ŝajne ŝi-kaze neniam iu konsideris la eblon, ke la ‘problemon’ konsistigas ne la ecoj de la participoj, sed la plursignifaj uzoj de “esti”?

Tion oni ja konsideris, eĉ ofte. Ne malmultaj proponis ekuzi “iĝi”, “fariĝi”, “ekesti” aŭ speciale kreitan statŝanĝan helpverbon (ekz. “vardi”) anstataŭ “esti” por esprimi pasive tutan agon inkluzive de ties plenumiĝo. Mi rekomendas legi “Vojaĝo inter la tempoj” de Kalocsay.

ankaŭ via artikolo estas regurgito de la problemdifino

Jes. Jam ĉio estas dirita (eĉ plurfoje), sed nuntempuloj ne ĉiam konas la detalojn.

Interesa afero estas, ke li pravigas la aspektismon jam per kelkaj tekstpartoj de Regulo 6 de la Gramatiko, franclingva versio (la detalan argumentadon oni legu en la menciita artikolo):

“b) Le passe, par is: vi far’is – vous faisiez, vous avez fait
[...]
shi est’as am’at’a de chiu’j – Elle est aimee de tous (part. pres.: la chose se fait). La pord’o est’as ferm’it’a (part. pas.: la chose a ete faite).”

Kial la Akademio siatempe ne utiligis ankau tion chi por pravigi la aspektismon en siaj tiurilataj decidoj (sed esence nur [malmultajn] frazojn de la Ekzercaro)?

En la germana kaj slavaj lingvoj (mi ne povas diri ion pri la latinidaj) oni uzas du helpverbojn:
a) germana: iĝi + participo pasiva; pola: esti + participo pasiva imperfektiva
b) germana: esti + particpo pasiva; pola: esti + participo pasiva perfektiva
c) germana = a pro manko de la akcionalo telikeco; pola iĝi + participo pasiva perfektiva.

Laŭ tio simpla pasivo Esperanta devus esi *iĝi -ita (kiel jam atentigis Piron), sed Zamenhof trosimpligis la sistemon ĝeneraligante nur unu helpverbon, esti.

Sekve por esprimi de simpla pasivo oni havas la elekton inter du ne tute konvenaj formoj*, kaj – ne estas pri kio diskuti – Zamenhof preferis (ne senescepte) la modelon esti -ita
Ĉu oni tamen nomu Esperanto aspekta lingvo, mi pridubas.

———–

*Similan problemon oni havas en la nordslavaj lingvoj: Ili povas esprimi samtempe telikon kaj perfektivon, kaj netelikon kaj imperfektivon, dum almenaŭ en la bulgara la du kategorioj estas pli-malpli sendependaj.
En kazo de dubo respektive de senca kolizio (ekz. ripeto de telika ago) ekz. en la pola oni uzas la t.n. imperfektivajn formojn (en la bulgara oni male povas uzi ekz. imperfekton de telika verbo).

Kial pri la participoj la Akademio faris en 1989 plian deklaron (post tiu de 1967)?

Chu eble ludis iun rolon la fakto, ke ankau post la deklaro de 1967 estighis por-tempisma propagando (kion mi konkludas el la literaturlisto de la artikolo)?

Supozeble ĝuste pro la plua insistado de kelkaj atistoj oni faris tiun plian rezolucion en 1989, sed mi ne scias ion certan pri tio.

Chu eble ludis iun rolon la fakto, ke ankau post la deklaro de 1967 estighis por-tempisma propagando (kion mi konkludas el la literaturlisto de la artikolo)?

malkuraĝigis min pri la interna logiko de la Eo. Kaŭze de tiaj frazoj, mi ĉesis lerni la

Eon, kun la penso, ke la internacia lingvo estas vere ne interne kohera.

Mi estis «naskata» la 26an. Do mi estis naskita la 26an, kaj ankoraŭ mi estis naskita la

27an, kaj hodiaŭ mi estas naskita, ktp ĝis la mia fino. Samaspekte, pordo, kiu estis

fermita hieraŭ, se neniu ne malhelpas, hodiaŭ tiel estas kaj morgaŭ same estos fermita.

La -ata/-ita-problemo entenas minimume du disfunkciojn de la Eo :
1) La Eo ne havas pasivon. Certe, tio ne estus problema, se ne ekzistus provoj, prezenti

pasivajn formojn.
Mi rememorigas, ke la pasivo de iu verba formo V estas la verba formo V*, kiu

ekvivalentigas la frazojn
a) A-o V B-on. kaj b) B-o V* far/de A-o.
Sed oni ne povas konsideri, ke «estas amata» (aŭ eĉ «estas amita») estas la pasiva

formo de «amas», ĉar tiam la verba formo «estas amanta» aŭ ne havas pasivon, aŭ

havas la ĉi saman.

Konklude, la Eo ne havas passivon, kaj la frazon «mi estis naskata la [daton].» ne oni ne

devas rigardi kiel passivan, sed kied statan: mi estis en la stato ‹naskata la [daton]›,

same kiel mi estis ‹loĝanta en la urbo N›. Do la atismo.

2) La Eo confuzas la staton kaj la agon, alivorte la I-radikojn kaj la A-radikojn, kvankam

certe ĉi tiuj vortoj ne tute estas samvaloraj.
* Ŝi estas amata de ĉiuj.
**La pordo estas fermita.
Oni povas diri, ke en (*) ĉiuj estas en la stato, kiun karakterizas la amo al ŝi. Ili povas

agi aŭ ne pri amo, stato ne ŝanĝas.
Tute normale, oni povas diri, ke la pordo estas en la stato «fermita». Sed tie la Eo uzas

la saman formon, kiam oni volas priskribi la agon: «La pordo estas fermata far li (li

fermas la pordon)», tiu estas gramatika eraro se oni konsideras, ke la sufikso -at- donas

A-radikecon (“Word-Building with Esperanto Affixes” far Don Harlow, ekzemple).
Tamen oni povus skribi: «la pordo iĝas fermita fare/kaŭze de li», kaj tio estas la

germana maniero.

Jen el mi ĉio.
Orel’jan

Flanka demando. Vi citis el la Bulonja Deklaracio:
…, kiu ne povas esti oportune [esprimata]
per tiu materialo, kiu troviĝas en la
“Fundamento de Esperanto”,…
Mi guglis kaj trovis ankaŭ varianton [esprimita]. Ĉu vi povas informi min, kiu estas la ĝuste originala.

Bona demando. Fakte, kiam mi verkis la artikolon, mi unue havis la formon kun “esprimita” en la teksto. Kiam mi trakontrolis la artikolon, mi subite rimarkis tion, kaj miregis pri tiu stranga uzo en la Deklaracio. La citon el la Deklaracio mi estis preninta el “http://wikisource.org/wiki/Bulonja_deklaracio”. Rimarkinte la strangan “esprimita”, mi rekontrolis la tekston, kaj montriĝis, ke Wikisource havas tute fuŝitan version. Vere estu “esprimata”. Ankaŭ plurajn aliajn detalojn mi devis korekti, sed tiuj detaloj ne tuŝis la temon de la artikolo. Do, denove konfirmiĝis la ora principo: “Fidu nenion en la Reto!”.

Granda parto de la problemo, kiel ofte, kuŝas en difino de la uzataj nocioj: kio estas tempo, kio estas aspekto, kio estas tempisma sistemo, kio estas aspektisma sistemo?

Mirigas min ekzemple, kiam Renato diras, ke la prezento de participoj en la F-a gramatiko estas pure tempisma: ja la simpla traduko al la franca estas klare aspektisma, almenaŭ laŭ la signifo, kiun havas aspekto en latinidaj lingvoj. Ja “ayant fait” por “farinta” kaj “ayant été fait, qu’on a fait” por “farita” uzas “perfektajn” formojn, ne la imperfektajn “qui faisait” (kiu estis faranta) kaj “qu’on faisait” (kiun oni estis faranta), kvankam “vi faris” ricevas du malsamaspektajn tradukojn: “vous faisiez” (vi estis faranta), kaj “vous avez fait” (vi estas farinta). Same, la angla versio por “farinta” havas “(he?) who has done”, ne “who was doing”.

Videble estas konfuzo pri la terminoj kaj mi vere dubas, ke el la prelego de Renato eblas konkludi, ke li apogas la tempisman skolon. Nek en la dua, nek en la unua vivo :-)