ties dua litero – kio malkoheras kun la fonologia sistemo de la reala lingvo.

Fakte, similan fiaskon prezentas la lingvoscience pli impona projekto IFA. Ankaŭ ĝi ambiciis uzi «unu signon por unu parolsono»:

(IPA) does not normally use combinations of letters to represent single sounds, the way English does with ⟨sh⟩, ⟨th⟩ and ⟨ng⟩, or single letters to represent multiple sounds the way ⟨x⟩ represents /ks/ or /ɡz/ in English.
(la anglalingva Vikipedio)

Sed malgraŭ tiu principo la fonetikajn diftongojn IFA prezentas per fonologiaj literkombinoj. La Ŝava alfabeto (vd sube) estas ĉi-rilate pli kohera, disponigante apartajn literojn por la diftongoj.

La dilemo

La koherigon eblas atingi dumaniere:

  1. ĝeneraligi la uzeblon de ŭ, ĝin apartigi en memstaran fonemon similan al j;
  2. aŭ male, senigi ĝin je ĝia memstareco, rezervante ĝian uzeblon al la du diftongoj.

Por oportunigi referencon al tiuj du ebloj mi nomos la unuan, emancipa (ŭ iĝas plenrajta kaj aparta fonemo); kaj la duan, diftonga (la lingvo konservas diftongojn en sia fonologia sistemo).

Ambaŭ solvoj eblas, la unua konservas la supraĵajn formulojn de la Fundamento, sed ŝanĝas la profundan fonologian strukturon de la lingvo; la dua ŝanĝas la priskribajn formulojn uzitajn en la Fundamento – sed konservas ĝian internan fonologion.

Se Ŭ estus samspeca kiel J (la emancipo de Ŭ)

Tion oni jam faras en la dubindaj transskriboj kiajn oni povas trovi en «Monato» ktp:

„La ĉina gimnastiko Tajĝiĉjŭan“
Watanabe [ŭatanabe]
Jacques Le Puil [ĵak le pŭil]
Poitiers [pŭatjé]
Radziłów [radziŭuf]
Władysław [vŭadisŭaf]
Wesley Clark [ŭezli klark]

Se oni volas serioze trakti Ŭ kiel fenomenon samspecan kiel J, kiel apartan kaj plenrajtan fonemon, pli ol kromelementon de diftongoj – tiam por pli klare kompreni la amplekson de ŝanĝo en la fonologia sistemo konvenus ŝanĝi ĝian literan prezenton: ĝi devus esti la konsonanto W: la fonemo /w/, kun la eblaj realigoj:

  • per [w] (la liternomo «wo»; la sonimito «kwaks»; «wato», «westo» ktp); kaj
  • per [ŭ] (ĉiuj normalaj aperoj de «ŭ»: awgusto, naw, anstataw, awskulti ktp).

Postuli de ordinara lingvano distingi inter la konsonanto [w] kaj la duonvokalo [ŭ] estas afero malmulte realisma; samkiel en la okazo pri /j/, necesas unuecigo. (Oni ja povus rezervi la literon ŭ por la pozicioj postvokalaj; naŭ sed wato. Tamen tio jam dekomence estus devio de la celata koherigo, kaj tio prezentus problemojn ĉe la vortoj kiel Okina[wŭ]a.)

Kompreneble, tio ne estas ia «natura leĝo», sed tio estus pli honesta prezento, kiu pli klare vidigas la konsekvencojn de tia interpreto. Kaj ĝi certe estas tute konforma al la unuecigo de /j/-alofonoj per la litero j.

Tio povas iomete ĝeni la okulon en la -kombinoj; sed ne pli ol krajono (crayon), Jorko (York).

Analogie kun la fundamenta silabado «Ma-jo» oni tiam diru «na-wa», «anta-wen» ktp.

La supre citita aserto de J. Wells veriĝos: kaj fonologie ne plu estos diftongoj, sed liberaj kombinoj de vokalo kaj konsonanto (eĉ se fizike en multaj pozicioj ili restos diftongoj). La fonologia sistemo do ŝanĝiĝos: minus du diftongoj, plus unu konsonanto.

Oni devos zorge distingi inter [v] kaj [w]: [w] ne rajtos funkcii kiel alofono de /v/.

Tiom pli ĝena estos la tradicia transskribo de fremdlingva W per v (Vaŝingtono) aŭ u (Ruando). Tamen kvankam unu fuŝo apenaŭ estas pravigo por aliaj, ni estu justaj: tute simile la tradiciaj esperantigoj ofte misuzas i kiam pli ĝusta estus j : Makiavelo anstataŭ la ĝusta Makjavelo, tute misa Tokio anstataŭ la ĝusta Tokjo ktp.

Oni atendu lavangon da nomformoj kiujn la emancipo de [w] igos ne nur eblaj, sed eĉ preferindaj: Nikaragwo, Ekwadoro, Okinawo … eventuale ankaŭ wiskio ktp.

Sekvapaŝe oni devus pripensi la uzon de [w] en la nomoj kiel Wsewolodo (situacio tipa, ekzemple, por la ukrajna lingvo). Por esti honesta, mi menciu ke simila problemo sencas ankaŭ pri /j/ – kp la ĉeĥajn jsem (= «mi estas»), jsou (= «ili estas») ktp; aliflanke, mi ne konas uzojn de tiaj j-kombinoj en nomoj propraj; dum nomoj kun la kombino /w/ + konsonanto estas nemalmultaj.

Koherigo de la tradicia sistemo diftonga

Zamenhofo ne konis la koncepton «fonemo», kvankam intuicie li strebis krei skribosistemon laŭfoneman. Apartigo de la litero ŭ tamen rompas tiun principon kaj kreas tenton uzi ĝin pli vaste ol nur en la kombinoj kaj . En alfabeto laŭfonema devus aperi apartaj literoj por kaj , kaj ne devas aperi aparta ŭ. Evidente en ĉi tiu sekcio mi abstrahas pri la netuŝeblo de la Fundamento (kvankam ĝia celo estas ĝuste la konservado de la fundamenta sistemo).

La varianto ĉeĥa-hungara

La plej konservema solvo estas deklari la kombinojn kaj du unuopaj literoj; tiel la ĉeĥoj rigardas la kombinon ch unuopa litero, kiun ili lokas en sia alfabeto inter h kaj i:

a á b c č d ď e é ě f g h ch i í …

kaj sekve en la vortaro

Egypt < echo < ejhle

(evidente, ĉar la ĉeĥa ch = ĥ – kaj laŭ la sonvaloro, kaj laŭ la loko en la alfabeto – tio estas la sama ordo kiel en Esperanto: egipto < eĥo < ejo).

Simile en la hungara alfabeto aperas 7 literoj cs, gy, ly, ny, sz, ty, zs (kaj vortaro listigas vortojn en tiu ordo: cifera cukor csapadék … – kp en Esperanto: cifero < cunamo < ĉambro).

Eĉ pli proksima analogio estus la litero Ы en la rusa alfabeto, kie la literon Ь modifas la ne plu ekzistanta signo (ne plu litero) I.

Alia analogio, bone konata al la esperantistoj, estas la uzo de x en la surogata skribo iksisma: cx, gx, jx … estas en tia skribo nedivideblaj simplaj literoj; kaj simile estus pri aŭ, eŭ.

Tiam la alfabeto de Esperanto iĝus 29-litera:

a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u v z

Tio ŝajnas enkonduki la duliteraĵojn, kontraŭ kiaj Zamenhofo tiom energie protestis en LR n-ro 70; tamen logike tio estas uzo de iom komplikita diakritilo ŭ, simila al la ĉapeloj en ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ; nemulte gravas, ke ĝi aperas en postpozicio, dum la ĉapeloj, en la supera pozicio. Obĵeto kontraŭ la literoj kaj estas egalvalora al obĵeto kontraŭ la supersignoj.

La nomoj de tiuj du literoj povus esti kaj , kiel konvenas al la vokaloj; la nomo por la grafika elemento ŭ ne plu estas afero alfabeta (samkiel la supersigno de ŭ en la Fundamento ne estas difinita).

Ĉe tia difino la aspekto de la normalaj vortoj esperantaj neniel ŝanĝiĝas; ŝanĝiĝas la alfabeto kaj sekve la aranĝo de kelkaj artikoloj en la vortaroj:

atuto < avo < Azio < aŭdi < aŭtuno < babili

Ĉe vortodivido la literoj kaj estas same nedivideblaj, kiel la rusa Ы: kontraŭ-agi, neniam kontra-ŭagi.

Ankaŭ la du uzojn de ŭ en interjekcioj necesos ŝanĝi: kŭakskvaks, ŭaua.

La ĉefa problemo de tiu solvo konsistas en tio, ke restas la tento ekstrakti la diakritilon ŭ en apartan literon kaj reveni al la fundamenta alfabeto de la Ekzercaro – la kaptilo kiun Zamenhofo mem ne sukcesis eviti. (Oni cetere atentu, ke la nuna uzo de la alfabeto devias de tiu en UV: UV traktas supersignojn simile al la lingvoj okcidentaj kaj listigas: ĉe < ced⋅ < cedr⋅ < ĉef⋅ … La nuna leksikografio esperanta sekvas la tradicion orienteŭropan, en kiu c kaj ĉ estas tute apartaj literoj.)

Uzi super- aŭ subsignon

Alia memtrudiĝanta ideo estas uzi la tradician ĉapelon: â, ê:

 â: Âgusto, âtoro, ĉirkâ; hodiâ â morgâ matene.
Ê ê: Êropo, lêtenanto, nêtrala, ênuko; psêdoêropa.

Tio estus logika, sed tio tro devias de la internacia idealo latineca. Tiu varianto ŝajnas tute senŝanca.

Cetere, mi dankas al kolego Kiselman pro la informo, ke simila fenomeno ekzistas en la lingvo islanda: kelkajn diftongojn oni signas per dekstra korno sur la litero prezentanta la diftongokernan sonon: á [aŭ], ó [oŭ], é [ĭε]. Samkiel en la lingvoj orienteŭropaj kaj Esperanto, la diakritaĵojn oni rigardas apartaj literoj, kun aparta loko en la alfabeto:

a á b d ð e é f …

Tio devas bone funkcii en la islanda, ĉar en tiu lingvo, pro ĝia ekstrema purismo, la latinecaj internaciaĵoj malmultas.

IFA-a ligilo

En la praktika uzo de IFA-transskriboj oni plej ofte lasas al la leganto la zorgon distingi inter hiato kaj diftongo:

Haut /haʊt/;

aŭ markas la nesilaban elementon per diakritilo indikanta mallongecon – samkiel en Esperanto (ekz‑e «haŭto»). Tamen tio estas ne tute ĝusta maniero, kaj ne en ĉiuj lingvoj por ĉiu diftongo eblas indiki la ĉefan kaj la kroman elementon. Tial pli ĝusta maniero estas uzi eksterlinian arkan ligilon, superlinan (a͡u), aŭ sublinian (e͜u):

A͡ugusto, a͡utoro, ĉirka͡u
E͡uropo, le͡utenanto

aŭ respektive

A͜ugusto, a͜utoro, ĉirka͜u
E͜uropo, le͜utenanto

Tio evidente prezentas tipografiajn malfacilaĵojn, kaj aspektas aĉe.

Alfabeta aberacio

La problemoj de la ĵuse priskribitaj manieroj koherigi klarigas kiel aperis la problemo pri la fonemeco de ŭ.

Unuflanke, Zamenhofo strebis al evidenta internacieco de la leksiko:

En la nuna tempo nenia esploranto jam dubas, ke la vortaro de lingvo internacia ne povas konsisti el vortoj arbitre elpensitaj, sed devas konsisti nepre el vortoj romana-germanaj en ilia plej komune uzata formo («Esenco kaj estonteco», ĉap. 7ª)

Sekve necesis ke la vortoj latinaj, multaj el kiuj entenas la diftongon , aspektu kiel eble plej internacie. Tial la unuliteraj diakritaĵoj kiel âtoro estis neakcepteblaj. Ni tuj notu, ke tio ne koncernis la konsonanton w, kiun Zamenhofo kaj pliparto da postaj esperantistoj anstataŭigas aŭ per v (kiel en Vaŝingtono, Kornvalo, Kromvelo, Otavo, Delavaro, Havajo, Halovino, Vikipedio, Vindozo), aŭ per u (kiel en vualo, Baldueno, mueli, kuiri, buduaro, dueli, Eduardo, ekspluati, jaguaro, jezuito, Luizo, Pantagruelo, repertuaro, Ruando, silueto, suomo, tualeto, Uagaduguo, zuavo …).

Aliflanke, Zamenhofo volis konstrui koheran kaj facile lerneblan sistemon, en kiu ne estu ambiguaĵoj similaj al la polaj zaufany [za.u…] (kp praulo) kaj zautomatyzowany [za͜ŭ…] (kp aŭtomato).

Principe eblis tre ŝparemaj manieroj por malambiguigo:

  • uzi dividan streketon en nediftongaj au-kombinoj: pra-ulo, bala-u;
  • uzi tremaon por marki plenvokalan [u] en tiaj kombinoj: praülo, balaü (kp la francajn naïf, Noël aŭ la greka-latinan poëta).

Se Zamenhofo estus elektinta iun el tiaj malambiguigoj, neniu ekpensus pri aparta fonemo /ŭ/ – samkiel oni ne imagas apartan fonemon /ʊ̯/ por la germana. La ideo, ke la litero ŭ signas fonemon, estas ŝuldata ne al la reala sonsistemo de la lingvo, sed al la doktrino, ke Esperanto havas strikte fonologian alfabeton.


Nelatina alfabeto

La problemo do estas grandparte ŝuldata al la tradicio de la latina alfabeto. Kiel la afero status ĉe alibaza alfabeto? Nu, iuj el tiaj alfabetoj egale bone povas priservi ambaŭ solvojn. Estkiel nelatinan alfabeton mi kutime konsideras la Ŝava-Starlingan.

En sia Starlinga formo, la alfabeto bonege realigas la unuan alternativon: ŭ=w, kaj eĉ grafike sugestas la ideon pri tio, ke /j/ kaj /w/ estas aferoj samspecaj (la signobildo de unu estas la signobildo de la alia, turnita je 180°). Alivorte, ĝi prezentas la avantaĝon de unueca skribo awtoro, Waŝingtono – sed sen la ĝeno pri nekutimeco de aw (ĉar nenio estas apriore kutima en tia skribo).

Tamen ankaŭ la duan alternativon tiu signaro povas bonege realigi. La Starlinga adaptaĵo permutis (kompare kun la anglalingva originalo) la signojn por /j/ (yea) kaj /w/ (woe); tio efektive pli oportunas en Esperanto. Daŭrigante tiun modifon, oni povas uzi la diftongo-literojn ice kaj age por kaj . Rezultos jena alfabeto (kun ekzemplaj vortoj kaj ĉiuliteraĵo):

Mi preparis kelkajn specimenajn tekstojn en tiu diftonga alfabeto, interalie la bitlibrojn

  • Unuel: Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.
  • Luyken: Pro Iŝtar. La ŝava-diftonga transskribo en PDFkaj en HTML.

En ambaŭ verkoj, samkiel en mutltaj aliaj, nenie aperas libera respondaĵo de ŭ. Ĉe la bonaj aŭtoroj tia ŭ estas je pluraj grandoordoj malpli ofta, ol la malofta ĥ, kiun iuj volas ekstermi pro ĝia malofteco.

[w] kiel alofono de /v/

La angla lingvo havas la du fonemojn /v/ kaj /w/. Tamen pli ofte lingvo havas ne pli ol unu el ili: la germana kaj rusa posedas nur la fonemon /v/; la klasika Latino, la ukrajna, la ĉina posedas nur /w/. La diftonga alternativo ebligas uzi la sonon [w] kiel alofonon de /v/; por la rusa orelo tio sonus kiel ukrajna akĉento en ruslingva parolo: ĝi kaŭzas nenian problemon en komunikado. Tia permesemo ne plu eblos ĉe la emancipa alternativo, oni devos distingi la du parolsonojn kiel apartajn fonemojn.

Verdire, tiu postulo jam ekzistas ĉe la liternomoj: ŭovo. Nu, mi plu opinias, ke fonologie la liternomo ŭo estas kontraŭsistema eraro. Ĝia kroma problemo estas, ke en la rusa prononco la liternomo o egale sonas kiel [ŭo] (vd supre).

(Oni povus prezenti kelkajn aliajn parojn, kiuj tamen ne estas veraj opozicioj pro malsamaj silabadoj: laŭilavi, kvankam ja laŭ-i kaj la-vi; malgraŭemalgrave, kvankam malgraŭ-e kaj malgra-ve; naŭonavo, kvankam naŭ-o kaj na-vo ktp. La lasta paro tamen redukteblas al naŭnav’ – ĉu ĉi tio sufiĉas kiel konvinka opozicio?)

Konkludo

La Fundamento entenas du tavolojn: ĝi prezentas la lingvon Esperanto per tekstoj kaj vortaro (la objekta tavolo); kaj ĝi entenas certan teorion pri tiu lingvo (la meta-tavolo). La objekta tavolo estas la viva korpo de la lingvo; la teorio estas speco de pakaĵo, la vestoj en kiuj Zamenhofo prezentis sian verkon.

La teorio apartenis al la 19ª jc, kiam la funkcia fonetiko ankoraŭ estis naskiĝanta, kaj ĝia koncepto pri parolsonoj estas iom simplisma (cetere, tia ĝi restas ĉe la ĝenerala publiko ĝis nun). Tio influis la difinon de la alfabeto (kaj interalie, la liternomojn). Estiĝis malkohero inter la propra, interna strukturo de la objekta tavolo, unuflanke; kaj la ne tute adekvata teorio, aliflanke. Resume, la vesto ne estis bone almezurita (tio apenaŭ eblis ĉe la tiama modo).

Tiu malkohero kaŭzis streĉon, kiu restas fonto de provoj ŝanĝi la fonologian sistemon de la lingvo laŭ la teorio. Parte tion kaŭzas la reala bezono esprimi la fremdan sonon [w] per la rimedoj de Esperanto; sed tiaj mankantaj parolsonoj abundegas, sufiĉas indiki la angla-hispanajn [θ] kaj [ð]; tamen neniam tiu manko kaŭzis eĉ malplejan provon modifi la fonologian sistemon de Esperanto. Necesis kombino de la ekstera bezono kaj de la interna fendo, kian prezentas la teoria difekto en la difino de la alfabeto.

Estas du manieroj koherigi la tuton: konsekvence apliki la teorion, emancipante la literon ŭ, kio iom post iom ŝanĝos la objektan lingvon; aŭ koherigi la teorion al la interna strukturo.

Probable venkos la emancipo: ĝi bezonas nenian ŝanĝon en la ideologio, ĉiuj priskribaj vortoj restos la samaj (ŝanĝiĝos la interna strukturo, sed tion malmultaj rimarkos). Alivorte, korekto en la vesto post pli bona almezurado estus afero okulfrapa, kiun rimarkos ĉiuj – kaj kiu nepre kaŭzos protestojn pri la netuŝebla Fundamento. Politike pli facilas apliki ĥirurgion al la korpo, ŝanĝi la vivan organismon adaptante ĝin al la malnova vestaĵo; tion la publiko ne rimarkos.

Notoj


1. «Iuj volas uzi Ŭ en ĉiaj pozicioj. Ili kreas vortojn, kiuj havas komencan aŭ postkonsonantan Ŭ: Gŭatemalo, ŭato, ŭesto k.s. Tiaj vortoj estas eraraj, oni uzu Gvatemalo, vato kaj okcidento» [PMEG].

2. Dante tr. K. Kalocsay: Infero. Literatura Foiro, 1979. P. 274.

3. И.А. Бодуэн де Куртенэ: Некоторые отделы «сравнительной грамматики» славянских языков. – Русский филологический вестник. Varsovio, 1881. Vol. 5. («Endas divergentojn [= alofonojn] ĝeneraligi en fonemojn». – Панов, 111)

4. Post la Revolucio, respondante demandaron en la Petrograda universitato, la demandon pri la «socia deveno» Bodueno respondis per «de la imperiestroj Bizanciaj». Tamen li ne longe tiel provokis la novan reĝimon, kaj en la jaro 1818ª revenis Varsovion.

5. Панов М.В.: Фонетика. М.: Высшая школа, 1979. С. 10–11.

6. Samkie (5), p. 152.

7. Tia ŝanĝo tute regule okazas ankaŭ en pruntitaj radikoj, ekz-e предыстория (antaŭ-historio) aŭ подынтегральный (sub-Integrala). La apero de Ы en latina radiko ŝokas iujn, kaj ili preferas skribi (nenorme) предъистория, подъинтегральный; per tio ili fakte reinventas la praan formon de la litero Ы, kiu slavone estis la kombino ЪИ (tiel en multaj manuskriptoj), kaj kiun la tipografia ŝparemo transformis en la malpli larĝan (kvankam kontraŭsencan) kombinon ЬІ.

8. John Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. UEA, 1989. P. 19, piednoto 6.

9. Bertilo Wennergren: La fonologio de Esperanto. «Akademiaj studoj 1988–1990». Bailieboro: Esperanto Press. P 203.

Ĉu jes aŭ ne?

La negaj demandoj en nia esperantologio
Miaj komentoj
Nego parta aŭ kombinita
Respondi koncepte aŭ laŭforme
Ĝentilaj demandoj
Kromaj respondovortoj
Respondoj psiĥologiaj
Konkludo

Unu el la tiklaj punktoj de Esperanto (kaj de multaj nacilingvoj) estas la signifo de la respondovortoj jes kaj ne en la okazoj, kiam ili rilatas al frazo entenata negon1. La aŭtoritataj verkoj esperantologiaj (PIV, PAG, PMEG) traktas tiun temon nur por unu aparta okazo: ĉe la negaj demandoj.

La negaj demandoj en nia esperantologio

Laŭ PMEG (§22.3. Respondvortoj. Jes kaj ne ĉe neaj demandoj):

Ekzistas du manieroj uzi respondvortojn ĉe negativaj demandoj. Unu sistemo estas pli ofta en okcidentaj lingvoj, la alia sistemo estas pli ofta en orientaj lingvoj. Tial oni povas paroli pri okcidenta kaj orienta uzado, sed fakte en multaj landoj kaj lingvoj ambaŭ sistemoj ekzistas paralele. Ankaŭ en Esperanto ambaŭ sistemoj estas hejmaj. (…)

Okcidenta sistemo

En la okcidenta sistemo jes reprezentas pozitivan respondfrazon, kaj ne reprezentas negativan respondfrazon. Negativa respondfrazo estas frazo kun nea vorto (ne aŭ NENI-vorto) en la ĉeffraza parto. En la okcidenta sistemo la signifo de respondvorto estas sendependa de la formo de la demando. Se la demando estas nea, oni respondas per la sama respondvorto, kiun oni uzus, se la demando estus sen nea vorto. (…)

Orienta sistemo

En la orienta sistemo jes konfirmas ekzakte tion, kion la demando enhavas, dum ne malkonfirmas la tutan demandofrazon (…)

Du logikoj

Ambaŭ sistemoj respondi neajn demandojn estas logikaj, sed en malsamaj manieroj. Estus bone, se nur unu sistemo ekzistus en Esperanto. Principe oni povas rekomendi la okcidentan sistemon, ĉar ĝi estas ĝis nun la pli ofte uzata, kaj klare la pli ofta ĉe Zamenhof. Sed ŝajnas, ke ne estas eble atingi tute unuecan uzon de unu sola sistemo. Ambaŭ uzoj estas hejmaj en la lingvo.

Iuj opinias, ke oni evitu negativajn demandojn, sed negativaj demandoj estas bezonataj por esprimi specialajn nuancojn. La lingvo malriĉiĝus, se oni ne povus uzi tiajn demandojn.

(Bedaŭrinde, ne estas klare, kiujn «specialajn nuancojn» esprimu negaj demandoj en Esperanto. Baldaŭ ni vidos, kiajn miskomprenojn oni riskas per ili.)

Kvankam PAG speciale atentas la respondojn je negaj demandoj2, tamen PIV ĉe jes senkomente donas difinon formale konforman al la sistemo orienta:

*jes
  1. Adverb-interjekcio, per kiu oni asertas vera la tuton de la demanda frazo: (…)
  2. Tiu interj., uzata subst-e kun la sama senco: (…)

Eĉ pli klare la orienta interpreto aperas pri la adjektivo jesa:

*jesa
Esprimanta aprobon, konsenton (…)

(Ekz-e en la Fundamenta Ekzercaro, §31: «Ĉu li donis al vi jesan respondon aŭ nean?»; laŭ la okcicenta sistemo «nea respondo» povus esprimi konsenton, kaj jesa — malkonsenton!)

Ĉe la PIV-a ne ja aperas komento, mallonge resumanta la rimarkon de PAG.


Miaj komentoj

Nu, unue, mi kontestas la opinion ke la du sistemoj estas egale logikaj. Jam la ĉi-supra prezento de la okcidenta sistemo en PMEG estas konsiderinde pli longa, ol ties solfraza difino de la sistemo orienta; kaj malgraŭ tiu plia longeco, la difino de la okcidenta sistemo lasas malklaraj plurajn gravajn aferojn.

Fakte, en la orienta sistemo la signifo de la respondovortoj apartenas al la tavolo leksika de la lingvo; dum en la sistemo okcidenta ĝin maleblas difini leksike, ĝi estas fenomeno gramatika (ĝi postulas difinon de gramatika transformado).

Due, mi konsentas, ke la negajn demandojn oni laŭeble evitu; tamen tio ne ĉiam eblas, kaj fakte ne ĉiam temas pri demando: iam oni bezonas esprimi konsenton aŭ malkonsenton pri nega aserto.

Iam en tia situacio Zamenhofo paŭsas la anglan sistemon:

„(…) Estas neniu pli fidela koro en la mondo ol Alfred!“
„Ne, ne!“ diris Marion kaj levis siajn brovojn kun komika mieno de pasanta meditado (…)
[Charles Dickens, tr. Zamenhofo: La batalo de l’ vivo].

— dum en la rusa traduko ĉi tiun konsenton kompreneble esprimas «Jes … jes»:

— (…) Нет на свете более верного сердца, чем сердце Элфреда!
Да… да… — проговорила Мэрьон, с очаровательно-рассеянным видом (…)
[Trad. Клягина-Кондратьева]

(Cetere, atentu la interpunkcion! La rusa tradukistino markas la mediteman konsenton per tripunktoj: «Jes… Jes…»; dum en la esperanta traduko aperas intonacie malkonvena krisigno. Tio povus esprimi obĵeton — ĉu do Zamenhofo miskomprenis tiujn «ne» kiel malkonsenton?)

Tamen nemalofte ĉe Zamenhofo aperas la respondoj orient-sistemaj (mi donas plurajn ekzemplojn pri la orienta sistemo pro ies deklaro ke «la nuraj du ekzemploj cititaj en PMEG ne sufiĉas por paroli pri sistemo orienta»; ĉiuj kursivoj estas miaj):

Sed Sara malkonfesis, dirante: Mi ne ridis; ĉar ŝi timis.
Sed Li diris: Ne, vi ridis [Gen 18:15].


10 Kaj ili diris al li: (…) ni estas honestaj; viaj sklavoj neniam estis spionoj.
12 Sed li diris al ili: Ne, vi venis, por vidi la malfortajn lokojn de la lando [Gen 42].


«Jes, mia kara, li nun ne vivas,» diris sinjoro Snitchey.
[Charles Dickens, tr. Zamenhofo: La batalo de l’ vivo].


Morgaŭ, ĉiuj havos morgaŭon, tamen antaŭ ŝi etendiĝis mallumo, la daŭra kaj senlima mallumo, kie ne estas morgaŭo. Jes, neniam estis morgaŭo en ŝia vivo.
[Bakin, tr. Vejdo: La familio, ĉap. 26ª].


— Li estas ne profitama, honesta homo, — diris Arkadio.
Jes, ne profitama [Patroj kaj filoj, ĉap. 21ª].


— Tamen tio ĉi pruvas nenion.
Jes, pruvas nenion, — ripetis Arkadio. [Patroj kaj filoj, ĉap. 10ª].


— En tiu okazo la sorto ne maljustas kontraŭ vi. Sed mi tion ne komprenas.
Kaj Vinicius respondis febre:
— Jes! jes! Ni jam ne povas kompreni nin reciproke.
[Quo vadis?, ĉap. 29ª — elpoligis Lidja Zamenhof].

Kurioze, en ambaŭ bibliaj pecoj la tradukoj anglaj kaj francaj orientmaniere obĵetas per ne. Sed la germana Schlacher-Bibel ja donas ambaŭokaze la okcidentan doch.

Nego parta aŭ kombinita

La okcidenta sistemo neprigas determinon de du aferoj:

  • Ĉu la demando (aŭ alispeca koncerna frazo) estas nega?
  • Se jes, kio estu «la pozitiva respondofrazo»?

La ekzemploj en PMEG koncernas nur la plej simplajn okazojn de ĝenerala, tuteca demando:

  (1) Ĉu vi ne volas kafon?
  (2) Ĉu vi nenion deziras?

Tamen Esperanto ebligas ankaŭ partan negadon, ĉe kiu jam malpli evidentas, ĉu la demando estas nega:

  (3) Ĉu ne kafon vi volas?
  (4) Ĉu vi volas ne kafon?
  (5) Ĉu vi volas ne kafon, sed brandon?

La vivaj okcidentanoj, kiujn mi demandis pri tioj, disopiniis. Ekz-e unu el ili argumentis, ke en (4) la verbo ne estas negata; tamen ankaŭ en (2) la verbo ne estas negata, negata estas la objekto (sed per speciala negvorto, kiu en la sistemo ĝermana-esperanta plene negas la tutan frazon).

Laŭ la formala PMEG-regulo ili ĉiuj estas demandoj negaj (entenas negvorton en la ĉeffrazo). Sed tiam malfacilas pozitivigi, ekz-e por (5) la forstreko de ne rezultigas enigmon:

  (6) Ĉu vi volas kafon, sed brandon?

Kvankam PMEG ne mencias nek … nek inter la vortoj formantaj «neajn demandojn», tamen probable ankaŭ ĉi tiu paro devus esti tie. Nu, ĝia pozitivigo estus speciale malfacila. Ekz-e:

  (7) Ĉu vi nek vidis nek aŭdis la akuzaton veni?

Ĝenerale, nek A nek B egalas al ne A, kaj ne B; sekve eblus transformi:

  (8) Ĉu vi ne vidis kaj ne aŭdis la akuzaton veni?

Simpla forstreko rezultigus:

  (9) Ĉu vi vidis kaj aŭdis la akuzaton veni?

dum laŭ la formala logiko ¬(¬A & ¬B) ≡ A ∣ B, t.e.

  (10) Ĉu vi vidis aŭdis la akuzaton veni?

(kaj tio probable pli trafe esprimas la intencon de la demandanto, kiun supozeble interesas ĉu la demandato iel ajn rimarkis la venon). Tio demonstras, kiom malsimplaj povas esti la pozitivigaj transformadoj, se oni zorgas konscience priskribi ilin. Nenio simila estas necesa por klare kaj plene priskribi la orientan sistemon.

Jen ankoraŭ alispeca ekzemplo, kie la respondanto dispartigas la demandon, kaj respondas je subfrazo entenanta negon [Faraono, vol. 2ª, ĉap. 5ª]:

— Hipokrito!… — ekkriis la princo. — Vi preĝas al la dioj, je kiuj vi ne kredas?…

Hiram finis la benon kaj diris:

Jes, mi ne kredas je la dioj egiptaj, asiriaj, eĉ feniciaj, sed mi kredas je la Sola, kiu ne loĝas en temploj kaj kies nomo ne estas konata.

Respondi koncepte aŭ laŭforme

Imagu studenton kiu devas respondi eron el testa demandaro:

  (11) Ĉu 2 + 2 ≠ 5 ? [Jes] [Ne]

La respondo estas nepre «Jes» en la orienta sistemo, sed kiel respondi tion okcidente? Se oni voĉlegas laŭ la kutima maniero,

  (12) Ĉu du plus du ne egalas al kvin? [Jes] [Ne]

tiam la okcidenta respondo estus «Ne». Sed fakte ĉi tiu voĉlego estas matematike alia ol la demando (11); ĉi tiu voĉlego esprimas alian demandon:

  (13) Ĉu ¬(2 + 2 = 5) ?

La demando (11) entenis simplan sennegan rilaton ≠ (malegalas). Matematike edukita studento devus do ĝin interpreti kiel

  (14) Ĉu du plus du diferencas de kvin? [Jes] [Ne]

kaj tiaforman sennegan demandon okcidentulo devus respondi per «Jes», do kontraŭe ol la demandon (12).

La orientaj respondoj rilatas la enhavon, la signifon de la formuloj aŭ aliaj ideogramoj; tial ili estas identaj por ĉiaj legmanieroj; la okcidentaj respondoj dependas je la vortummaniero (kiu en teĥnika teksto ofte estas implica, neesprimita) — kaj tial estas dubsencaj.

Tiajn ekzemplojn eblas multigi: ekz-e la esprimon x≤y oni povas voĉlegi pozitive-plumpe «ikso estas malpli granda ol, aŭ egala al ipsilono»; aŭ mallonge-nege «ikso ne superas ipsilonon». Sekve por esprimi konsenton la okcidentulo devas scii, kian voĉlegon intencas la demandanto.

  (15) Ĉu 2 + 2 ≤ 5 ?
  (16) Ĉu du plus du estas malpli granda ol, aŭ egala al kvin? — Jes.
  (17) Ĉu du plus du ne pli grandas ol kvin? — Ne.

La orientaj respondvortoj estas memevidentaj, nemiskompreneblaj kaj sendependaj je la maniero voĉlegi: ili temas ne pri la formo, sed pri la ideo.

Simile la sinonimaj demandoj:

  (18) Ĉu li ne ĉeestas?
  (19) Ĉu li forestas?

estas sinonime respondeblaj per unu sama vorto en la sistemo orienta, sed postulas reciproke kontraŭajn respondojn en la sistemo okcidenta. La orientaj repondovortoj estas semantikaj invariantoj ĉe la sinonimaj transformoj.

Simile, respondoj simplaj kaj koheraj oriente, komplikitaj aŭ malkoheraj okcidente:

  (20) Ĉu vi venis ne hodiaŭ?
  (21) Ĉu vi venis en alia tago ol hodiaŭ?

  (22) Ĉu li ne intence tion faris?
  (23) Ĉu li faris tion ne intence?
  (24) Ĉu li faris tion senintence?

  (25) Ĉu vi ne havas monon?
  (26) Ĉu vi malhavas monon?

  (27) Ĉu kontraŭ tio ne ekzistas kuraco?
  (28) Ĉu kontraŭ tio malestas kuraco?

Atentindas ke laŭforme oni apenaŭ povus apartigi ĝenerale negan demandon disde demando parte nega. Eĉ se la ĉefverbo estas negata, tia nego povas esti proprasenca nego de la verbo, ne de la tuta frazo:

  (29) Ĉu vi ne dormas pro la bruo?

  (30) Ĉu longe vi ŝin ne vidis?

La respondoj estas facilaj en la orienta sistemo, sed kiel respondi tiojn okcidente? Ja la demandoj

  (31) Ĉu vi dormas pro la bruo?

  (32) Ĉu longe vi ŝin vidis?

eĉ por okcidentulo estas alisencaj.

Ĝentilaj demandoj

Iuj uzas negajn demandojn kiel aparte respektan, ĝentilan formon por esprimi proponon aŭ peton. Malfacilas kompreni la logikon sur kiu estas bazita ĉi tiu kutimo; probable ĉar tio estas iom humila maniero, oni kvazaŭ ne aŭdacas rekte proponi ion, kaj sugestas la ideon per ĝia kontraŭo.

Mi mem opinias ke el la du demandoj,

  (33) Ĉu vi deziras kafon?
  (34) Ĉu vi ne deziras kafon?

la dua (34) estus neniom ajn pli ĝentila ol la unua (33). Mi eĉ male dirus, ke estas iom malĝentila embarasi gaston per nega demando. Tiom malpli, ke la etiketa valoro de tiaj demandoj malsamas en diversaj landoj; interalie, nega demando kiun ruso aŭ dano opinias ĝentila povas impresi anglalingvanon kiel esprimo de malkontento kaj incitiĝo (tial oni avertas rusajn studentojn kontraŭ uzo de tiaj demandoj en la angla3). La situacio iom similas la variadon de la sociaj kromsignifoj de viado kaj ciado, kiun Esperanto prudente solvas per rezigno pri ciado en la normala interparolo.

Ĉiel ajn, tiaj ĝentilformoj estas alia gramatika fenomeno ol la propraj demandoj negaj. Tion pruvas, cetere, la respondoformoj: dum ĉe la propraj demandoj klara kaj rekomendinda respondo citu la koncernan parton de la demando:

  (35) Ĉu ŝi ankoraŭ ne revenis? – Jes/Ne, ankoraŭ ne revenis

respondo je negforma ĝentildemando la ĉefverbon ignoras:

  (36) Ĉu vi ne deziras tason da kafo? – Jes, mi petas.

Respondo «Jes, mi deziras» sonus moŝtece-malmodeste aŭ eĉ komike, kiel en

  (37) Ĉu vi bonvolos eniri? – Jes, mi bonvolos.

Jen kurioza ekzemplo el la Londona Biblio (Mateo 17):

24 Kaj kiam ili venis en Kapernaumon, venis al Petro la ricevistoj de la du draĥmoj, kaj diris: Ĉu via majstro pagas la du draĥmojn?
25 Li respondis: Jes. Kaj kiam li venis en la domon, Jesuo unue parolis al li …

En la greka originalo la demando estas nega:

Ὁ διδάσκαλος ὑμῶν οὐ τελεῖ τὰ δίδραχμα;
λέγει· Ναί.

Ĉe la traduko la demando pozitiviĝis, kaj la dialogo iĝis pli klara. Tre aprobinda ŝanĝo; alian solvon prezentas la traduko bulgara:

Ваший учител не плаща ли двете драхми?
Казва Петър: Плаща.
(Ĉu via majstro ne pagas la du draĥmojn? — Pagas.)

Kromaj respondovortoj

Ĉar la malkonsenta jes ja estas paradoksa, iuj lingvoj (inter aliaj, la franca kaj la germana) uzas por tiu signifo apartan vorton iom emfazan (si, doch):

Tu ne le veux pas? – Si!
(Vi ne volas tion? — Male, mi volas!)

Hast du das Buch nicht mit? — Doch!
(Vi do ne havas la libron kune? — Male, certe mi ĝin kunhavas!)

Ĉar temas pri malkonsento, iom da emfazo venas nature; tial iuj esperantistoj provas germanece esprimi la malkonsentan jes per ja, kiu en kelkaj aliaj situacioj respondas al doch (er hat doch recht = «li ja pravas»; du kommst doch = «vi ja venos» ktp), aŭ per «tamen» (er ist zwar müde, doch zufrieden = «kvankam laca, li tamen estas kontenta»). Tio povas funkcii per aparta, speciala konvencio (kiel en la germana); sed per si mem tio neniel sufiĉas: emfazo povas havi diversajn kaŭzojn, ne nepre malkonsenton, sed eventuale energian konsenton. Kp la francan
mais oui! = bien sûr! = jes, certe! = aber natürlich!

Krome, restas la ĝeno pri la okcidenta ne, esprimanta konsenton. Kurioze, la mezangla lingvo havis pli simetrian sistemon el 4 respondovortoj:

  • Will he not go? (Ĉu li ne iros?)
    • Yes, he will. (Li iros)
    • No, he will not. (Li ne iros)
  • Will he go? (Ĉu li iros?)
    • Yea, he will. (Li iros)
    • Nay, he will not. (Li ne iros)

Tamen jam Ŝekspiro konfuzas ilin, proksimiĝante al la moderna sistemo. Nuntempe tian 4-forman sistemon havas la rumana lingvo. Kaj ĉiel ajn, malgraŭ sia malsimpleco, ankaŭ la 4-forma sistemo lasas onin perpleksa ĉe parte negaj demandoj.

Respondoj psiĥologiaj

Nega formo de demando povas esprimi sugeston pri atendata respondo (oni povas atendi konsenton aŭ malkonsenton). La demandato tion normale sentas, kaj povas respondi laŭ tiu implica sugesto, sendepende je la gramatika formo. Tian respondon al implica (neesprimita, sed trudiĝanta) aserto bone ilustras la sovetia ŝerco:

La demandon pri ekzisto de Dio ni, la ateistoj, respondas pozitive: Jes, Dio ne ekzistas!

Supozeble la supre citita ĝentila dialogo pri la du draĥmoj havas similajn radikojn psiĥologiajn.

Konkludo

La sistemo orienta estas simple, klare kaj unuece difinita por ĉiaj demandoformoj. Ĝi neniel bezonas apartigi iajn «negajn demandojn» kaj trakti ilin speciale. Ĝi estas facila por matematike edukita menso, kaj hejma por granda parto de la homaro. Ĝi bone koheras kun la matematika logiko.

La sistemo okcidenta estas difinita por tre speciala tipo de simplaj demandoj. Ĝi implicas enkondukon de du aŭ tri kromnocioj (la nega demando, pozitiva respondofrazo, pozitivigo de nega frazo), kiuj ne estas klare kaj komplete difinitaj4. Por ĉia ne tre simpla demandoformo negohava la okcidenta sistemo simple paneas.

Tial neniom mirindas, ke la fakuloj kiuj devas profesie okupiĝi pri la logikaj aferoj (programistoj, matematikistoj) preferas la orientan sistemon, multaj ankaŭ en sia hejma lingvo (ekz-e en la angla), eĉ se ties oficiala normo preskribas la okcidentan sistemon.

La rekomendo «evitu negajn demandojn» estas principe tre prudenta; ĝi tamen sin bazas sur la malklara kromnocio «nega demando», kiu en la orienta sistemo estas tute malnecesa kaj estas do senbezona komplikaĵo. Krome, ĝi ne solvas la problemon, kiel esprimi konsenton aŭ malkonsenton pri nedemanda aserto, kies semantiko povas postuli negon (kiel en «Mi ne ridis» ĉi-supre).

Pli ĝenerala solvo estas anstataŭigi la respondovortojn per la klaraj adverboj «Ĝuste, prave, vere, efektive» kaj «Malĝuste, malprave, kontraŭe, malvere, male» ktp. Fakte ili funkcias ekzakte kiel, respektive, la orientaj «Jes» kaj «Ne». La problemo de ĉi tiu solvo estas la amplekso de tia anstataŭigo: ĉu ĉiujn jes kaj ne oni tabuu (tio estus logika, sed tro drasta ŝanĝo), aŭ nur tiujn rilatajn al negaj frazoj (tio estas komplikaĵo, nepriganta lerni, kio estas «nega frazo»). La rigore orienta interpreto de jes kaj ne estus malpli drasta ŝanĝo, kiu evitigus al ni la redundajn komplikaĵojn.


1. Mi preferas uzi la radikon neg- en la terminoj temantaj pri negado, ĉar la tradicio uzi ne kiel radikon ĉe vortofarado ĝene kolizias kun la konsiderinde pli ofta kaj profunde enradikiĝinta prefiksa funkcio de ne. La vortoj

neebla, neinda, neema, neemulo, nevorto ktp

normale percepteblas kiel prefiksitaj, do ne kiel

negebla, neginda, negema, negemulo, negvorto (kp demandvorto).

Male, en neado oni ial interpretas la vorteron ne radike. Tio estas malkohera kaj konfuza; eĉ Zamenhofo mem, provante uzi la radikan ne, formis mallogikajn vortojn neiganto, neigebla (por la sencoj neganto, negebla ― la atribuo estas laŭ PIV2). Tio sola sufiĉas por montri, kiajn misprezentojn kaj pensotordojn kaŭzas la malprudenta emo kombini en tiu vorto la funkciojn prefiksan kaj verboradikan.

2. PAG (1985) §91 Rim. V (p. 128):

«La uzado de interjekciaj jes kaj ne prezentas vere gravan, kaj tamen malfacile solveblan problemon por internacia lingvo» (K. Ossaka). Efektive, ĉe nea demando la respondo per interjekcio povas havi malajn signifojn, laŭ la nacilingvaj kutimoj. Ekz-e sanulo demandita:

Ĉu vi ne estas malsana?

respondos per ne, se li estas eŭropano, per jes, se japano. La subkomprenita penso estas por la unua: «ne, mi ne estas malsana»; por la dua: «jes, via neado estas ĝusta». Tiu japana pensmaniero troviĝas eĉ ĉe slavaj aŭtoroj: la tekston anglan de «Hamleto»:

  — Why, then the Polack never will defend it?
  — Yes, it is already garrison’d.

Zamenhofo tradukis:

  — La poloj sekve ĝin eĉ ne defendos?
  — Ho ne, ili kolektis jam soldatojn.

Same:

  ― Ĉu ŝi ne edziniĝis? demandis Marta.
  ― Jes, iele tiel fariĝis, ke … ŝi ne edziniĝis. [Z]

3. Petoj per negaj demandoj (laŭ Useful English)

Male ol en la etiketo rusa, ĝentila peto en la angla ne havas la formon de nega demando. Sekve de tiu diferenco rusaj lernantoj ofte eraras en siaj petoj anglalingvaj.

Nega demando en la angla kutime esprimas iom da emocio: surprizo, nekredemo (sugesto de refuta yes), moko, malplezuro, plendo. Tial peto per nega demando ofte impresas malĝentile. Lernantoj evitu petadon tiaforman en la angla. Jen estas ekzemploj pri tiaj petoj, akompanataj de la interpreto kiun ili ricevas en la angla kaj de eventuala reago:

«Ĉu vi ne povas doni al mi tason da teo?» →
“Can’t you give me a cup of tea?”
(t.e. «Min surprizas, ke vi ne proponis al mi tason da teo») →
“Of course I can give you a cup of tea! I just didn’t know that you wanted tea.”
(t.e. «Certe mi povas doni al vi tason da teo! Mi simple ne sciis, ke vi deziras teon»).

«Ĉu vi ne bonvolos helpi min?» →
“Won’t you help me?” (t.e. «Mi vidas, ke vi malvolas min helpi») →
“Of course I will help you! Have I ever refused to help you?”
(t.e. «Certe mi vin helpos! Ĉu mi iam rifuzis al vi helpon?»)

Rekomendo. Ne uzu negajn demandojn por esprimi peton.

4. Fakte, taŭga difino de la nocio «nega demando» (en la orienta sistemo tute superflua) estas afero netriviala. Mi ne trovis klaran difinon en PMEG; sed la aŭtoro iam parolas pri negaj vortoj en la ĉeffrazo. Tio tamen ne estas sufiĉa priskribo. Ekz-e ĉu estas demando nega en la jena dialogo el «Quo vadis?» (fine de ĉap. 51ª):

— Ĉu estas al vi ordonite neniun enlasi? — demandis Vinicius.
— Ne, sinjoro. Konatoj vizitos la malliberulojn kaj tiel ni kaptos pli da kristanoj.

La nego aperas en dependaĵo, kiu tamen ne estas subpropozicio. Necesas do priskribi, kiaj dependaĵoj povas fari demandon nega.