0.0 Enkonduko.

Depost Aristotelo¹ estas komprenate, ke la situacioj priskribataj de verb-lokucioj² falas nature en diversajn klasojn. Moderntempe Ryle (1949) kaj Kenny (1963) diskutis tian klasadon el filozofia vidpunkto, kaj Vendler (1967) proponis kvaroblan klasadon de verb-lokucioj, kiu ankoraŭ servas kiel bazo por pluaj rafinaĵoj en la lingvoscienco.

La plej baza distingo, kaj la plej simpla, estas tiu inter statoj unuflanke kaj aliflanke eventoj (kiuj povas esti aktivecoj, plenumoj, aŭ atingoj; vidu sube). Statoj havas nenian imanentan strukturon. Nenio okazas; io aŭ iu estas simple en ia kondiĉo aŭ stato: “La kato estas blanka.” “La kaverno estas malplena.” “Mi kredas la rakonton.” Ni turnu nin al eventoj.

Aktivecoj estas homogenaj procezoj tempe daŭrantaj sed kun neniu imanenta celo aŭ fino (ili ne estas telikaj³):

(1a) kuri pro sano
(1b) vojaĝi tra la mondo
(1c) bruli en la kamenejo
(1d) legi librojn

La sekvaj du klasoj havas internan celon aŭ finon; ili estas telikaj. Plenumoj estas procezoj tempe daŭrantaj, kun imanenta punkto de kulmino, post kiu la evento ne povas pludaŭri:

(2a) kuri kilometron
(2b) vojaĝi de X ĝis Y
(2c) bruli ĝis nenio
(2d) legi la libron

Atingoj ankaŭ havas punkton de kulmino, sed la kulmino estas tuja, subita, kaj malhavas internan strukturon:

(3a) morti
(3b) alveni
(3c) trovi monujon
(3d) rekoni

Rimarku, ke la klasado principe enkalkuligas la tutan verb-lokucion, ne nur la verbon. Ekzemple “kuri” per si mem povus esti nur aktiveco; sed “kuri kilometron” estas plenumo, ĉar ĝi havas imanentan finon. “Vojaĝi” per si mem povus esti nur aktiveco, sed “vojaĝi de X ĝis Y” estas plenumo.

1.0 La sistemo de Vendler.

Fine do eblas prezenti la sistemon de Vendler (iom termine simpligitan). La kvar klasoj kun ekzemploj listiĝas en la plej maldekstra kolumno; iliaj distingaj trajtoj konsistigas la supran vicon de la tabelo). La germana termino Aktionsarten nuntempe vaste uziĝas por la kategorioj de situacia aspekto.

Aktionsarten laŭ Vendler:

Sube ni diskutos testojn, diagnozilojn, por la kvar Vendler-klasoj.

1.1 Situacia aspekto kaj vidpunkta aspekto.

Necesas klare distingi inter la kvar klasoj ĵus tabeligitaj (Aktionsarten) unuflanke, kaj aliflanke gramatika aspekto en sia tuta varieco. La kvar klasoj de Vendler rilatas al situacia aspekto. Ili estas ontologiaj klasoj; t.e., en la reala, eksterlingva mondo, eventoj kaj statoj ja tiel diversas, kaj lingvoj devas vole-nevole reprezenti ilin. Ili do estas “universalaj” en la senco, ke neniu lingvo povas ilin eviti. Aliaj aspektaj distingoj (perfekto-imperfekto, perfektivo-imperfektivo, momenta-daŭra, ktp) dependas de lingvoj mem kaj rilatas al vidpunkta aspekto — la maniero, laŭ kiu la parolanto elektas trakti la koncernan eventon aŭ staton.

Eblas obĵeti je la nocio de ontologiaj klasoj, sed tiu nocio ne nepre necesas. Praktike, vidpunkta aspekto kontrastas kun situacia aspekto ankaŭ jene: por priskribi vidpunktan aspekton, plej ofte necesas mencii la parolanton / skribanton. Ofte necesas mencii ankaŭ alia(j)n referencpunkto(j)n. Ekzemple la angla perfekto postulas ke la priskribata evento havu rilatecon al la nuntempo de la parolanto / skribanto. “Einstein has visited Harvard” nur uzeblus, se Einstein estus viva, do sonas strange al nuna indiĝena parolanto de la angla: ĉar Einstein mortis en 1955, necesas uzi la preteriton: “Einstein visited Harvard”.

Kontraste, priskriboj de situacia aspekto ne devas mencii la parolanton / skribanton, nek aliajn referencpunktojn. Situacia aspekto enestas la formon de la situacio mem. Alia diferenco estas ke vidpunkta aspekto pli ofte estas gramatikigita ol situacia aspekto. (Tamen en specifaj lingvoj, situacia aspekto interagas kun vidpunkta aspekto, kaj tiuj du povas ankaŭ interagi kun tenso, kiel ĉe la angla perfekto menciita en la lasta alineo; tial plena aspekta/tensa priskribo de specifa lingvo povas iĝi tre kompleksa. Sekve estas vasta konfuzo pri situacia aspekto, vidpunkta aspekto, kaj tenso, aldone al vere substancaj malsamaj analiz-manieroj.) En ĉi tiu artikolo mi diskutas nur situacian aspekton, kaj nur elemente kaj skize.

2.0 Graveco por Esperanto.

Ŝajne mankas al Esperanto-uzantoj komuna konscio pri tio, kiuj verbesprimoj estas telikaj kaj kiuj estas netelikaj. Por tio mi havas nur anekdotan evidenton: longajn lingvajn disputojn en la diskut-forumo soc.culture.esperanto kaj aliloke pri ĝuste telikeco. Estas E-istoj, eble la plimulto, por kiuj (4) estas kontraŭdiro:

(4) Roberto kuris en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Por tiuj lingvouzantoj, “kuri en la domon” estas telika; ĝi nepre signifas, ke Roberto atingis la domon. Por aliaj, (4) ne estas kontraŭdiro: “kuri en la domon” ne estas por ili telika. Kurioze, ĉu ne, ĉar fino de la ago ja estas esprimita: “en la domon”. Tamen ŝajne estas tiaj parolantoj. Por igi telika “Roberto kuris en la domon”, por tiaj lingvouzantoj, necesas plenesprimi en la verbo telikecon (“Roberto finkuris en la domon” aŭ simile); tiam (4′) estas por ili bonorde kontraŭdiro:

(4′) * Roberto finkuris en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Por tiaj lingvouzantoj, (5) eble estas tute en ordo:

(5) Roberto estis kuranta en la domon, sed falis kaj ne atingis la domon.

Eble! Kaj se jes, por tiuj parolantoj “estis kuranta en la domon” ne estas telika; sed kiom ni scias, estas ankaŭ E-uzantoj, por kiuj ankaŭ (5) estas kontraŭdiro kaj “estis kuranta en la domon” do estas telika.

Se uzi eble pli simplajn ekzemplojn, konsideru (6) kaj (7):

(6) Ŝia edzo persvadis ŝin, sed ŝi ne konvinkiĝis.

Se “persvadis ŝin” estas telika, (6) estas kontraŭdiro; alie ne. Oni rimarku, ke kontrolo pri “persvadi” en vortaroj ne multe helpas. La difino de “persvadi” en NPIV estas “instigi iun al iu ago per emocivekaj argumentoj”, difino, kiu unuavide aspektas telika; sed la unua ekzemplo estas netelika: “Longe oni persvadis lin, ke li ne edziĝu, sed vane.”

(7) Oni kuiris la viandon.

Ĉu (7) signifas, ke la viando nun estas kuirita? Difino de “kuiri” en NPIV: “Prepari manĝaĵon, elmetante ĝin al varmego, ĝis ĝi fariĝas manĝebla aŭ trinkebla” (emf. mia) — do telika; tamen unu el la ekzemploj (Zamenhofa fakte) estas netelika: “La ovoj, ju pli longe ili estas kuirataj, fariĝas des pli malmolaj.”

Memevidente, la longe diskutataj du interpretoj de “-ata/-ita” estas nur pinto de konsiderinda glacimonto (oni notu tamen, ke la problemo “-ata/-ita” apartenas al vidpunkta aspekto, ne al situacia aspekto).

Pri la etnolingvoj ĝenerale eblas diri, ke indiĝenaj parolantoj ĉiam scias, ĉu verba lokucio estas telika aŭ ne. Etnolingva (ne)telikeco estas leksika propraĵo de verbo, kiu referencas trajtojn de ties eventualaj komplementoj (ekz. specifecon de rektobjektoj). Se en Esperanto estas neniu principo aŭ regulo, por diri al ni, ĉu esperanta verblokucio estas telika aŭ ne, ni povas nur konkludi, ke ĉiu verblokucio, aŭ plej multaj verblokucioj, en Esperanto havas almenaŭ du sencojn. Sed en la sekva diskuto mi iafoje simple uzos mian propran impreson pri la telikeco de la diversaj ekzemploj. Mia celo estas nur esplori la temon.

3.0 Testoj de situacia aspekto.

Haveblas testoj, kuntekste bazitaj, de situacia aspekto. En la etnolingvoj, situacia aspekto estas konsekvenca kaj konstanta: se ekzistas kuntekstoj, kiuj pruvas la situacian aspekton de donita verbesprimo, tiu verbesprimo do havas tiun situacian aspekton ankaŭ en aliaj kuntekstoj. (Ekzistas marĝenaj esceptoj, kiuj ne devas priokupi nin.)

Statoj estas distingeblaj disde eventoj plejofte per la simpla demando, ĉu eblas uzi “-ant”:

(8a) La kato estas blanka.
(8b) * La kato estas estanta blanka.

(9a) Mi havas krajonon.
(9b) * Mi estas havanta krajonon.

(10a) Johano kredas la doktrinon.
(10b) * Johano estas kredanta la doktrinon.

Sekve la (a)-frazoj esprimas statojn, kaj “esti blanka”, “havi krajonon” kaj “kredi” estas statoj, ne eventoj.⁴ Restas distingi inter aktivecoj, plenumoj kaj atingoj. Distingi inter aktivecoj unuflanke, kaj plenumoj kaj atingoj aliflanke, estas simple: la lastaj du estas telikaj, kaj havas en si mem imanentan finon. Testoj por telikeco do apartigos aktivecojn disde la ceteraj du klasoj.

Testo per daŭrindikaj kaj templimaj esprimoj: telika verblokucio ne povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ja povas uziĝi kun templima esprimo:

(11a) Petro fermis la pordon.
(11b)* Petro fermis la pordon 10 minutojn. (daŭrindika esprimo)
(11c) Petro fermis la pordon en 10 minutoj. (templima esprimo)

(12a) Manjo konvinkis sian edzon.
(12b) * Manjo konvinkis sian edzon 10 minutojn.
(12c) Manjo konvinkis sian edzon en 10 minutoj.

(13a) Li konstatis sian eraron.
(13b) * Li konstatis sian eraron 10 minutojn.
(13c) Li konstatis sian eraron en 10 minutoj.

Kontraste (kaj inverse), netelikaj verblokucioj ja povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ne povas uziĝi kun templima esprimo:

(14a) Johano promenis en la parko.
(14b) Johano promenis en la parko 10 minutojn.
(14c) * Johano promenis en la parko en 10 minutoj.

(15a) La infanoj ludis.
(15b) La infanoj ludis duonhoron.
(15c) * La infanoj ludis en duonhoro.

(16a) Milka vartis la bebon.
(16b) Milka vartis la bebon du horojn.
(16c) * Milka vartis la bebon en du horoj.

Tiel eblas firmigi, ke “promeni en la parko”, “ludi” kaj “varti la bebon” estas netelikaj, do aktivecoj, dum “fermi la pordon”, “konvinki sian edzon” kaj “konstati sian eraron” estas telikaj, do aŭ plenumoj aŭ atingoj. Estas memevidente cetere, ke ĉiuj ekzemploj (11)-(16) estas eventoj kaj ne statoj.

Restas distingi inter plenumoj kaj atingoj. Bona testo en la kazo de E-o devus esti la permesebleco de prefiksa “fin-” (kun sia NPIV-a difino: “por esprimi la plenumitecon de la procezo”; aŭ kiel en PMEG “FIN estas ofte uzata prefiksece por montri ĝisfinecon de ago”): plenumoj, sed ne atingoj, devus akcepti tiun prefikson. Ni komencu per espereble nekontesteblaj ekzemploj:

(17a) Li trovis monujon sur la strato.
(17b) * Li fintrovis monujon sur la strato.

(18a) Mi stumblis sur stumpo.
(18b) * Mi finstumblis sur stumpo.

(19a) Tiu ludanto gajnis kvin poentojn.
(19b) * Tiu ludanto fingajnis kvin poentojn.

Sekve “trovi monujon”, “stumbli” kaj “gajni kvin poentojn” laŭ tiu testo estas atingoj, kaj ne plenumoj. Bedaŭrinde E-istoj iafoje uzas prefiksan “fin-” kun la signifo de la adverbo “fine” (“finkonvinki min”, “findecidi”) aŭ kun la signifo de “al la fino” (“finpuŝi la eldonon de la libro”). Tiaj aliaj signifoj interferas kun la uzado de prefiksa “fin-” kiel testo.

Sed eĉ kiam ni enkalkuligas la vortarajn difinojn, estas svagaj kazoj, inkluzive fakte tiujn de (11)-(13):

(20a) ? Petro finfermis la pordon.
(20b) ? Manjo finkonvinkis sian edzon.
(20c) ? Li finkonstatis sian eraron.

Ne surprizus min, se iuj E-istoj akceptus (20). Kun precize kiuj signifoj, mi ne certas.

Esploroj en la Tekstaro malkaŝas jenajn kazojn (iujn plurfoje):

fintrinki la kafon / lastan kafguton / ĝin / la lastajn gutojn
finmortigi nian landon / ilin / lin / la vunditojn / ŝin
finteksi sian vivon
finjuĝi pri mia krimo
finkonstrui la apudurbetojn / ĝin / la sukampon
finkroni la laboron
findiri tion
finfari tion / la ferocan fiagon / ŝtelon
finaŭskulti min / paroladon
finlegi la libron / la lastan novelon
finakiri la anglan
finskribi sian taskon / mian leteron
finlabori la vienan skolon
finlerni lingvon
finparoli kio okazis
finimagi mian akcepton
finaŭdi lian diraĵon
finnoti la recepton
finflustri la sonĝon
finfumi la cigaredojn
finpensi tion
finverki poeziaĵon
finstudi konstruinĝenieran fakon / medicinon / tiun mallongan novelon / mian kurson
finsidi la sesion
finkuiri jam preparitan manĝaĵon
finkolorigi la bildojn
finpuŝi la eldonon de la libro
finaranĝi la koalicion
finvenki sin
finagordi Vindozon
finkonvinki min
finefektiviĝi [la resanigado]
finplenumi la rabadon de la lando
finmueli tiun grenon
finmelki la bovinojn

Plej multaj ekzemploj kondutas kiel atendite. Aparte notindaj tamen estas “finpensi tion”, “finaŭdi lian diraĵon”, “finkroni la laboron” kiel ankaŭ “finkonvinki min” kaj eĉ “finimagi mian akcepton”, kiuj indikas aŭ ioman necertecon pri la signifo de prefiksa “fin-”, aŭ efektivajn neatenditajn signifojn de la koncernaj verboj. Ŝajne ne facilas en Esperanto la lingva distingo inter plenumoj kaj atingoj. Tion cedinte, ni resumu la procedon, kiu ofte sufiĉas por la etnolingvoj:

Ĉu eblas “-ant”? Se ne, stato. Se jes:
Ĉu telika? Se ne, aktiveco. Se jes:
Ĉu eblas “fin-”? Se jes, plenumo. Se ne, atingo.

4.0 Konkludo: kial gravas svageco? Sur nivelo plej elementa, svageco rilatas nur al asertoj — kompletaj frazoj, kiuj priskribas aŭ pretendas priskribi la realan mondon: ju pli svaga estas aserto, des pli malfacile estas scii, sub kiaj kondiĉoj ĝi estus vera aŭ malvera. Se uzi antaŭan ekzemplon, konsideru (21):

(21) Johano kuris en la domon.

Se (21) estas telika, ĝi estas vera se Johano atingis la domon; alie ĝi estas malvera. Se (21) estas netelika, ĝi estas vera se Johano atingis la domon, aŭ se Johano kuris al la domo sed ne atingis ĝin (ĉar se li ja atingis la domon, tamen estis tempoperiodo, dum kiu li estis survoja, do (21) restas vera).

Kutime oni supozas, ke kompreno de aserto p estas precize scio de la kondiĉoj, sub kiuj p estus vera. Eblas tamen alpreni la pozicion, ke la funkcio de homa lingvo ne estas priskribi la mondon (almenaŭ ekster la sciencoj). Eblas ekzemple lingvofilozofio, laŭ kiu homa lingvo simple prezentas koheran sistemon por la esprimado de pensoj. Tia lingvofilozofio sidus bone en la t. n. “kohera teorio pri vereco”. Tamen, lingva svageco estas defio ankaŭ por tia lingvofilozofio, ĉar necesas kohero, kaj lingva disdiverĝo, tia ke por unu uzantaro p iafoje havas signifon s1, kaj por alia uzantaro havas signifon s2, ne estas kohera. Se frazo esprimas penson, necesas scii, kiun penson ĝi esprimas.

Rimarku la diferencon inter la situacio ĵus priskribita, kaj simpla plursignifeco. Se frazo (aŭ vorto, lokucio, ktp) estas plursenca, ĝi estas same plursenca por ĉiuj lingvouzantoj.

Ofte esprimata kredo pri Esperanto estas, ke Esperanto posedas la samajn trajtojn, inkluzive tiujn supozeble negativajn, kiujn posedas la etnolingvoj, sed je malsama grado. Tio eblas. Kaj lingvofilozofoj jam longe agnoskas problemon pri la svageco de homaj lingvoj. Simpla senproblema aserto kiel (22) ne havas tute precizajn vereckondiĉojn:

(22) Je la 3a de junio 2009 Karlo estis en Ĉikago.

Per sinsekvo de detalaj demandoj eblas malkaŝi, ke ni ne scias la precizajn vereckondiĉojn de (22). Ĉu li estis en Ĉikago je la koncerna dato, se li flugis super la urbo en aviadilo? Se li estis tie precize noktmeze de la 2a de junio, poste foris? Se li staris sur la urbolimo sur ambaŭ piedoj, aŭ metis nur unu piedon trans la urbolimon? Ktp. Tia ludo simple montras, ke homa lingvo estas nur tiom preciza, kiom necesas por la okazo. Tamen la situacio de Esperanto estas iom speciala, se diversaj lingvouzantoj ja havas firmajn opiniojn pri la (ne)telikeco de niaj kaj similaj ekzemploj, kaj se la sola problemo estas, ke tiuj opinioj diversas.

La termino “idiolekto” apenaŭ eviteblas. Ŝajnas, ke la plej ĝusta priskribo de la stato de nia lingvo estas svageco kiel rezulto de disidiolektiĝo, ŝajne neevitebla rezulto de la “diaspora” naturo de nia uzantaro, kune kun malesto de detala aŭtoritata normaro.

PIEDNOTOJ:

[Reen al la teksto] ¹ Metafiziko Θ6, 1048b, 18-36.
[Reen al la teksto] ² Verblokucio estas verbo kun sia komplemento: “legis la libron”; “sidi sur la seĝo”.
[Reen al la teksto] ³ En antaŭaj verkoj mi uzadis “telea / netelea”, sed Cyril Brosch en sia malneta Lingvoscienca Vortaro (LiVo) (ĉu rete havebla?) preferas “telika / netelika”, kio preferindas, ĉar jam uziĝas “tele-” kun alia signifo.
Ĉar Aktionsarten estas ontologiaj kategorioj, esprimoj miaj kiel “estas telika” k. s. vere estas mallongigoj de “priskribas telikan situacion” k. s.
[Reen al la teksto] ⁴ Oni konsideru nur ĉeffrazojn; en subfrazoj kaj lokucioj, kiuj simple aldonas informon al la ĉeffrazo, eblas “-ant” kun stataj verboj: “La knabo, kredante la reklamon, aĉetis la senvaloraĵon.” “Ofertu ĝin al iu ajn havanta la monon.”

REFERENCOJ:

Brosch, Cyril. Lingvoscienca vortaro, malneto, s.l., s.j. (LiVo).

Kenny, Anthony. 1963. Action, Emotion and Will. Londono & NovJorko: Routledge & Kegan Paul.

NPIV-2002 = La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, Ĝenerala Gvidanto Michel Duc Goninaz. Parizo : Sennacieca Asocio Tutmonda, 2002.

PMEG = Plena manlibro de esperanta gramatiko de Bertilo Wennergren. ELNA, 2005. Versio 14.1 (de la 8a de Marto 2008) rete uzebla ĉe http://bertilow.com/pmeg/index.html.

Ryle, Gilbert, 1949. The Concept of Mind. Londono & NovJorko: Hutchinson’s University Library.

Tekstaro = Tekstaro de Esperanto (http://bertilow.com/tekstaro/index.html), projekto iniciatita kaj financata de “Esperantic Studies Foundation”. Nun plibonigita per pli da serĉrapido kaj pluraj kuntekstesploraj rafinaĵoj.

Vendler, Zeno, 1967. “Verbs and times”. Philosophical Review 56:143-160.

Pro tiaj kialoj eble pli konvinka estas argumento bazita sur gramatika kategorio — ĉi-kaze la verba kategorio (ne)transitiveco.

Multaj simplaj verboj estas transitivaj: ‘filtri’, ‘ŝovi’, ‘ĝeni’, ‘generi’, ‘ĵeti’. Multaj estas netransitivaj: ‘babili’, ‘ĝemi’, ’stari’, ‘esti’, ‘halti’. En NPIV-2002 iuj verboj markiĝas jen transitivaj, jen netransitivaj: ‘zumi’, ‘eskapi’, ‘fiŝi’, ‘afekti’, ‘paroli’, ‘nebuli’, ‘ludi’ k. s. (Fakte eĉ pli oftus tiaj kazoj, se la PV-oj estus pli konsekvence detaligitaj: kp. ‘odori’, ‘opinii’, ‘palpi’ k. s.) Ĉar ĉiu simpla verbo konsistas el nur radiko kaj verbfinaĵo, ni rajtas supozi, ke verbradikoj estas markitaj je (ne)transitiveco. Sekve (ne)transitiveco estas gramatika kategorio de Esperantaj verbradikoj. Estante gramatika kategorio, (ne)transitiveco havas efikojn aliloke en la frazo, viz. transitiveco akuzativigas rektobjekton: “La viro batis la hundon/*hundo.”

Sed la kategorio (ne)transitiveco estas submorfema; t.e., ne ekzistas specifa aperta morfemo, kiu indikas (ne)transitivecon. (La finaĵoj ‘-ig’ kaj ‘-iĝ’ ja tion esprimas, sed nur kombine kun aliaj signifoj.) Sekvante la kutiman konvencion, ni reprezentu (ne)transitivecon per abstraktaj markoj: ‘filtri’ < + tr>; ‘babili’ < - tr>; eble (se oni agnoskas duoblan kategoriecon) ‘zumi’ < ± tr>, ktp.

Ĝis tiu punkto tute bone; radikoj portas la markojn. Kiel kutime krucaj ekzemploj troveblas en samaj aŭ similaj semantikaj kampoj: ’sufoki’ < + tr>; ‘droni’ < - tr>. Rektobjekto de verbo, kies radiko portas la markon < + tr>, alprenas la akuzativan finaĵon ‘-n’; ktp. (Ne necesas ĉi tie diskuti la aliajn funkciojn de la finaĵo ‘-n’.)

Tamen estas vortoj, kies radikoj ne estas markitaj je (ne)transitiveco, tamen kondutas transitive aŭ netransitive. Plue, neniu alia morfemo de tiaj vortoj portas la koncernan markon: ekzemple ‘postkuri’ estas transitiva, sed nek ‘post-’ nek ‘kur-’ portas la markon < + tr>. Fakte, ‘kuri’ portas la markon < - tr>:

(1a) Li *kuris/postkuris la ŝteliston.

(1b) *Li kuris post la ŝteliston. (kie ‘-n’ estas akuzativa)

Inter similaj ekzemploj estas ekz. ‘preterkuri’, ‘antaŭiri’, ‘ĉirkaŭiri’, ‘eniri’ ‘perlabori’, ‘ellabori’. Ne eblas argumenti, ke ĉiuj derivaĵoj de tiuj verboj (‘kuri’, ‘iri’ kaj similaj moviĝaj verboj) estas defaŭlte transitivaj, ĉar ‘deiri’, ‘antaŭeniri’ k. s. estas netransitivaj.

En kazoj kiel ‘postkuri’ la marko de ‘kuri’ fakte konfliktas kun pli alta marko: ni ekhavas aŭ (2) aŭ (3), depende de nia decido atribui (ne)transitivecon al radikaloj (kiel en (2)) aŭ al vortoj (kiel en (3)):

(2)


(3)

Ĉiaokaze, la kategorio de la plej alta nodo prenas prioritaton.

Evidento, ke ni atribuu (ne)transitivecon al tutaj verboj (kiel en (3)) kaj ne al radikaloj (kiel en (2)) troveblas en tio, ke estas verboj, kiuj eĉ ne enhavas verbradik(al)ojn (‘perforti’, ‘tranokti’, k. s.), kiuj tamen estas transitivaj aŭ netransitivaj.

Fine, verboj kreitaj per la sufikso ‘-um’ estas jen transitivaj, jen netransitivaj. Plej multaj, eble, estas transitivaj: ‘plenumi’, ‘butonumi’, ‘mastrumi’, ’sapumi’, ‘gustumi’, ‘ventumi’, ‘ŝtiparumi’, ‘ŝtonumi’, ‘bronzumi’, ‘aerumi’, ‘krucumi’, ‘foliumi’ k. s. Sed ankaŭ estas netransitivaj ekzemploj: ‘malvarmumi’, ‘palpebrumi’, ‘retumi’, ‘esperantumi’, ‘datumi’, ‘turistumi’ k. s. Rimarku, ke multaj tiaj ekzemploj apartenas samtempe al la kategorio, kiu ne enhavas verbon, ĉar ‘-um’ egale bone povas krei substantivojn: ‘ĉarumo’, ‘kalkanumo’, k. s.

Sekvas, ke la Esperanta vorto, aŭ almenaŭ la Esperanta radikalo, estas unuo, ĉar gramatika kategorio — (ne)transitiveco — devas esti atribuata al ĝi. Tute ne gravas, ĉu ni uzas aŭ ne uzas la konvencion de la abstrakta marko: tute neformale eblas demandi: kio estas transitiva en ‘postkuri’? Nur eblas respondi: la tuta vorto.

La fakto, ke transitiveco estas propraĵo de la tuta vorto, klarigas kial ni neniam akuzativigas objekton ene de vorto, eĉ kiam la vorto enhavas verbon normale transitivan:

(4a) ĉioscia, diotima, okul(o)frapa, cel(o)trafa, akvorezista

(4b) *ĉionscia, *diontima, *okulonfrapa, *celontrafa, *akvonrezista

Sekve eblas supozi, ke (2) kaj (3) supre ne taŭgas: (ne)transitiveco simple ne estas markata sur nodo pli suba ol tiu de la tuta vorto aŭ la tuta radikalo. Ni supozu do anstataŭe (2′) aŭ (3′):

(2′)


(3′)


Sekve en la strukturo de ekzemple ‘akvorezista’, simple ne ekzistas marko sur la verbo, do estas nenio por akuzativigi la objekton ‘akvo’:

(4)


Ĉar (ne)transitiveco ne estas adjektiva kategorio, nek la adjektivo kiel tuto, nek la radikalo, ĉi-kaze portas markon.

(La nodonomojn, ktp, en miaj strukturoj oni ne prenu serioze: plene ellaborita priskriba kadro por E-o kompreneble ankoraŭ ne ekzistas.)

Michel Duc Goninaz aperigis artikolon en la aktuala Ondo, “Manĝi marmeladon sur fotelo ne estas facile, aŭ: pri kelkaj problemoj de semantika strukturado”, en kiu li interalie argumentas (se mi ĝuste komprenas), ke pro tio, ke E-vortoj apartenantaj al la sama semantika kampo povas havi (kiel en aliaj lingvoj) arbitrajn strukturojn, ne necesas speciala pledo, surbaze de paroj kiel “broso/kombilo” k.c., por radikaj kategorioj. Laŭ Goninaz, la gurdata paro “broso/kombilo” (ekzemple) ne estas pli problemstariga, ol ekzemple “salono/kuirejo”, “emerito/pensiulo”, k.s. Mi provos montri, ke sen la hipotezo pri radika kategorieco (aŭ similfunkcia ekvivalento), ni maltrafus signifan ĝeneraligon pri la esperanta lingvo: multaj faktoj, kiujn eblas ekspliki per tiu unusola hipotezo, sen ĝi estus hazardaj kaj seninterrilataj fenomenoj.

Kompreneble estus eraro supozi, ke estas la gurdataj paroj, kiuj levas la demandon pri radika kategorieco. La gurdataj paroj estas nur krucaj datenoj: oni elektas parojn el la samaj semantikaj kampoj por montri, ke (pace Wennergren) ne eblas atribui ilian malsaman gramatikan konduton al semantika diferenco inter la radikoj. Ŝajnas al mi, ke la fenomenoj, kiuj generas la gurdatajn parojn, trapenetras la tutan lingvon.

Ekzemple: kiam oni lernas la radikon “virg-” necesas lerni ankaŭ, ke “virgo” ne signifas homon, sed (se entute ion) staton. La radiko kondutas adjektive (aŭ egale direble, la bazformo estas “virga”), kaj la homo estas “virgul(in)o”. Sciante, ke ‘virg-’ estas baze adjektiva, ni ne konsideras hazardo tion, ke “virgeco” ne signifas la staton nur de virgulino, sed la staton de ia ajn virga estaĵo, inkl. viron, virbeston, aŭ (metafore) strandon aŭ arbaron. Alivorte: radika kategorieco samtempe klarigas plurajn fenomenojn; ĝi konformas al la principo de priskriba ekonomio — valida (kaj elementa) principo, kiu gvidas al signifaj ĝeneraligoj, sen kiuj ne eblas scienco.

Simile, se oni hipotezas, ke ‘komb-’ estas verba radiko, oni samtempe eksplikas plurajn fenomenojn, kies koincido alie estus tute hazarda:

(i) ke la signifo de ‘kombo’ estas aga kaj ne substantiva;
(ii) ke ‘kombisto’ signifas friziston kaj ne entrepreniston, kiu fabrikas kombilojn;
(iii) ke ‘kombiĝi’ signifas ŝanĝiĝon de stato kaj ne aliiĝon al nova objekto;
(iv) ke ‘kombe’ priskribas manieron kaj ne ilon;
(v) ke ‘ekkombo’ estas ebla E-vorto (kaj enestas vortarojn);
…

La sama hipotezo pri radika kategorieco klarigas la semantikan valoron de “brosilo” se ĝi sporade uziĝus: ilo por brosi, kiu ne estas broso. La samo validas pri kreaĵoj kiel “salonejo”, “advokatisto”, “emeritulo” kaj la ceteraj. Ja eblus krei teorian mekanismon de blokado, laŭ kiu “salonejo” ne uziĝas, ĉar ekzistas jam vorto kun la dezirata signifo, nome “salono” — la ekzisto de “salono” blokus la kreon de “salonejo”. (Kompreneble tio devigus nin al vortbazita teorio, ĉar necesus teoria leksiko de vortoj, mekanismo de leksemiĝo kun perdo de skemeco, ktp.) Sed blokado en E-o estus laŭ mi dubinda strategio: ĝi signifus, ke nekutimaj vortoj kiel “salonejo” simple ne eblas. Laŭ mia kompreno pri la spirito de E-a morfologio, ĉio eblas (pli-malpli), kio povas havi sencon. (Lastatempe mi renkontis vorton, kiun mi neniam atendis trovi en E-o: “njo-knabo” — kun vortokomenca /nj/ (koŝmaro por E-fonologoj?!) Laŭ mi estas nesaĝe iam eldiri, ke io ne eblas en E-o.)

Ni konsideru ankaŭ, ke ni jam agnoskas submorfeman kategorion, nome la (ne)transitivecon de verbradikoj, kion ne kovras la argumento de Goninaz. Tiurilate la gurdata paro estas “droni/sufoki”. Sed ne estas tiu paro, kiu postulas kategoriecon de la radiko, sed la ĝenerala konduto de ‘dron-’. La hipotezo, ke ‘dron-’ estas en si mem netransitiva, klarigas samtempe la signifojn de “droniĝi”, “dronigi”, “dronema”, “dronimuna”, “droninto” — fakte de ĉiuj vortoj konstruataj per tiu radiko, inkluzive tute novajn kreaĵojn.

Sume, la hipotezo pri radika kategorieco en E-o laŭ mi ne rezultas nur de la kutima manko de sistema strukturado de vortoj, trovebla en multegaj lingvoj, sed konsistigas validan signifan ĝeneraligon pri la lingvo.

Depost la apero de la recenzo de PMEG aŭtorita de Alen Kris en Ondo de Esperanto, “Amaraj provoj” (2006: 11(145)) ŝajne kreskis ioma interkonsento, ke la precipa obĵeto de Kris estis la PMEG-a forlaso de “normalaj” gramatikaj terminoj (Kris plej ofte nomas ilin “klasikaj” terminoj), supozeble konataj al ĉiu klerulo, kaj anstataŭe kreas siajn proprajn gramatikajn terminojn. (Vidu ĉi-revue “La gramatikaj terminoj en PMEG” de Bertilo Wennergren.)

Jen parta listo de la PMEG-aj terminoj, sekvataj de la terminoj, kiujn laŭ sia recenzo preferus Kris:

rolvorteto → prepozicio
frazo → propozicio
nombra vorteto → numeralo
ĉefverbo → predikato
priskribo → epiteto
perverba priskribo → predikativo
alvoko → vokativo
O-vorto → substantivo
A-vorto → adjektivo
E-vorto → adverbo
rekta priskribo → suplemento, epiteto
unu-nombro → singularo
multe-nombro → pluralo
rolvortaĵo → adverbo kun prepozicio
frazenkonkukilo → subjunkcio
frazeto → vorta grupo

El tiu listo ŝajnas (kvankam ne tute evidentas), ke la de Kris preferataj terminoj estas simple tio, kio nomiĝas en la lingvistika literaturo “tradicia gramatiko” (de nun pro konveno “TG”).

Danke al la tutviva historia laboro de mia kolego, W. Keith Percival, eblas al mi diri ion definitivan pri TG. TG estas familio de lingvistikaj teorioj atestataj en gramatikaj libroj verkitaj antaŭ la disvolviĝo de la lingvoscienco. Ĝi daŭras eĉ nuntempe. Anglalingvaj ekzemploj inkludas la latinan gramatikon de Allen & Greenough (1931) kaj la grekan gramatikon de H. W. Smyth (1916). Tiuj du gramatikoj ankoraŭ haveblas kaj konsulteblas, se oni volas vidi, kia estis TG en ties pura formo.

TG ne konsistigis unu koheran korpuson de terminoj. Ĉiu lingva komunumo emis evolui ĝis certa grado sian propran “tradician gramatikon”. Ekzemple tio, kion oni en la angla TG nomas “rektobjekto”, en la hispana TG nomiĝas “rekta komplemento”. Tio, kio en la franca TG nomiĝas “pronomaj verboj”, en la angla TG nomiĝas “refleksivaj verboj”. “Substantivo” pli-malpli malaperis el la anglalingva tradicio; ni diras kutime noun (de la franca nom, ‘nomo’). Ktp.

Aldone al manko de plene normigitaj terminoj, estas substanca diferenco inter TG kaj nuntempaj aliroj. TG estis sinteza: frazo estis nur kombino de vortoj; frazoj mem ne estis analizataj en frazopartojn. La distranĉado de frazoj en komponantajn partojn apartenas al tute alia tradicio, immediate constituent analysis (analizado en senperajn komponantojn). Alivorte, frazoj konsistis rekte el vortoj, ne el frazopartoj. Estis kelkaj esceptoj, sed la nuntempa kutimo, komenci ĉe la frazo kaj sisteme distranĉi ĝin (principe ĉiam binare) en pli kaj pli malgrandajn partojn, fine alvenante la vorton, ŝuldiĝas al IC-analysis, ne al TG. Kaj IC-analysis jam estas lingvistiko.

Sekve se PMEG estus uzinta TG ĝi ne povus plene diskuti la sintaksajn konstruojn, kiujn ĝi diskutas. Skribas Percival (1976):

“En frazo kiel la latina vir fortis patienter fert “kuraĝa viro suferas pacience” la subjekto estas la vorto vir ‘viro,’ ne la frazoparto vir fortis “kuraĝa viro”, kaj la predikato estis fert ’suferas,’ ne patienter fert ’suferas pacience’.” (trad. mia – KM)

TG kaj IC-analysis kondukas al malsamaj analizoj de la sama konstruo. Konsideru ekzemple

tre malvarma biero

Laŭ TG oni agnoskis, ke ‘malvarma’ modifas ‘biero’:

Kaj laŭ TG oni agnoskis, ke ‘tre’ modifas ‘malvarma’:

‘Malvarma’ do estis lokuso de du samspecaj rilatoj, unu kun ‘biero’ kaj alia kun ‘tre’. Laŭ IC-analysis ‘malvarma’ tute ne rilatas senpere al ‘biero’:

Videblas, ke IC-analysis enkondukis la ideon de sintaksa hierarkio, kiu mankis en TG. Laŭ Percival, la origino de IC-analysis estis la monumenta Völkerpsychologie de Wilhelm Wundt (1900).

Ne eblas scii precize kiun terminaron Kris preferus, sed supozeble li ne serioze preferus TG, ne nur pro tio, ke TG ne atentis (krom sporade) sintaksajn strukturojn (do ne ellaboris terminaron por tiuj strukturoj), sed ankaŭ pro tio, ke ĝi ne konsistigis unusolan terminaron. Aliflanke, estas tre dezirinde priskribi laŭeble ĉiujn lingvojn per la sama terminaro; tiupunkte mi ne tute akordas kun tiuj, kiuj — kvazaŭ en la frua usona antropologia tradicio — rekomendas priskribi ĉiun lingvon laŭ ties propraj terminoj. Ĉiuj veraj sciencoj finfine sukcesas trapasi periodon de terminologia sennormeco.

Fine mi sugestu, ke la precipa plendo de Kris pri PMEG ne estas ĝia terminaro, sed ĝia intermiksado de semantikaj kaj gramatikaj nocioj. Preskaŭ ĉiu praktika gramatiko faras tion (sen drastaj rezultoj por la lingvolernanto, kiom mi povas vidi), pro la tre bona kialo, ke sisteme fari tiun distingon kreus, ne praktikan gramatikon, sed teorian referaĵon.
_____________________________________________________________________________
Percival, Keith, 1976. “On the Historical Source of Immediate-Constituent Analysis”, en James D. McCawley, red., Syntax and Semantics vol. 7 (Nov-Jorko: Academic Press) Pp. 229-242. Rete havebla, kun ĝisdatigoj, ĉi tie.

La fama usona lingvisto Benjamin Lee Whorf, en referaĵo publikigita post lia morto (Whorf 1945), priskribis interalie lingvajn signojn, kiujn li nomis moduli. Pro konveno, kaj ankaŭ pro certa grado de signifa taŭgeco, ni uzu “moduloj”.

Modulo estas libere elektebla gramatika kategorio: ĝi ĉeestas aŭ ne ĉeestas laŭplaĉe. Modulo kutime havas markilon aŭ markilojn, kiu(j) signas ĝin. Kazaj, tensaj, aspektaj kategorioj en bonekonataj eŭropaj lingvoj estas moduloj; eblas marki ekzemple nominativan kazon aŭ futuran tenson ĉe ĉiuj radikoj aŭ radikaloj de specifa klaso.

Moduloj kontrastas kun fiksitaj klasoj: substantivoj, verboj, adjektivoj. En la bonekonataj eŭropaj lingvoj, substantivoj kaj verboj (almenaŭ tiuj du) estas fiksitaj klasoj: vorto aŭ estas substantivo aŭ verbo, aŭ ne. Moduloj en tiaj lingvoj uziĝas por — kiel dirite — kazoj, tensoj, aspektoj kaj simile. La hispana vorto amo, “mi amas”, estas verbo, kaj ĝi portas sufikson ‘-o’, kiu estas markilo de la moduloj “unua persono, singulara nombro, prezenca tenso, indikativa modo”. Ktp.

Sed estas lingvoj, en kiuj substantiveco kaj verbeco (principe ankaŭ adjektiveco) estas ne fiksitaj klasoj, sed moduloj: ekzistas en tiaj lingvoj substantivigado kaj verbigado de radikoj kaj radikaloj, kiuj en si mem estas nek substantivaj nek verbaj, sed nudaj leksemoj. Inter tiaj etnolingvoj (kiuj ŝajne ne tre oftas en la mondo) Whorf menciis la kalifornian indiĝenan lingvon Yana, “ekzotan” lingvon, kiu ne plu ekzistas. Sed li menciis ankaŭ la semidajn lingvojn, en kiuj vokal-konsonantaj sinsekvoj, aŭ ŝablonoj, estas la markiloj: ekzemple en la hebrea, “e-e” estas unu el la markiloj de substantiveco; kaj “a:-a” estas unu el la markiloj de verbeco. La radiko mem estas tute abstrakta. Ni do trovas ekzemple berek ‘genuo’, ba:rak ‘li genuiĝis’, radiko BRK; kaj regel ‘piedo’, ra:gal ‘li iris piede’, radiko RGL.[1] Ktp.

Sed ne necesas atesto de amerikaj aŭ semidaj lingvoj por ilustri tiajn modulojn. La angla havas grandan klason de elementoj, kiuj servas substantive kaj verbe laŭplaĉe: head, hand, stand, walk, exchange, sight, skin, weave, dog, surrender, massage… Sed en la angla ankaŭ estas grandaj klasoj de verboj kaj substantivoj, kiuj ĉiam estas verboj kaj substantivoj: reduce, survive, undertake, perplex, magnify, reciprocate; instrument, elephant, longevity, altruism…. La angla do, kvankam tre nekutima inter eŭropaj lingvoj, ne estas pura tipo.

Ŝajne en neniu tia lingvo, eĉ ne Yana, eblas uzi la substantivigajn kaj verbigajn modulojn kun ĉiuj radikaj elementoj. Iuj kunmetoj simple ne utilus aŭ estus sensencaj. Sed la arabaj lingvoj estas valora minejo kaj tre multaj eblecoj realiĝas.

Ni venu al Esperanto. Niaj ‘-o’, ‘-i’, ‘-a’ estas, evidente, moduloj; ili markas substantivecon kaj verbecon, kiel en Yana, la semidaj, kaj aliaj tiaj lingvoj. (Adjektiveco estas relative malofta kategorio en lingvoj, sed principe ĝi funkcius same.) Oni atendus do, ke esperantaj radikoj estus, kiel en Yana, kaj kiel la semidaj radikoj BRK, RGL, nur nudaj leksemoj.

Sed esperantaj radikoj ne kondutas tiel. Kontraŭ la intuicioj/preferoj de multaj E-istoj, aparte tiuj, kiuj emas flirtigi la supozatan “neeŭropecon” de Esperanto, niaj radikoj aŭ havas gramatikan karakteron (kaj transitivecon) en si mem, aŭ kunportas abstraktajn, eventuale “forfalontajn” ‘-o’, ‘-i’, ‘-a’, depende de la analizanto. (Vidu Lindstedt 1982-3, kiu diskutas, iom sardone, la opciojn.) La oftaj diskutoj pri ‘bros-’ kaj ‘komb-’, pri ‘dron-’ kaj ’sufok-’, kaj pri ‘dand-’ kaj ‘elegant-’ ne necesas resumiĝi ĉi tie. [2] Niaj radikoj simple ne kondutas kiel nudaj leksemoj.

Certe la kialo estas historia, kaj rezultas de la miksa origino de nia lingvo. Kvankam nia (teoria) morfologio venis el la kapo de Zamenhof apriore, niaj radikoj venis de jam ekzistantaj eŭropaj lingvoj, aposteriore. Kiam oni prenis ‘bros-’ en Esperanton, oni prenis substantivan radikon; kiam oni prenis ‘komb-’, oni prenis verban radikon. Alivorte nia lingvo prenis brosse kaj ne brosser el la franca, la verban comb kaj ne la substantivan comb el la angla, ktp. Povintus esti alie! sed ne estis. Gramatikaj karakteroj, samkiel transitiveco, envenis kun la radikoj.

Kial Esperanto ne prenis nudajn leksemojn? Ĉar nudaj leksemoj ne ekzistis en la fontlingvoj. Se Esperanto estintus tute apriora, estus nenia malfacilaĵo. Sed ekde la komenco estis konflikto inter la morfologia teorio kaj la fontlingvoj — konflikto, kiun ŝajne neniu konstatis. La problemo pri Esperanto do simple estas, ke la radikoj supozeble estis kategorie nudaj sed venis el lingvoj, en kiuj ili ne estis kategorie nudaj.

Nuntempe oni provas ŝovi la problemon de gramatiko al semantiko: oni parolas ne pri ekzemple “verba radiko” sed pri “aga signifo”; “substantiva radiko” fariĝas “neaga signifo” aŭ “aĵa signifo”. Tio misas pro du kialoj:

(i) Ĝi malatentas la kazojn, kie lingvoj efektive havas nudajn leksemojn. Ĉu eblus paroli pri aga aŭ aĵa signifo de semida radiko kiel BRK aŭ RGL? Ne. Tiuj radikoj eĉ ne havas sendependan ekziston. Ilia “signifo” pure latentas, realigata de la aro de signifoj, kiujn ili alprenas, kiam oni aldonas vokal-konsonantajn ŝablonojn kiel “e-e” kaj “a:-a”. Sekve se ni atribuas tiajn “signifojn” al esperantaj radikoj, ni jam cedas, ke ili ne estas nudaj leksemoj.

(ii) Ĝi malatentas la fakton, ke en ĉiuj lingvoj, substantiveco, verbeco kaj adjektiveco estas pure sintaksaj nocioj, kaj nur nebule rilatas al semantiko. Koncepto esprimata en unu lingvo per substantivo, esprimiĝas per verbo en alia. Oni decidas ĉu X estas substantivo aŭ verbo en lingvo L per ekzameno de precipe la sintaksa konduto de X en L: la semantika enhavo de X kutime tute ne rolas. (Se eble, en specifa lingvo, oni uzas ankaŭ morfologian konduton kiel evidenton.)

La plej frapa ekzemplo, kiun mi ĝis nun trafis, de problemoj rezulte de la semantika aliro, estas la nomoj de ludoj: teniso, futbalo, k.s. En unu senco ili estas aĵoj (futbalo konsistas el la reguloj de futbalo). En alia senco ili estas agoj (oni faras ion). Tre rapide oni dronas en filozofio: ĉu ne futbalo restus futbalo en tiu momento, kiam hazarde neniu en la mondo ludus futbalon? Aliflanke ĉu futbalo restus futbalo se nur la reguloj ekzistus, kaj neniu iam ajn ludus ĝin? Ktp. Estus arbitre nomi ties signifon baze aga aŭ aĵa.

Laŭ mi solveblas la problemo nur per vortbazita teorio, en kiu radikoj ne rolus krom historie, kaj kiu agnoskus derivadon de iuj vortoj de aliaj vortoj, kiel en la etnolingvoj (vidu Lindstedt 1982-3). Ke niaj vortaroj jam organiziĝas tiel, ne estas surprizo! Sed sur la teoria nivelo, ni restas ankoraŭ en la stringo de granda skizofrenio.

[1] Samkiel Whorf, mi ignoras certajn faktojn pri la hebreaj konsonantoj.

[2] Detalaj diskutoj pri la problemo troviĝas interalie en Grimley-Evans 1997 kaj Miner 2005.

Grimley-Evans, Edmundo, 1997: “Vortfarado”, La Brita Esperantisto (marto-aprilo, pp 57-59).

Lindstedt, Jouko, 1982-3. “Recenza eseo [pri Kalman Kalocsay & Gaston Waringhien, Plena Analiza Gramatiko de Esperanto. Roterdamo, 1980: Universala Esperanto-Asocio]“. Planlingvistiko 1 (1982), pĝ. 10-18; 3 (1982), pĝ. 13-19; 6 (1983), pĝ. 7-14. Rete ĉe http://www.helsinki.fi/~jslindst/pag_rec.html.

Miner, Ken, 2005. “Recenza artikolo pri Studoj pri Esperanto“.

Whorf, Benjamin Lee, 1945: “Grammatical Categories” Language 21:1, No. 1, pp 1-11

Mi esploris konstruojn de la tri tipoj (1)-(3).

(1) Mi vidis la knabon kuri.

(2) Mi vidis la knabon kuranta.

(3) Mi vidis la knabon kurantan.

Subkonstruoj kiel [la knabon kuri] kaj [la knabon kuranta] kutime nomiĝas en la anglalingva lingvistika literaturo (kaj nuntempe eĉ iafoje en pedagogiaj verkoj) “verbhavaj malgrandaj subfrazoj” (verbal small clauses). La subkonstruo [la knabon kurantan] aliflanke estas nur normala substantiva lokucio en la akuzativa kazo.

Mi provos montri, ke kvankam (1) verŝajne malsamas laŭ sia signifo ol la aliaj du konstruoj (2) kaj (3), (2) kaj (3) mem inter si montras neniun detekteblan diferencon, kiam la ĉefverbo estas percepta verbo (kiel ‘vidi’). Sekve de ĉi tiu lasta trovo, adjektivaj participoj en tiaj frazoj ne kondutas kiel ordinaraj adjektivoj; ĉar se ni anstataŭigas (2) kaj (3) per respektive (2′) kaj (3′), la du ja malsame signifas kaj kondutas tiel, kiel ni atendas surbaze de PMEG:

(2′) Mi vidis la knabon granda.

(3′) Mi vidis la knabon grandan.

T.e., en (2′), la stato de la knabo iel “dependas de la ĉefverba ago” (eble la parolanto uzis binoklon), dum en (3′), la knabo simple estis granda, kiam la parolanto vidis lin.

1.0 PMEG.

Laŭ PMEG (27.3.3. I-verboj kun alia subjekto [ol tiu de la ĉefverbo - KM]), (1) kaj (2) estas samsignifaj — tion ni konkludas el la ekzemploj kaj parafrazoj donataj de Wennergren (“Mi vidis la knabon kuri” = “Mi vidis la knabon kuranta.”). Kaj aliloke (25.1.2. Perverba priskribo de objekto) estas forte implicate, ke (2) kaj (3) malsame signifas: frazo de la tipo (2) (“Mi vidis miajn amikojn forirantaj per trajno”) estas ekzemplo de perverba priskribo de objekto, samkiel (4):

(4) Li farbis la domon ruĝa.

Frazo (4) ja nepre havas alian signifon ol (5):

(5) Li farbis la domon ruĝan.

Estas vere ke (2) kaj (3) malsamas ol resp. (4) kaj (5): en ĉi lastaj, temas ne pri participo sed pri simpla adjektivo. Sed en 25.1.2 PMEG donas ekzemplojn (6) kaj (7) en la sama ekzemplaro, por ilustri perverban priskribon de objekto, kiam la priskriba vorto havas N-finaĵon:

(6) Ofte en vespero ŝi vidadis lin forveturantan sub la sonoj de muziko.

(7) Li pentras ŝin nudan.

Mi supozas do, ke en la kadro de PMEG ne gravas ĉu la modifilo estas adjektiva, ĉu participa, en tiaj konstruoj.

En la kazo de perverba priskribo de objekto, la stato de la objekto iamaniere “dependas de la ĉefverba ago” (ibidem). Sekve (2) signifu proksimume “Mi vidis, ke jen la knabo estas kuranta”, dum (3) signifu proksimume “Mi vidis la knabon, dum li estis kuranta.”

Laŭ PMEG do, ŝajne (1) kaj (2) samsignifas, kaj ambaŭ malsame signifas ol (3). Tamen mi argumentos, ke (1) kaj (2) verŝajne ne samsignifas, dum (2) kaj (3) samsignifas — aŭ, se (2) kaj (3) malsame signifas, mi ne kapablas malkovri la diferencon. Se mi pravas, participoj kondutas eĉ pli alie ol adjektivoj, ol mi pretendis en mia “Kial participoj ne povas esti ordinaraj adjektivoj” (en mia retpaĝo).

Unue ni konsideru frazojn kiel (2) kaj (3).

2.0 Ekzemploj de frazoj kiel (2) kaj (3).

Enketante per la Tekstaro iom pli ol 100 ekzemplojn, mi trovis nenian sisteman diferencon inter la signifoj de frazoj kiel (2) (kun ‘-anta’) kaj la signifoj de frazoj kiel (3) (kun ‘-antan’). Rimarku, ke mi elektis ekzemplojn, en kiuj la ĉefverbo estas ĉiam ‘vidi’ aŭ ‘aŭdi’.

2.1 Ĉefverbo ‘vidi’

‘kuranta’ / ‘kurantan’:

• Subite ili ekvidis leporon, trakuranta la kampon (Fratoj Grimm – Elektitaj Fabeloj)
• oni subite vidis ŝin kuretanta tra la kampoj (Homoj sur la Tero)
• mi vidos Oreston kuranta laŭ la strato (La Ŝtona Urbo)

• oni vidis homon, forkurantan sur ĉevalo (La Faraono)
• ekvidis sian filon kuradantan kvazaŭ frenezulo (Kastelo de Prelongo)
• vidis viron kurantan por atingi tramon (La Ondo de Esperanto)

‘falanta’ / ‘falantan’:

• Mi vidis Satanon falanta de la ĉielo (Nova Testamento)

• Purun Bhagat vidis aglon falantan tra la senfundaĵo (Internacia krestomatio)
• ŝi vidis ĝin disiĝantan kaj falantan en la ĝardenon (Kastelo de Prelongo)

‘havanta’ / ‘havantan’:

• karnon kaj ostojn, kiel vi vidas min havanta (Nova Testamento)

• li revidis Klotildon, havantan sur siaj lipoj la pasian rideton… (Ĉu Li?)
• vidis knabon, havantan la aĝon de ĉirkaŭ sep jaroj (Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto)

‘iranta’ / ‘irantan’:

• vi vidis lin iranta en la ĉielon (Nova Testamento)
• li vidas ŝin iranta trans la korteton (Al Torento)
• ili vidis Ursuson eliranta el la pordego (Quo Vadis? – Unua Parto)
• Li vere vidis la ligon ŝteliranta al la rivero (Quo Vadis? – Unua Parto)
• oni povis vidi lin eniranta la pordegon (La majstro kaj Margarita, fragmentoj)

• la servistoj de Sara vidis la princon, enirantan nokte en ŝian domon (La Faraono)
• ŝi vidis Viktoron antaŭirantan la paroĥestron (Kastelo de Prelongo)
• li vidis lin elirantan kun lia fiŝkaptilaro (Kastelo de Prelongo)
• li vidus min forirantan nun (Kastelo de Prelongo)
• ŝi vidis infanon enirantan en la vivon (Kastelo de Prelongo)
• vidis ŝin enirantan kaj fermantan la pordon (Kastelo de Prelongo)
• Fernando vidis Klozelon enirantan en lian ĉelon (Ĉu Li?)
• ne vidas min enirantan (Ĉu Li?)
• vidis viron, irantan el la urbo (Malnova Testamento)
• vidis Davidon, elirantan kontraŭ la Filiŝton (Malnova Testamento)
• vidis lin piedirantan kaj laŭdantan Dion (Nova Testamento)
• mi vidis beston suprenirantan el la maro (Nova Testamento)

‘pendanta’ / ‘pendantan’:

• kiel vi ĝin vidos nun pendanta de tiu ĉi anteno (Don Kiĥoto de la Manĉo en Barcelono)

• vidis la beston pendantan de lia mano (Nova Testamento)

‘venanta’ (‘venantan’ ne troviĝis):

• mi vidis vin venanta en nian magazenon (Marta)
• La sekvantan tagon li vidis Jesuon venanta al li (Nova Testamento)
• Jesuo vidis Natanaelon venanta al li (Nova Testamento)
• ekvidas la lupon venanta (Nova Testamento)

‘veturanta’ (‘veturantan’ ne troviĝis):

• Marta ekvidis droŝkon, veturanta en la kontraŭan direkton (Marta)

2.2 Ĉefverbo ‘aŭdi’.

Kun ĉefverbo ‘aŭdi’ la subfraza participo plejofte havas -n:

‘murmuranta’ / ‘murmurantan’:

• La Fariseoj aŭdis la amason murmuranta tion pri li (Nova Testamento)

• ŝia ĉambristino aŭdis ŝin murmurantan (Kastelo de Prelongo)

‘dirantan’ (‘diranta’ ne troviĝis):

• mi ne aŭdis vin dirantan, ke… (Kastelo de Prolongo)
• ŝi aŭdis lin dirantan… (Kastelo de Prelongo)
• mi ekaŭdis voĉon, dirantan… (Malnova Testamento)
• aŭdis voĉon dirantan al li: (Nova Testamento)
• mi aŭdis voĉon dirantan al mi (Nova Testamento) 3x
• mi aŭdis la altaron dirantan… (Nova Testamento)

Aliaj subfrazaj verboj:

• li aŭdis lin ridanta tiel, kiel li ĉiam ridadis (Fabeloj de Andersen 1)

• li estus havinta la humilaĵon aŭdi lakeon anoncantan… (Kastelo de Prelongo)
• infanoj aŭdis Sonan kantantan (Internacia krestomatio)
• ekaŭdis voĉon kriantan (La Faraono)
• li aŭdis pafon eksplodantan (Kastelo de Prelongo)
• ŝi aŭdis pordon malfermiĝantan (Kastelo de Prelongo)
• la komandanto aŭdis Suzanon dirantan (Kastelo de Prelongo)
• ŝi aŭdis lin respondantan (Ĉu Li?)
• oni aŭdas lin parolantan (Ĉu Li?)
• li aŭdis la Voĉon, parolantan al li (Malnova Testamento)
• mi aŭdis unu aglon, flugantan… (Nova Testamento)

Se oni komparas kuntekstojn de ajna paro da ekzemploj, ne videblas ia diferenco inter ‘-anta’ kaj ‘-antan’. En ĉiu kazo, eblus anstataŭigi unu per la alia, sen videbla aliiĝo de la signifo. Jen du ekzemploj de ‘vidi… eliranta(n)’:

• Ili devis tamen longe ankoraŭ atendi, kaj kokoj komencis krii tagiĝon, antaŭ ol ili vidis Ursuson eliranta el la pordego, kaj kun li Ligian. Akompanis ilin kelkaj aliaj personoj. (Quo Vadis? – Unua Parto)

• La morgaŭan tagon, li observis la paroĥestron. Kiam li vidis lin elirantan kun lia fiŝkaptilaro, Viktoro uzis alian vojon pli longan ol tiun, kiun elektis la maljuna Pastro. (Kastelo de Prelongo)

Mi konkludas do, ke, kiam la ĉefverboj estas ‘vidi’ aŭ ‘aŭdi’ (do perceptaj verboj kaj ne forte statoŝanĝaj verboj kiel ekz. ‘pentri’, ‘konstrui’, ‘imagi’ k.s.), ne estas diferenco inter “vidi/aŭdi X-anta” kaj “vidi/aŭdi X-antan”. Preskaŭ certe, tia indiferento ne troviĝus, se temus ne pri participoj, sed pri ordinaraj adjektivoj. Se aliflanke la ĉefverbo estus ‘pentri’, ‘konstrui’, ‘imagi’ k.s. ni ja atendus trovi diferencon, ekzemple inter (8) kaj (9):

(8) Li pentris ŝin dancanta.

(9) Li pentris ŝin dancantan.

Mi ne trovis en la Tekstaro sufiĉe da ekzemploj kun statoŝanĝaj verboj por tekste apogi tion, sed minimume ni scias nun, ke la ĉeesto resp. manko de la finaĵo ‘-n’ ĉe participo ne sufiĉas por krei diferencon de signifo. Necesas ankaŭ statoŝanĝa ĉefverbo.

Jen la distribuo de la participaj ekzemploj el la diversaj fontoj:

Ĉar en la Nova Testamento la ekzemploj kun ‘-anta’ kaj ‘-antan’ estas pli-malpli egale distribuataj, mi kontrolis la grekajn participojn tradukitajn, sed (kvankam mi ne estas fakulo pri la NT-greka) mi ne trovis sisteman traduk-skemon. E-participoj kun ‘-anta’ kaj ‘-antan’ tradukas indiferente preskaŭ ĉiam la grekan prezencan participon (unufoje ‘-anta’ tradukas la aoristan, kaj unufoje ‘-antan’ tradukas la perfektivan); la greka kazo estas ĉiam akuzativa krom du-tri okazoj, kiam la verbo postulas la genitivan.

3.0 Infinitivo en la subfrazo.

Kio pri frazoj kiel (1) (ripetita ĉi-sube pro konveno)?

(1) Mi vidis la knabon kuri.

Surbaze de la etnolingvoj, ni povus teoriumi, ke en frazoj kiel (1) la subfrazoj estas teleaj.

Sekvas ekskurso pri tio, kio estas teleeco.

3.1 Teleeco.

Telea verblokucio (verblokucio estas verbo kune kun ties komplemento) estas verblokucio, kiu havas daŭron en si mem — havas en si mem finon. Tiaj verblokucioj esprimas “atingojn” kaj ne povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ja povas uziĝi kun templima esprimo:

Petro finis sian laboron.
* Petro finis sian laboron 10 minutojn. (daŭrindika esprimo)
Petro finis sian laboron en 10 minutoj. (templima esprimo)

Manjo konvinkis sian edzon.
* Manjo konvinkis sian edzon 10 minutojn.
Manjo konvinkis sian edzon en 10 minutoj.

Li konstatis sian eraron.
*Li konstatis sian eraron 10 minutojn.
Li konstatis sian eraron en 10 minutoj.

Kontraste, malteleaj verblokucioj (kiuj ne havas finon en si mem) esprimas “aktivecojn” kaj ja povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ne povas uziĝi kun templima esprimo:

Johano promenis en la parko.
Johano promenis en la parko 10 minutojn.
*Johano promenis en la parko en 10 minutoj.

La infanoj ludis.
La infanoj ludis duonhoron.
*La infanoj ludis en duonhoro.

Milka vartis la bebon.
Milka vartis la bebon du horojn.
*Milka vartis la bebon en du horoj.

Teleeco estas kutime trajto ne nur de verbo, sed de tuta verblokucio (verbo kun ties komplemento), ĉar ekzemple “Ŝi kroĉetis unu horon” estas maltelea, dum “Ŝi kroĉetis la naztukon” estas telea, kvankam ambaŭ havas la saman verbon ‘kroĉeti’. Sed trovado de precize la dezirataj frazoj en la Tekstaro malfacilas.

Plia diskuto pri teleeco, kaj rimedoj por detekti ĝin kuntekste, haveblas en mia “La tezo pri telea ‘-ig’: utileco de tekstesploroj” (en mia retpaĝo).

3.2 Ĉu nura infinitivo en malgranda subfrazo estas telea?

Se jes, en (1) la ago esprimata per ‘kuri’ estas konceptata kiel tuto, kontraste al frazoj kiel (2) kaj (3) (ĉiuj ripetitaj ĉi-sube pro konveno):

(1) Mi vidis la knabon kuri.

(2) Mi vidis la knabon kuranta.

(3) Mi vidis la knabon kurantan.

Ekzemple (10) esprimus vidon de tuta finita ago:

(10) Mi vidis lin kuri en la domon.

Tiukaze, (11) estus bizara, dum (12) kaj (13) estus tute normalaj:

11) ? Mi vidis lin kuri en la domon, sed li falis kaj ne eniris la domon.

(12) Mi vidis lin kuranta en la domon, sed li falis kaj ne eniris la domon.

(13) Mi vidis lin kurantan en la domon, sed li falis kaj ne eniris la domon.

Esploro de ekzemploj en la Tekstaro (denove kun ĉefverboj ‘vidi’ kaj ‘aŭdi) malkaŝas kazojn ja telee interpreteblajn:

• ĉar mi vidis lin eliri antaŭnelonge (Pro Iŝtar)
• mi feliĉe ekvidis vin preterpasi hieraŭ en princa ĉaro (Pro Iŝtar)
• ili de sia junaĝo vidis aliajn fari tiel (Al Torento)
• ili dekomence faris nur tion, kion ili vidis aliajn fari. (Al Torento)
• li neniam vidis patrinon fari tiel al siaj infanoj, (Infanoj en Torento)
• Ŝi image vidas lin mortpafi homojn (Vivo Vokas)
• jen subite mi vidas lin eliri el la poŝtoficejo (Gerda Malaperis!)
• mi vidis ilin iri al oficejo (Gerda Malaperis!)

Tiuj frazoj povas ja esprimi aŭ tute finitajn kaj kompletajn agojn, do telee, aŭ procedojn kaj aktivecojn, do maltelee. Aliaj kazoj estas iomete pli sugestivaj:

• Ili vidis lin malvigle labori kiel antaŭe (Homoj sur la Tero)
• Mi vidis vin kreski (Vivo Vokas)
• mi denove aŭdas vin paroli (La Batalo de l’Vivo)
• preskaŭ neniam li vidis ilin danci. (Al Torento)
• Ŝi vidas lin stari antaŭ la tablo (Kruko kaj Baniko el Bervalo)

Rimarku la lastan ekzemplon, “Ŝi vidas lin stari antaŭ la tablo”. ‘Stari’ estas telea aŭ maltelea, depende de la kunteksto. Se ’stari’ estas telea, la viro antaŭe ne estis antaŭ la tablo, kaj ŝi vidas lin ekstari tie. Se ne, ŝi vidas lin dum li estas staranta tie. Bonŝance la plena frazo en sia kunteksto (tre amuza, parenteze) estas: “Ŝi vidas lin stari antaŭ la tablo kaj trempi la plezurigilon en bovlon da lakto.” Ni scias, ke (laŭ la vortaroj) ‘trempi’ estas telea verbo (se oni lasas ion en likvo dum tempo, oni uzu laŭ la vortaroj ‘trempadi’). Do jen unu kazo de telea uzo de la infinitivo.

Aliflanke, rigardu la antaŭlastan ekzemplon, “preskaŭ neniam li vidis ilin danci”. En sia kunteksto, la signifo de tiu ĉi frazo povus egali aŭ ne egali al “preskaŭ neniam li vidis ilin dancantaj(n)”. Ankaŭ la ekzemplo “mi denove aŭdas vin paroli” estas, kuntekste, ambaŭmaniere interpretebla. Tiel la ceteraj ekzemploj. Kvankam sugestivaj, ili ne definitive indikas teleecon.

Unu ekzemplo de klara telea uzo ne sufiĉas por povigi nin decidi, ĉu teleeco de la subfrazo karakterizas ekzemplojn kiel (1). Tamen haveblas alia evidento, ke teleeco ludas rolon. Konsideru ekzemplojn (14)-(16).

(14) • ili vidas bildon, prezentantan agon de Herkulo (Quo vadis? – Dua parto)

(15) • Ella maldormiĝinte vidis la sunon brilantan tra la kurtenoj (Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto)

(16) • vidis knabon, havantan la aĝon de ĉirkaŭ sep jaroj (Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto)

Se en la frazoj (14)-(16) ni anstataŭigas la participojn per infinitivoj, ni havas:

(14′) ? ili vidis bildon prezenti agon de Herkulo

(15′) ? Ella maldormiĝinte vidis la sunon brili tra la kurtenoj

(16′) ? vidis knabon havi la aĝon de ĉirkaŭ sep jaroj

En ĉiu kazo, la strangecon de la rezultaj frazoj (se mia intuicio ĝeneralas) klarigas tio, ke la verboj nun infinitivaj esprimas tutajn kompletajn agojn, kaj ne, kiel antaŭe, statojn aŭ procedojn.

4.0 Konkludo.

Konklude, Tekstara evidento ne sufiĉas por plene determini ĉu la diferenco inter frazoj kiel (1) unuflanke, kaj aliflanke frazoj kiel (2) kaj (3), estas teleeca diferenco. Sed per penseksperimentoj pri negativa evidento ni povas iom fortikigi tian hipotezon. Aliflanke la samsignifeco de frazoj kiel (2) kaj (3), kiam la ĉefverbo ne estas klare statoŝanĝa, ŝajnas apogata de multaj ekzemploj.

Mia tuta hipotezo do resume estas:

? telea:

(1) Mi vidis la knabon kuri.

malteleaj kaj samsignifaj:

(2) Mi vidis la knabon kuranta.

(3) Mi vidis la knabon kurantan.

5.0 Noto pri metodo.

Lingva esplorado ne povas “legi mensojn”. Haveblas, ĝenerale, nur du metodoj por esplori gramatikon. (i) Oni povas prezenti inventitajn ekzemplojn al indiĝenaj parolantoj, kaj registri iliajn reagojn; eblas eĉ diskuti signifojn kun indiĝenaj parolantoj. Tia ideala procedo memevidente ne eblas, kiam temas pri Esperanto (kvankam ĉiam valoras, ĝis certa grado, la intuicioj de spertaj E-istoj). Aŭ (ii) oni povas esplori tekstojn, kun la espero trovi la deziratajn ekzemplojn (tiel pruvante akcepteblecon), kaj per ties kuntekstoj inferenci ion pri iliaj signifoj.

Minimume eblas inferenci, per la dua metodo, ĉu du lingvoelementoj (vortoj, konstruoj, kio ajn) malsame signifas. Se oni trovas kuntekston, en kiu eblas unu elemento sed ne la alia, la du malsame signifas. Ĝis la grado, ke oni NE trovas tian kuntekston, ĝis tiu grado la du elementoj samsignifas. La metodo havas siajn limojn: en vivanta lingvo ĉiam eblas trovi pli da kuntekstoj por ekzameni; kaj ĉiam eblas nuancoj sen kuntekstaj efikoj.

En “La Esperanta imperfektiva aspekto: verba ‘-ad’” (en Lingva Kritiko) mi pruvis per tekstaj ekzemploj, je mia propra kontentiĝo, ke verba ‘-ad’ ne povas indiki daŭron, ĉar verboj kun ‘-ad’ troviĝis en kuntekstoj esprimantaj pli mallongan daŭron, ol kuntekstoj kun verboj sen ‘-ad’. Tamen oni obĵetis, ke malgraŭ tio ‘-ad’ indikas daŭron aŭ insiston pri daŭro. Kaj eble “insisto pri daŭro” ja pravas! Sed ion tian eblas nek pruvi nek malpruvi, sen supernaturaj povoj.

Io simila validas pri ‘-anta’ / ‘-antan’. Eble parolantoj/verkistoj/tradukistoj “sentas diferencon”. Sed tia pretendo, kiel scienca pretendo, estus vakua, ĉar ne eblas malpruvi ĝin. La normo, do, kiun mi sekvas, estas ke se teksta evidento principe rilatus (t.e., oni povas almenaŭ imagi al si, kia teksta evidento necesus), tia evidento estas decidiga, kiam ĝi haveblas.

6.0 Ekzemploj ne uzitaj en la artikolo.

-anta’:

• mi vidis vin aganta (Kastelo de Prelongo)
• li vidis lin ridanta (Ĉu Li?)
• mi vidis vin venanta en nian magazenon (Marta)
• tio, kion li vidas la Patron faranta (Nova Testamento)
• ili ekvidis Jesuon iranta sur la akvo (Nova Testamento)
• Jesuo vidis ŝin ploranta (Nova Testamento)
• vidis Jesuon staranta (Nova Testamento)
• strange estis vidi lin ridanta (La Metropoliteno)
• mi ekvidis ŝin, lavanta sin (Quo Vadis? – Unua Parto)
• Mi vidis vin kisanta la ŝultrojn de Eunice (Quo Vadis? – Unua Parto)
• li vidis sin sidanta sur io ŝtona (La majstro kaj Margarita, fragmentoj)
• mi malvolas vidi vin pereanta pro mi (La majstro kaj Margarita, fragmentoj)
• ĉiutage oni povas vidi ŝin portanta jen la ladbotelon, jen la… (La majstro kaj Margarita, fragmentoj)
• oni povus vidi lin maljuniĝanta (La majstro kaj Margarita, fragmentoj)

‘-antan’:

• Kiam ŝi ekvidis sian edzon, starantan kun la infano (Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto)
• Mi kuris al li kaj vidis lin tremantan de teruro (Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto)
• ili ekvidis Saran, genuantan ĉe la lulilo (La Faraono)
• la ĉeestantoj ekvidis virinon, kuŝantan en angulo (La Faraono)
• Linŝardo vidis sian filon eksaltantan sur ŝtupetojn (Kastelo de Prelongo)
• ŝi ekvidis lin saltegantan tra la brulego (Kastelo de Prelongo)
• Matildo ne povis vidi iun plorantan apud ŝi (Kastelo de Prelongo)
• ŝi vidis Frederikon rapidantan al la apro (Kastelo de Prelongo)
• Ŝi vidis sin glitantan kun Frederiko (Kastelo de Prelongo)
• ŝi ne vidas lin aperantan (Kastelo de Prelongo)
• li ekvidis Ŝafon flarantan la korpon (Kastelo de Prelongo)
• ŝi vidis Viktoron starantan meze de la ĉambro (Kastelo de Prelongo)
• ŝi vidis Linŝardon sin klinantan al li (Kastelo de Prelongo)
• Mi preferas ankoraŭ vidi lin edziĝantan kun Reĝino (Ĉu Li?)
• Mi vidis ĝin lumantan kiel vizaĝo de anĝelo (Fabeloj de Andersen 3)
• li vidis sin mem starantan surkape (Fabeloj de Andersen 3)
• li ekvidis Anneton, kuŝantan antaŭ la altaro (Fabeloj de Andersen 4)
• ekvidis Izraelon, starantan laŭ siaj triboj (Malnova Testamento)
• vidis la lumon brilantan (Malnova Testamento)
• Mi vidas bastonon maldormantan (Malnova Testamento)
• vidis iun elpelantan demonojn en via nomo (Nova Testamento) 2x
• ili vidis junulon sidantan ĉe la dekstra flanko (Nova Testamento)
• vi vidas nubon leviĝantan en la okcidento (Nova Testamento)
• Jesuo vidis lin kuŝantan (Nova Testamento)
• mi vidis lin dirantan al mi (Nova Testamento)
• mi vidis virinon, sidantan sur skarlata besto (Nova Testamento)
• mi mem vidis vin, starantan antaŭ via puŝveturilo (Pro Iŝtar)
• oni vidis ĝardeneton, konsistantan el kelkaj cipresoj… (Quo vadis? – Unua parto)
• Oni do vidis Herkulon, brulantan en fajro (Quo vadis? – Dua parto)
• ili vidas bildon, prezentantan agon de Herkulo (Quo vadis? – Dua parto)
• vidis sin kuŝantan sur la ŝtipoj (La Respubliko)
• ni ekvidis serpenton, kuŝantan (Artikoloj el Monato)

Tekstaraj serĉesprimoj:

vid\VF.{1,10}n\b.{1,10}i\b
vid\VF.{1,10}n\b.{1,10}anta\b
vid\VF.{1,10}n\b.{1,10}antan\b
aŭd\VF.{1,10}n\b.{1,10}i\b
aŭd\VF.{1,10}n\b.{1,10}anta\b
aŭd\VF.{1,10}n\b.{1,10}antan\b
n\b \b\w{1,20}i\b

PMEG = Plena manlibro de esperanta gramatiko de Bertilo Wennergren. ELNA, 2005. Versio 14.1 (de la 8a de Marto 2008) rete uzebla ĉe http://bertilow.com/pmeg/index.html.

Tekstaro = Tekstaro de Esperanto (http://bertilow.com/tekstaro/index.html), projekto iniciatita kaj financata de “Esperantic Studies Foundation”. Nun plibonigita per pli da serĉrapido kaj pluraj kuntekstesploraj rafinaĵoj.

En tiuj etnolingvoj, kiuj havas refleksivajn pronomojn kaj nerefleksivajn pronomojn, la du specoj de pronomo kontrastas inter si jene: refleksiva pronomo (ni simpligos iomete je la komenco) ĉiam indikas la subjekton de la frazo; nerefleksiva pronomo ne povas indiki la subjekton de la frazo, sed devas indiki iun aŭ ion alian ol la subjekton. Alivorte la refleksivaj kaj nerefleksivaj pronomoj estas en komplementa distribuo. Ekzemple en la angla:

(1) Robert washes himself. (Roberto lavas Roberton.)

(2) Robert washes him. (Roberto lavas, ne Roberton, sed iun alian.)

En la angla, kiel en aliaj etnolingvoj, kiuj havas la distingon, (2) nepre ne povas signifi, ke Roberto lavas Roberton.

PMEG asertas, kiel atendite, por E-o ankaŭ la komplementan distribuon de la refleksivaj kaj nerefleksivaj pronomoj:

“Se oni uzas ekz. ‘li’ kaj subjekte, kaj en alia rolo, tiam temas nepre pri du malsamaj viroj. La samo validas por ‘ŝi’, ‘ĝi’ kaj ‘ili’.”

Do (3) nepre signifas, ke Roberto lavas Roberton, kaj (4) nepre signifas, ke Roberto lavas iun alian ol Roberton:

(3) Roberto lavas sin.

(4) Roberto lavas lin.

Tiu kontrasto inter refleksivaj kaj nerefleksivaj pronomoj havas interesan rezulton. En PMEG (11.6.1, iomete suplementata per 11.6.2) la bazaj reguloj pri ’si’ estas starigitaj:

(i) ’si’ estas ĉiam triapersona.
(ii) ’si’ indikas la gramatikan aŭ sencan subjekton de la verbo de sia (sub)frazo, ankaŭ en pasivaj konstruoj.
(iii) ’si’ (sekve) ne povas mem esti subjekto nek parto de subjekto.

Ne traktata eksplicite en PMEG tamen estas nememstara ’si’, kaj la interago de la bazaj reguloj, aparte (iii), kun pasivigado.

Ni rigardu ekzemple la aktivan (5).

(5) Karlo desegnis bildon de si.

En (5), ’si’ indikas la subjekton de la verbo ‘desegnis’, do ĉio en ordo. Sed se ni pasivigas (5) rekte, kun promocio de objekto al subjekto laŭ la normala maniero, ni ekhavas (6):

(6) ? Bildo de si estis desegnita de Karlo.

(6) evidente kontraŭas al regulo (iii), ĉar en (6), ’si’ estas parto de gramatika subjekto. Ŝajne, laŭ la reguloj, (6) ne estas gramatika, kaj ni diru anstataŭe (6′).

(6′) Bildo de li estis desegnita de Karlo.

Nun ni demandas, ĉu en (6′) la bildo estas bildo de Karlo, aŭ bildo de iu alia viro, aŭ eblas ambaŭ. Ni memoru ke (6′) estas supozeble la sola gramatika pasivo de la aktiva (5). Sekve ni certe volas kredi, ke la bildo estas bildo de Karlo, ĉar en la aktiva (5) la bildo estas bildo de Karlo. Aliflanke ni certe uzus (6′) se la bildo estus de iu alia viro. Ŝajnas do, ke (6′) estas dusenca.

Tio signifas, ke en E-o pasivigado sisteme donas al ĉiu pasiva konstruo de tiu speco ekstran sencon (anstataŭigante ’si’ per ‘li’). Ankaŭ, (6′) estas kazo, kie ‘li’ kaj ‘Karlo’ samindikas, kontraŭe al la kutima uzado de nerefleksiva pronomo.

Ekzistas alternativaj vortumoj por (6), kiuj konservas ’si’ sed ne malobeas regulon (iii) :

(7) Bildo estis desegnita de/far Karlo de si.

(8) Bildo estis desegnita de si de/far Karlo.

Sed la alternativoj ŝajnas konsiderinde malpli naturaj ol (6) aŭ (6′).

Aliaj tiuspecaj frazoj inkludas jenajn:

(9a) Karlo raportis atencon al sia vivo.
(9b) ? Atenco al sia vivo estis raportita de Karlo.
(9c) Atenco al lia vivo estis raportita de Karlo.

(10a) La profesoro verkis romanon pri si mem.
(10b) ? Romano pri si mem estis verkita de la profesoro.
(10c) Romano pri li mem estis verkita de la profesoro.

(11a) La bonŝanculo trafis sukceson spite de sia pigreco.
(11b) ? Sukceso spite de sia pigreco estis trafita de la bonŝanculo.
(11c) Sukceso spite de lia pigreco estis trafita de la bonŝanculo.

Provoj prifliki la b-kazojn por konservi ’si’ sen malobei regulon (iii) iafoje sukcesas, sed en aliaj kazoj rezultigas, kiel en (7) kaj (8), plumpecon kaj/aŭ sugestas novajn signifojn:

(12a) Atenco estis raportita al sia vivo de Karlo.

(12b) Atenco estis raportita de Karlo al sia vivo.

Ni demandu nin, kial PMEG proponas regulon (iii), aŭ pli precize, tiun parton de ĝi, kiu malpermesas ke ’si’ estu parto de subjekto. Unue ni rimarku, ke PMEG, kun la escepto de ‘kaj’-konstruoj, ne traktas ’si’ krom memstare. Tio komprenebligas la jenan diron (11.6.1): “‘Si’ neniam povas esti mem subjekto, nek parto de subjekto…” kial? Wennergren daŭrigas: “… ĉar tiam ’si’ reprezentus sin mem”. Evidente, la aŭtoro celis nur la kazojn de memstara ’si’ aŭ ’sia’. En la ĉi-supraj pridemandataj ekzemploj, ’si’ ne reprezentas sin mem, sed ĉiam estas komplemento en prepozicia lokucio almetita al la kapo de subjekto. Eĉ en la ekzemplo de nememstara ’si’, kiun PMEG ja diskutas, nome (13), ’si’ ne indikas sin mem:

(13) ? Karlo kaj sia frato promenas en la parko.

En (13), ’sia’ klare indikas Karlon. Karlo kaj ’sia’ estas ambaŭ partoj de la subjekto. Simile en la b-kazoj de la ĉi-supraj ekzemploj, estas ĉiam tre facile trovi la indikaton de ’si’ aŭ ’sia’.

Pri (13) eblus kompari aliajn lingvojn. Ne ĉiuj eŭropaj lingvoj distingas, kiel E-o, posedan refleksivan pronomon disde simpla poseda pronomo en la tria persono. La sveda ja distingas:

(9a) Åke tar sin bok. (Åke prenas sian libron)

(9b) Åke tar hans bok.( Åke prenas lian libron)

La rusa ankaŭ havas la distingon. Ankaŭ la slovena havas ĝin:

(10a) Svojo brisačo je vzela v kopalnico. (Ŝi portis sian viŝtukon al la banĉambro)

(10b) Njeno brisačo je vzela v kopalnico. (Ŝi portis ŝian viŝtukon al la banĉambro)

Sed mi ne kompetentas pri tiuj lingvoj.

Konklude, mi simple scivolas, ĉu vere regulo (iii) estas firme bazita, malpermesanta refleksivan pronomon kiel parton de subjekto, aparte en pasivaj frazoj.

Mi proponos unu distingilon inter difinitaj (kun ‘la’) kaj nedifinitaj (sen ‘la’) substantivaj lokucioj, kaj atentigos pri unu speciala funkcio de ‘la’, kiu laŭ mi aparte pravigas ĝian uzadon en E-o, kvankam ne ĉiuj E-istoj observas tiun funkcion.

1.0 Specifeco.

Samkiel en aliaj lingvoj, senartikola substantivo en Esperanto (ekzemple ‘krajono’, ’studento’, …) havas du klare distingeblajn interpretojn. Konsideru (1).

(1) Mi serĉas krajonon.

Povas esti, ke estas iu specifa krajono, kiun mi perdis kaj nun serĉas. Tiukaze taŭga sekvo estus (1a).

(1a) Ha, jen ĝi, sur la planko.

Aŭ povas esti, ke mi simple volas skribi ion, mi ne havas nek havis krajonon, sed serĉas iun ajn krajonon; iu ajn servos. Tiam eble aliulo donus krajonon kaj sekvo (1b) estus taŭga.

(1b) Dankon; mi tuj redonos ĝin.

En multegaj kuntekstoj tiu dusenceco rekoneblas. Eĉ eblas miskomprenoj pro ĝi. Tiun signifon, kiu respondas al (1a), ni nomu specifa, ĉar la parolanto havas en sia menso specifan krajonon. Tiun signifon, kiu respondas al (1b), ni nomu nespecifa. Alia ekzemplo estas (2).

(2) Studento mortigis la kelneron.

Povas esti, ke la parolanto scias, kiu mortigis la kelneron, havas la murdiston en sia menso, kaj parolas pri specife tiu. Sekvo (2a) tiukaze taŭgus.

(2a) Kaj jen li, apud la pordo!

Aliflanke povas esti, ke la parolanto ne havas specifan studenton en sia menso; iu ajn studento povus esti la murdinto. Tiam la signifo estas nespecifa. Taŭga sekvo estus (2b).

(2b) Mi scivolas, kiu?

Nur specifa uzo efektive indikas ion en la eksterlingva mondo. “Studento murdis la kelneron — kaj jen li, apud la pordo!” La parolanto povus montri al la indikato. Ĉe nespecifa uzo, montro ne eblas: ne estas specifa indikato en la reala eksterlingva mondo, kiun la parolanto indikas per sia vorto ’studento’.

Senartikolaj substantivoj en kondicionalaj frazoj povas esti aŭtomate nespecifaj; ili povas nomi ion sen indiki ĝin. Ekzemple (3).

(3) Se mi havus aŭton, mi veturus en la kamparo.

‘Aŭto’ en (3) ne indikas ion en la eksterlingva mondo. Oni ne povus montri ion, kiun oni ne havas — kiu eble eĉ ne ekzistas; kp. (4).

(4) Se mi havus antigravitan pelsistemon, mi povus esplori la spacon sen mono.

Ni scias, ke la distingo inter specifaj kaj nespecifaj substantivoj estas reala, ĉar iuj lingvoj markas ĝin gramatike, ekz. la hispana, la turka. En la hispana temas pri la t. n. “persona a“; en la turka, uzado de la akuzativa sufikso en antaŭ-verba pozicio markas specifan substantivon. Ankaŭ en la hindia kaj la inuita la distingo estas gramatike markata. Nerekte ĝi estas markata en la itala. Por detaloj vidu von Heusinger (2002) kaj Deal (2007), kaj ties referencojn.

Mi proponos, mallonge, ke la ebleco de tiu distingo estas propraĵo nur de nedifinitaj substantivaj lokucioj (tiuj sen ‘la’). ‘La’ forprenas la distingeblecon.

2.0 Difiniteco.

Samkiel ekzistas lingvoj, kiuj gramatike markas specifecon, ekzistas ankaŭ lingvoj (multe pli da) kiuj markas difinitecon. Tiel leviĝas la demandoj pri la difinita artikolo.

Multaj lingvistoj rezonas, ke ankaŭ substantivo kun artikolo (en E-o ‘la’) ebligas la saman dusencecon, kiun ni diskutis en 1.0. Konsideru (5).

(5) Mi serĉas la prezidanton.

Povas esti, ke mi serĉas specifan homon, kiun mi povus almontri; aŭ povas esti, ke mi fakte tute ne scias, kiu estas la prezidanto, sed serĉas la prezidanton, kiu ajn li estas. En la specifa senco, sekvo povus esti “Kaj jen li!” sed ne en la nespecifa senco.

Sed laŭ mi (minoritata vidpunkto) la du situacioj ne samas. La dusenceco de ‘krajono’ en (1) ne estas la sama, kiel la dusenceco de ‘la prezidanto’ en (5). En la kazo de (1), la parolanto havas aŭ ne havas en sia menso unu unikan krajonon. En la kazo de (5), la parolanto scias aŭ ne scias la identon de ‘la prezidanto’. La unua kazo tute ne koncernas identon.

Sekve jen ni havas kriterion por la signifo de ‘la’: ĝi forprenas la povon de la substantivo esti interpretata specife aŭ nespecife (en la senco ĵus klarigita). Difinita substantivo do ĉiam indikas ion, kion la parolanto havas en sia menso.

3.0 La tradicia starpunkto kaj konateco.

La kutima doktrino (simpligita), post la laboro de filozofoj pri difinitaj priskriboj, rilatigas la du distingojn — specifan/nespecifan kaj difinitan/nedifinitan — al la identigebleco de la indikato de la koncerna substantivo flanke de la parolanto kaj la aŭdanto, kaj aldonas al la difinitaj la dikotomion specifa-nespecifa:

La difinitaj substantivaj lokucioj dividiĝas en specifajn kaj nespecifajn. La uzado de ‘la’ do signifas, ke kaj la parolanto kaj la aŭdanto povas identigi la indikaton. Tiu tezo do rilatigas difinitecon al identigebleco de indikatoj. Mia ideo estas la sama, kiel en la tabelo, minus “± specifa” en la dua kolumno: por mi ĉiuj difinitaj substantivaj lokucioj estas specifaj. Mi do pretendas, ke specifeco-nespecifeco konsistigas kategorion nur inter nedifinitaj substantivaj lokucioj, kaj tiu fakto distingas la nedifintajn disde la difinitaj.

Jam antaŭ longe aperis Christophersen (1939), proponante la tezon, ke difinitaj substantivoj esprimas konatecon, t.e. aludas personojn aŭ objektojn jam en la kunteksto (ĉu lingva ĉu eksterlingva) de la diskurso; nedifinitaj substantivoj aliflanke esprimas antaŭe nekonatajn personojn aŭ objektojn — envenigas novajn entojn en la diskurson. Aliaj lingvistoj poste disvolvis tiun tezon, ekzemple Karttunen (1968). La precipa kialo de la neglekto de tiu teorio depost la frua disvolviĝo estis, laŭ Heim (1982:299), la malkovro de neindikantaj difinitaj substantivoj, kiel tiu en la koncerna interpreto de (5) ĉi-supre. Sed nuntempe estas sufiĉe bone komprenate, ke ajna diskurso kreas sian propran “diskurs-universon”, kaj indikado eksterlingven ne tiom gravas.

Konateco estas (por mi, ne por Heim) pragmatika, ne semantika, nocio. La konateco de difinita substantivo estas presupozo, kaj kiel ĉiuj presupozoj, ĝi povas enkonduki novan informon en la diskurson. Tiel eblas diri ekzemple (6).

(6) Rikardo venos tuj; li devas respondi la telefonon.

Se la aŭdanto ne sciis antaŭe, ke Rikardo havas telefonon, ŝli scias nun, ĉar la difinita artikolo signas, ke la telefono jam estas konata almenaŭ al la parolanto, kaj do ke ĝi ekzistas. La artikolo do instigas ekzist-presupozon laŭ la maniero diskutata en Miner (2004), kie ankaŭ estas pravigata la speciala termino ‘presupozo’.

4.0 Konkludo.

Mi proponas, ke la uzado de ‘la’ signas neeblecon de dusenceco bazita sur specifeco-nespecifeco.

Ĉio dirita ĉi-supre rilatas nur al simplaj frazoj. Kiam oni komencas esplori la situaciojn en ekzemple subfrazoj, kondicionaloj, specialaj kuntekstoj ktp. estas multe da aliaj problemoj. Sed la samaj problemoj plagas ankaŭ la etnolingvojn.

5.0 Speciala uzado de ‘la’.

Kiam mi pensas pri ‘la’ en E-o mi pensas precipe pri ties uzado por distingi inter lokucioj kiel la jenaj, kiuj sekvas la modelon de la centraj eŭropaj lingvoj (sed ne de la angla).

(7a) Roberto studas sciencon.
(7b) Roberto studas la sciencon.

Al (7a) eblas respondi “Bone; kiun sciencon li studas?” Ĉe (7b) oni tuj komprenas, ke Roberto studas la sciencon ĝenerale.

(8a) Mi priokupiĝas pri gramatiko.
(8b) Mi priokupiĝas pri la gramatiko.

(8a) povus signifi, por mi, ke mi priokupiĝas pri la gramatiko de iu lingvo. (8b) signifas, ke mi priokupiĝas pri la la gramatiko ĝenerale; mi estas gramatikisto.

(9a) Lingvo estas fenestro de la menso.
(9b) La lingvo estas fenestro de la menso.

Por mi nur (9b) esprimas la ideon, ke la homa lingvo ĝenerale (ne gravas kiu lingvo) estas fenestro de la menso. (9a) mi apenaŭ uzus.

(10a) Vojaĝado estas mensosaniga aktiveco.
(10b) La vojaĝado estas mensosaniga aktiveco.

Por mi nur (10b) taŭgas, ĉar nur unu vojaĝado ne estas speco de aktiveco.

Mi do uzadas la artikolon, kiel uzas ĝin aliaj centraj eŭropaj lingvoj: la science, la langue, die Wissenschaft, die Sprache, das Reisen. (Eble pro la influo de la angla tiu parolmaniero nuntempe malaperas; mi ne scias.)

Mi bone scias tamen, ke E-istoj diversmaniere uzas la artikolon, kaj eble mia uzado neniam estis regula eĉ en la lingvouzo de Zamenhof.

Fine, gravas kompreni, ke se lingvo havas je sia dispono gramatikan trajton X, tio ne nepre signifas, ke X estas utila. En etnolingvo, X povas esti nur historia heredaĵo, kaj en E-o, X povas esti simple historia heredaĵo de la etnolingvoj, el kiuj ĝi estis konstruita. Eĉ en E-o, ne ĉio raciigeblas.

REFERENCOJ

Christophersen, Paul, 1939. The articles; a study of their theory and use in English. Kopenhago: E. Munksgaard.

Deal, Amy Rose, 2007. “Property-type objects and modal embedding” (atendas publikigon sed legeblas ĉe http://people.umass.edu/amyrose/Deal-nonspecifics.pdf.

Heim, Irene Roswitha, (1982). The Semantics of Definite and Indefinite Noun Phrases. Doktoriĝa disertacio, University of Massachusetts.

Karttunen, Lauri, 1968. What makes definite noun phrases definite? Santa Monica, Kalifornio: RAND Corporation Report P3871.

Miner, Ken, 2004. “Enkonduko al la pragmatiko“.

von Heusinger, Klaus, 2002. “Specificity and Definiteness in Sentence and Discourse Structure” Journal of Semantics (Nijmegen) 19: 245-274.

Mi provos ekzempli la tezon per eta esploro pri komparativoj kun mal-vortoj. La rezultoj ne estas decidigaj, sed nur sugestivaj.

Estus tre malfacile, elpensi difinojn de ‘mal-’, kiuj evitus la logikan inkludon de la signifo de ‘ne(-)’ en la signifo de ‘mal-’: “mal-X-a” implicas “ne(-)X-a”. Alivorte, la malo de io implicas ties neon. ‘Malbona’ inkludas ‘ne bona’, ‘malbela’ inkludas ‘ne bela’, ktp. Tiel, frazoj kiel (1) estus nekoheraj en neŭtralaj kuntekstoj:

(1a) *Tio estas malbona, tamen/sed/kaj tio estas bona.
(1b) *Ŝi estas malbela, tamen/sed/kaj ŝi estas bela.

Apoge al tio estas rimarkoj en la PV-oj, en PMEG, kaj aliloke, ke ofte ‘mal-’ estas pli forta ‘ne(-)’:

(2a) Tio ne estas utila; fakte ĝi estas malutila.
(2b) Ŝi ne estas afabla; fakte ŝi estas malafabla.

Fine, aldono de ‘ne(-)’ post jama uzo de ‘mal-’ estas redunda kaj bizara:

(3a) *Tio estas malhelpa, kaj ne helpa.
(3b) *Ŝi estas malbela, kaj ne bela.

Malgraŭ la logika inkludo de ‘ne(-)’ en ‘mal-’, regule ni trovas uzojn de ‘mal-’ kune kun komparativoj, kiuj ŝajne neas la mal-vorton:

(4a) X estas malpeza, sed ĝi estas pli peza ol Y.
(4b) X estas malvarma, sed ĝi estas pli varma ol Y.
(4c) X estas malrapida, sed ĝi estas pli rapida ol Y.
(4ĉ) X estas malalta, sed ĝi estas pli alta ol Y.
(4d) X estas malprofunda, sed ĝi estas pli profunda ol Y.
(4e) X estas malvasta, sed ĝi estas pli vasta ol Y.
(4f) X estas malfacila, sed ĝi estas pli facila ol Y.
(4g) X estas malfeliĉa, sed li estas pli feliĉa ol Y.
(4ĝ) X estas malĝentila, sed li estas pli ĝentila ol Y.
(4h) X estas malbona, sed ĝi estas pli bona ol Y.

Kombine kun la ŝajne memevidenta aksiomo “pli X-a” → “X-a”, la frazoj (4) devus esti nekoheraj. La aksiomoj kaj la argumento, prenante (4a) kiel ekzemplon, ordiĝas jene:

Aksiomo (A1): mal-X-a → ne X-a
Aksiomo (A2): pli X-a → X-a

(1) X estas malpeza, sed ĝi estas pli peza ol Y [donita]
(2) X ne estas peza [(1), (A1)]
(3) X estas peza [(1), (A2)]
(4) X ne estas peza & X estas peza [(2), (3)]

Tiu fenomeno ne unikas al Esperanto. Kio eble unikas al Esperanto estas la emo trakti semantike ĉiujn konstruojn de la sama formo same. Mi faris sondeton en s.c.e. per ĝuste la frazoj (4), petante prijuĝojn de ĉies akceptebleco. Ĉiuj respondantoj aŭ akceptis ĉiujn ekzemplojn, aŭ obĵetis pri ĉiuj ekzemploj, kune. La sekva diskutado temis ankaŭ pri ĉiuj ekzemploj kune: neniu levis demandojn pri specifaj ekzemploj el inter (4). (Estis 7 respondantoj.)

La solvo de la “nelogikeco” de (4) ne situas en la signifo de ‘mal-’, sed en la signifoj de la komparativoj. En la etnolingvoj, ne ĉiuj adjektivoj kondutas same en la komparativo. La anglaj tradukoj de (4g) kaj (4ĝ) ne estas akcepteblaj en neŭtralaj kuntekstoj:

(4g’) *X is unhappy, but he is happier than Y.
(4ĝ’) *X is rude, but he is more polite than Y.

Se oni estas unhappy, neniu komparo povas igi lin happy; se oni estas rude, neniu komparo povas igi lin polite.* Por tiaj adjektivoj (en la angla), la komparativo signifas “X-a je plia grado” kaj Aksiomo (A2) validas, kaj ne eblas nei X-econ per la komparativo. Por la aliaj (en la angla), la signifo estas “havanta pli da X-o” kaj Aksiomo (A2) ne validas, sekve eblas nei X-econ per la komparativo.

Ĉu estas en Esperanto kazoj kiel (4g’) kaj (4ĝ’)? Ni ne scias, ĉar la regula uzado de ‘mal-’ emigas regulan traktadon de ĉiuj ekzemploj same (almenaŭ laŭ mia eta eksperimento). Kio pri ekzemploj sen ‘mal-’?

(5a) X estas antikva, sed ĝi estas pli moderna ol Y.
(5b) X estas rekta, sed ĝi estas pli kurba ol Y.
(5c) X estas pozitiva, sed ĝi estas pli negativa ol Y.
(5ĉ) X estas norda, sed ĝi estas pli suda ol Y.
(5d) X estas travidebla, sed ĝi estas pli opaka ol Y.

k.s. Mi suspektas, ke ĉe tiaj ekzemploj ni trovus distingojn inter ekzemploj, kaj kazojn kiel (4g’) kaj (4ĝ’). Sed mi jam eluzis s.c.e. (nun ĉiuj scias la intencon de la sondeto); kaj ĉiaokaze, mia konkludo pri mia tezo restas. Kompreneble, povas esti, ke ĉiuj 7 respondantoj simple metis ĉiujn ekzemplojn en la saman klason. Sed tio ne estas tre verŝajna.

*Eĉ se troveblus parolantoj, kiuj akceptus (4g’) kaj (4ĝ’) specife, aliaj ekzemploj troveblus, kiuj kondutus tiel; la distingo validas, eĉ se specifaj kazoj varias.

0.2 Antaŭsupozoj. Du antaŭsupozoj de mia pritrakto estas (i) ke kvankam tenso kaj aspekto en multaj lingvoj funkcias kune, ili ne estas la sama afero kaj devus esti aparte traktataj, kaj (ii) ke aspekto rolas ne nur en verbsistemoj sed ankaŭ leksike, per adverboj kiel ‘daŭre’, ‘kutime’, ‘ripete’ k.s. Antaŭsupozo (i) pravigeblas de la fakto, ke estas lingvoj sen deviga tensosignado, kiuj tamen devige signas aspekton (fakte, iuj argumentas eĉ, ke aspekto estas universala kategorio). Antaŭsupozo (ii) memorigas nin, ke gramatikaj esploroj atentas precipe devigajn kategoriojn; eĉ se lingvo ne signas kategorion gramatike, ĝi tamen kapablas esprimi ĝin laŭ aliaj manieroj se necese.

1.0 PMEG. La pritrakto de la signifo de ‘-ad’ en PMEG ŝajnas (almenaŭ laŭ mia interpreto) iom ŝanceliĝema. Komence de paragrafo 3.8.22 ni legas ke

AD = “daŭra ago”. Tio, kio staras antaŭ AD, ĉiam ricevas agan kaj daŭrecan signifon.

Tio ŝajne malpermesus ‘-ad’ kun stataj radikoj, aŭ postulus, ke ĉe stataj radikoj, la signifo de la radiko, per almetita ‘-ad’, fariĝas aga. La lasta estas ja la dirvolo, ĉar poste, sub “Ne-agaj radikoj” ni legas:

Se la radiko ne montras agon, AD aldonas agan (daŭran) signifon.

Tio klarigas formojn kiel ‘martelado’ ktp. Sed ankoraŭ pli poste ni legas:

Se la verba formo de radiko havas statan signifon (se ĝi signifas “esti tia”), oni malofte aldonas AD. Se oni tamen uzas AD, la AD-formo montras daŭran staton

Tio celas klarigi maloftajn formojn kiel ‘verdado’ k.s. — eblecoj kiel ’sciadi’, ‘vidadi’ ne estas menciataj, kvankam ili troviĝas iafoje, aparte en la frua Esperanto.

Ne eblas kohere aserti, kaj ke la radiko kun ‘-ad’ ĉiam ricevas agan signifon, kiel en la unuaj citaĵoj, kaj ke formo kun ‘-ad’ montras daŭran staton, kiel en la tria citaĵo. La distingo inter agoj kaj statoj estas (ĉu bone ĉu malbone) fundamenta distingo en la E-a morfologio, kaj, fakte, tre vaste en la ĝenerala lingvoscienco.

PMEG fikstenas la konvinkon pri baza daŭra signifo de ‘-ad’, ĝis kiam necesas speciala cedo pri “Klariga ‘-ad’”:

AD estas iafoje uzata ankaŭ kiam ne temas pri longa daŭro

Fakte, laŭ mia kompreno, pri tiu ideo necesas ne moderigi sed plene rezigni, alfronte al kazoj, kie verbformoj kun kaj sen ‘-ad’ indikas precize la saman daŭron:

Mi staris tie unu horon.
Mi staradis tie unu horon.

Ŝi laboris tri jarojn en Usono.
Ŝi laboradis tri jarojn en Usono.

Abundaj ekzemploj el la Tekstaro montras, ke la efektiva tempodaŭro de la koncerna evento ne rilatas al uzo resp. neuzo de ‘-ad’.

2.0 Ekzemploj el la Tekstaro.

2.1 Ekzemploj kun la sama daŭro kaj la sama verbo:

“Tute trankvile li povus sidi tiel dum horoj” (Vivo Vokas)
“li sidadis dum horoj” (La Ŝtona Urbo)

“homo, kiu dum tagoj vagis en dezerto” (Artikoloj el Monato 6)
“Dum tagoj mi vagadas eksterdome” (La Kiso)

2.2 Kontrastoj samverbaj, kie la formo kun ‘-ad’ indikas malpli longan daŭron, ol la formo sen ‘-ad’:

“li atendadis dum horoj” (Artikoloj el Monato 9)
“Pacientoj atendas dum monatoj” (Artikoloj el Monato 1)

“Vi sufiĉe laboradas dum la tuta jaro” (Kastelo de Prelongo)
“Reza Kheirkhah, kiu laboris dum du jaroj” (Ondo de Esperanto 3)

2.3 Pluaj ekzemploj:

“Mi tie ĉirkaŭmigris senlace dum horoj” (Vojaĝimpresoj)
“kuŝis tie dum tagoj kaj semajnoj” (Fabeloj de Andersen 3
“Kelkaj sidis jam dum tagoj” (Mortula Ŝipo)

“oni kaŝadis dum jaroj la veron” (Artikoloj el Monato 7)
“Dum monatoj poste li aŭdadis ŝiajn plorojn” (Vivo de Zamenhof)
“dum monatoj pafadis al la urbo” (Artikoloj el Monato 3)

Se ne temas pri daŭro, pri kio temas?

3.0 Imperfektivoj. Mallonge dirante, mi proponas, ke se ja la sufikso ‘-ad’ en la frua Esperanto eble indikis (ideale; vidu sube, 4.0) nur relativan daŭron (kio klarigus la abundon da tiaj formoj en la Zamenhofaj kaj aliaj fruaj verkoj), ĝi tamen en la nuntempa Esperanto perfekte kondutas kiel Imperfektiva aspekto.

Comrie 1976 prezentis tre influan difinaron kaj skemon por gramatika aspekto, uzante datenojn el pluraj lingvoj, inkl. la slavajn, pri kiuj li estas fakulo. Laŭ ties klasifika sistemo, la baza kontrasto (kaj ankaŭ la plej universala) estas tiu inter Perfektivo kaj Imperfektivo. Tipa Imperfektiva aspekto dividiĝas inter Kutima kaj Daŭra, kaj Daŭra inter Progresa kaj Neprogresa (Comrie 1976:25):

La baza signifo de Imperfektivo estas eksplicita indiko de la interna tempa strukturo de situacio: “Mi staradis tie unu horon.” La baza signifo de Perfektivo estas manko de tia indiko: “Mi staris tie unu horon.” La Perfektivo do estas neŭtrala rilate la internan tempan strukturon de la situacio.. Ĝi traktas la eventon kiel tuton, kiel “bulon da sperto”, se tiel diri.

Ofte ja oni asertas, ke Perfektivaj formoj indikas mallongan daŭron, dum Imperfektivaj formoj indikas longan daŭron. Eĉ en NPIV-2002 troviĝas sub art. ‘durativo’: “En Esperanto, la durativon oni povas esprimi per la sufikso ‘-ad’.” Sed ambaŭ formoj — verbo sen ‘-ad’ kaj verbo kun ‘-ad’ — povas indiki eventojn de la sama daŭro. En aliaj lingvoj samas. Ekzemple “Mi staris tie unu horon” povas esprimiĝi en la rusa aŭ per la Imperfektivo (ja stojal tam čas), aŭ per unu el du Perfektivaj formoj (ja postojal tam čas, ja prostojal tam čas). La unua el la lastaj du ja sugestas subjektive mallongan tempoperiodon, kaj la dua pli longan, sed ambaŭ estas Perfektivaj formoj. La Imperfektivo (en la rusa) neŭtralas pri daŭro.

Simile en la franca, la diferenco inter il régna trente ans kaj il régnait trente ans ne estas la daŭro de la regnado, kiu samas en ambaŭ ekzemploj; la unua traktas la regnadon kiel unuopan tuton (do “Li regnis tridek jarojn”), dum la dua traktas ĝin tiel, ke je ajna tempo ene de tiuj tridek jaroj li estis regnanta (do “Li regnadis tridek jarojn”).

Ni povas ekstrakti el la verko de Comrie decidilojn por la Imperfektivo. (Bedaŭrinde mi devos preterlasi la multajn argumentojn, lingvojn, ekzemplojn, ktp de Comrie, donante nur la konkludajn prognozojn.)

(i) “From the definition of imperfectivity… it follows that imperfective forms cannot be used to refer to situations lacking internal structure.” (pĝ. 26) [1] “Situations lacking internal structure” estus punktecaj eventoj: “… a punctual situation, by definition, has no internal structure, and in a language with separate imperfective forms to indicate reference to the internal structure of a situation, then clearly punctuality and imperfectivity will be incompatible.” (pĝ. 42) [2]. Tio implicas, ke kiam Imperfektiva formo uziĝas ĉe vere punktaj eventoj (kiel ekzemple ‘tusi’), la signifo devas esti ripeta: “Li tusadis unu horon” do nur povas signifi, ke dum la dirita tempo li tusis ripete. Eventoj, kiuj ne tiel interpreteblas, kiel ekzemple “atingi la pinton (unufoje)”, ne eblus kun la Imperfektivo: *”Li atingadis la pinton (unufoje)”.

Tio perfekte akordas kun Esperanta ‘-ad’: se ni diras “Li tusadis la tutan tagon” la interpreto devas esti ripetado de unuopaj tusoj, ĉar tuso estas punkteca evento.

(ii) Kiam la koncerna evento estas telea (havas esencan finon en si mem, kiel ekz. “konstrui seĝon”), uzo de la Imperfektivo implicas, ke je la tempo indikata, la fino ne estas atingita. Sekve “Je la tria li konstruadis seĝon” implicas, ke je la tria la seĝo ne estis finkonstruita, li ankoraŭ estis en la mezo de la laboro. “Manjo kantadis kanzonon kiam li envenis” implicas, ke Manjo ne estis fininta la kanzonon je la momento de lia enveno.

Ankaŭ tio akordas kun la Esperanta ‘-ad’.

(iii) Kiam lingvo havas Imperfektivon, preskaŭ ĉiam tiu formo uziĝas por esprimi, ke unu evento interrompas alian. Tiam la fona evento uzas la Imperfektivon, la interrompa evento, alian verbformon, ekzemple la Perfektivon:

Ŝi lavadis la telerojn, kiam li envenis.

Tio ja estas tre ofta, se ne ĉiama, maniero priskribi la du eventojn ankaŭ en Esperanto.

(iv) Statoj kutime ne partoprenas en la kontrasto inter Imperfektiva kaj Perfektiva aspektoj: ili jam havas imperfektivan signifon en si mem. Sekve uzado de Imperfektivaj formoj kun statoj povas doni senton de redundo, pleonasmo: “Ŝi sciadis la respondon (la tutan tagon)” vere ne povas kontrasti kun “Ŝi sciis la respondon (la tutan tagon)”. “La turisto ŝatadis la landon (dum sia vizito)” ne vere kontrastas kun “La turisto ŝatis la landon (dum sia vizito)”. Se tamen stato ja esprimiĝas per Imperfektiva aspekto, la situacio emas alpreni agan signifon: “La bubo malsanadis, ĝis kiam li estis semajnon for de la lernejo” sugestas, ke la bubo intencis aŭ ŝajnigis malsanon. Tial stataj verboj kun ‘-ad’ maloftas en la Tekstaro, krom en fru-esperantaj tekstoj, ekz. tiuj de Zamenhof (vidu 4.0 sube), kaj tial, mi proponas, PMEG forte insistas, ke uzo de ‘-ad’ altrudas agan signifon.

Lingvoj tre varias laŭ siaj manieroj trakti statojn. Sed en multaj, eĉ ne eblas esprimi statojn per Perfektivaj verboformoj.

Laŭ kriterioj (i)-(iv) de Comrie, do, la esperantaj ad-formoj de verboj estas Imperfektivoj, kaj eble kune kun la (kvazaŭ-)prefiksoj plu-, fin- kaj ek- (kaj eble aliaj morfemoj) formas sistemon de gramatika aspekto. La transiro de la malnova Esperanto (kiel tiu de Zamenhof), kiam ‘-ad’ eble ja havis vere daŭran signifon, al la nova, estis transiro al sistemo kun normala Imperfektivo.

4.0 La frua Esperanto. Se ni elektas arbitre la periodon de la komenco ĝis Marta en 1910 kiel la fruan Esperanton, elektas en la Tekstaro nur verkojn el tiu tempo, kaj ekzamenas la uzadon de verba ‘-ad’, la rezultoj ne estas tiel klaraj, kiel oni povus esperi. Ankaŭ tie oni trovas kazojn, kie la sama verbo uziĝas kun kaj sen ‘-ad’ ĉe la sama tempodaŭro:

“La signoj restis ankoraŭ longan tempon” (La Batalo de l’ Vivo)
“la nubo restadis super la tabernaklo longan tempon” (Malnova Testamento, Moseo 4)

Kaj surprize, ankaŭ tie ni trovas kontrastojn samverbajn, kie la formo kun ‘-ad’ indikas malpli longan daŭron, ol la formo sen ‘-ad’:

“La esperantistoj laboris dum longa vico da jaroj” (Paroladoj de Zamenhof)
“Vi sufiĉe laboradas dum la tuta jaro” (Kastelo de Prelongo)

Ne haveblas do forta evidento ke eĉ frue la sufikso ‘-ad’ indikis simple daŭron. Oni ricevas certe la impreson el la Tekstaro, ke verkoj antaŭ, ni diru, 1920 montras konsiderinde pli da verboj kun ‘-ad’, ol en postaj verkoj. Sed postaj verkoj ankaŭ pli abundas, kaj sistema esploro pri tio restas por la estonteco.

Nepre oni trovas en la verkoj de Zamenhof mem multajn ekzemplojn de ‘-ad’ kun stataj verboj: ‘timadi’, ‘vidadi’, ‘havadi’, ’sentadi’, ‘deziradi’, ‘celadi’, ‘malamadi’, ‘konsciadi’, ‘aŭdadi’ k. s. kiujn oni ne atendus trovi nuntempe. Tio estas almenaŭ unu signifa diferenco inter la Zamenhofa uzado kaj la nuntempa. Ĉu tiaj ekzemploj portas precipe daŭran signifon, aŭ alprenas agan signifon, aŭ ambaŭ, restas por plua esplorado.

5.0 Implicoj kaj pluaj estontaĵoj. Se formoj kun ‘-ad’ ja estas Imperfektivoj, sekvas do, ke la aliaj aspektoj restantaj sur la Comrie-diagramo supre — Kutima, Progresa kaj Neprogresa — havas en Esperanto Imperfektivajn signifojn; t.e., ili eksplicite indikas la internan tempan strukturon de situacioj. Mi ne vidas, ke nia lingvo gramatike signas Kutiman aŭ Neprogresan aspektojn, sed Progresaj formoj evidente rolas en la verbsistemo. Ĉar ili rilatas ankaŭ al la tensosistemo, ili postulos apartan pritrakton. La Kutima signifo certe estas (nesignita) grava flankuzo de la Imperfektivo, aparte en priskriboj pri la pasinteco.

La uzmanieroj de la simpla verbo (supozeble Perfektiva — rim: NE Perfekta, kio estas io tute alia) restas por ekzameni.

Fine, ankaŭ ‘-ado’ kiel substantiva sufikso estas aparta temo. Tio inkludas kompreneble formojn kiel ‘martelado’ k.s. (Rimarku, ke kvankam ’sciadi’, ‘ŝatadi’ k.s. estas dubindaj, la respondaj substantivoj ’sciado’, ‘ŝatado’ k.s. tute ne same strangas. Ekz. “Kognitiva teorio estas teorio pri la sciado” …)

NOTOJ

[1] “El la difino de imperfektiveco… sekvas, ke imperfektivaj formoj ne povas indiki situaciojn, al kiuj mankas interna strukturo.”

[2] “Punkteca situacio, perdifine, malhavas internan strukturon, kaj en lingvo kun apartaj imperfektivaj formoj, por indiki la internan strukturon de situacio, klare punkteco kaj imperfektiveco estas neakordigeblaj.”

REFERENCOJ

COMRIE, Bernard, 1976. Aspect. Cambridge University Press

PMEG = Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko de Bertilo WENNERGREN. Versio 13.0 de la 14-a de Aprilo 2005. Rete havebla ĉe http://bertilow.com/pmeg.

Tekstaro = Tekstaro de Esperanto (http://bertilow.com/tekstaro/index.html